Nejat Göyünç’ten Tayyib Gökbilgin'e 11.8.1960 Tarihli Mektup

Çok Muhterem Hocam,

Mektubunuza60 bu defa da hemen cevap veremediğim için özür dilerim. Sömestr arasında insan hakikaten çok mahmul (omzuna yük) oluyor.

Size mektup yazmak için önce Dürziler hakkında bir iki şey okumayı kararlaştırmıştım. İstanbul’da iken Amerika’dan gönderilmiş bir mektubu göstermiştiniz. Orada Bahaddin Muktena adlı bir zattan bahsediliyordu.Siz de onu tanımadığınızı söylemiş ve bana da sormuştunuz. Aklım o zaman cevaplandıramadığım bu mesele ile meşguldü. Size bu hususta doğru malumat vermek arzusunda idim.

Bir iki gün önce bizim Seminer Kitaplığında şu küçük tetkik (araştırma) ele geçti ve okudum.

Philip K. Hitti, The Origins of the Druze People and Religion with extracts from their Sacred Wiritings, Colombia University Oriental Studies Vol. XXVIII. Colombia University Press, New York 1928.

Kitap müellifin (yazarın) Dürziler hakkında çok zengin bir bibliyografyayı ihtiva eden (içeren) bir etüdünü (1- 54) ve Dürzilere ait 6 dini metnin İngilizce tercümesini ihtiva ediyor (57-74). Sonunda da indeks ve harita var. Etüdün en mühim kısımları zannedersem şunlar:

1-Dürzilerin menşei hakkında: Racialliy the Druze People Were a mixture of Persians, Iragis and Persianized Arabs, and were thereby admirably fitted fov the reception of the Druze dogmas and tevets of belief. (23. Sayfa)

2-Bahaddin Muktena Hakkında: al-Muqtena Bahâ’-al-Dîn, the right hand of Hamzah inthe propagation of the cult. (s. 11)

"This is especially true in view of the fact that vrith the death of Bahâ’-al-Dîn in 1031 A. D." The door of the Unitarian religion was closed". (s. 11)

(....), and thar bya process of emanation from himself, was the "Universal Mind", Hamzah himself, the real founder of the Druze religion and its supreme pontiff whothus becomes the ruler of the universe. Even on the day of judgment the promotes and demotes whomssever he Pleases, a sort of proxy or demiurge fort he divine Hâkim. În the meantime an "Opposer" (Dudd) is created by the same process of emanation. A kind of antagonist to the "Universal Mind", whose object it is to mullify the work of the Mind. This makes it mecessary for god to create, by emanation from the "Universam Mind", a second minister-the "Universal Soul". This "Universal Soul" is in the position of a wife to the "Universam Mind", and from it emanates the "Word". By similar processes the "Rigth Wing" ov "Precedent" and the “Left Wing" ov "Follover" are brougth into epistence, the "Left Wing" being mone other tpan al- Muqtana Bahâ’-al Dîn, the fifth and bast supreme minister who stands at the head ol a loruer hierarchy (there Wwas a hierarchy of missionaries graded imto Dâ’i, Ma’ dhûn, and Mukâsir) and whose multitudinous triatises and epistles, together (salnife 35) weth thore of Hamzah, from the Druze sacred literatüre. This Bahâ’-al-Dîn may have been of Christian origin as his writings reveal unusual familiarity with, the New Testamend and Christian liturgy. (Sayfa 34- 35).

3-Etüdün Kaynakları Hakkında: Thes present study is based on twenty or more original manuscripts, mang of which are in the Robert garret collection at Princeton University. 4-Bahaddin Muktana ayrıca (el-cüz’ü’l-evvel) adlı Dürzi dinine ait mukaddes bir kitabın da müellifidir. Bu yazma da Robert Garrer koleksiyonu arasında olup Hitti’nin kitabında ilk sayfasının fotoğrafı var.

5-Etüdde Dürzi dini de uzun uzun anlatılmakta, İslam Ansiklopedisinde C. De Vaux’un makalesindeki hatalardan bahsetmekte, Dürzilere ait bazı mektupların (epistles) Bahaddin zamanında şarkta (doğuda) Hindistan’a, garpta (batıda) İstanbul’a kadar götürüldüğünü (s. 11) yazmaktadır. Bahaddin Muktena tarafından Bizans İmparatoru Constantin VIII.’e (1025-1028) gönderilen dini mektubun tercümesi de kitapta 64-67’inci sayfaları işgal ediyor.

Çok muhterem hocam, Hitti’nin kitabı hakkında zannederim hayli malumat verdim. Eseri İstanbul’da bulabileceğinizi ümit ederim. Şayet okumayı arzu edip de orada bulamazsanız yine beni haberdar ederseniz minnettar olurum.

Diğer dikkatimi çeken bir hususu da Dürzi kelimesinin Derezi’den neşet etmesine (doğmasına) rağmen Dürziler maddesinde kendisinden hiç bahsedilmemesi oldu. Halbuki İslam Ansiklopedisinde mezkûr (bahsedilen) maddede bahsediliyor. Hitti de buna temas etmiş.

[Darazi, the founder of the religion, Hâşiyede, He is ahe man who gave his name to the sect. Arabic Durûz is the plural of Durzi, sayfa, 12.]

Size İstanbul’da iken bahsetmiş olduğum Index Islamica adli kitapta da Dürzi dinine ait kısa bir makaleler bibliyografyası var. s. 89.

Barbour. N. The Druze people and their religion. Journal of the Palestine Oriental Society, 19 (1939), pp. 14-17

Ben-Zri, I. The Druze community in İsrael, lorael Expol. J. 4 (1954), pp. 65-76.

Döbelm, E. Von. Ein traktat aus den schriften des Drusen, aus handschriftlichen quellen hrsg. Und übers. Le Monde Oriental 3 (1909), pp. 89-126

Feghali, M. Texte druze. Melenges Maspero III (1935-1940) pp. 83-96.

Hidayet Hasan, M. The Druzes, thein origin, manners and customs Oriental Studies in honour of Cursetjy Erachiji Paury, 1933, pp. 156-162

Khalil, J., et Ronzevalle, L. L’epitre a Constantin, traite religieux Druze. Melarges de la Faculte orientale de l’Universite St. Joseph de Drusenhailiger. Zeitschnift für Assyrologie und ver wandte gebiete 19 (1905-1906) pp. 148-150

Nimri, N. N. The warrior people of Djebel Druze. A militant minority in the Middle East. J. Middle East Soe. Saarisalo, A. Forge of the Druzes; transliterations, translatino an comments. Studia Orientalia, 4 i (1932). P. 144.

Spqrengling, M. The Berlin Druze Lexicon. AJSL, (American journal of Semitic languages and literatures) 56 (1939), pp. 388-414; 57 (1940), pp. 75-94; 58 (1941), pp. 91-98 Itrothmann, R. Druzen-Antworl auf Nusairi-Amgriff. İslam, 25 (1939), pp. 269-281. Thopsen, O. H. The Druzes of the Lebanon. Muslim World 20 (1930), pp. 270-285. Toftbek, E. A shorter Druze catechism. MW 44 (1954), pp. 38-42.

Wehr, H. Zu dem Schriften Hamza’s im Drusenhanon. ZDMG. 96 (1942), pp. 187-207. Anderson, J. N.D. The personal law of the Druze community. Die Welt des İslams N.S. 2 (1952), pp. 1-9, 83-94.

Besterman, T. The belief in rebirth of the Druzes other Iyrian sects. Folk-lore 39 (1928), 133-148 pp.

Ristelhueler, R. Français et Druses au sriecle de Louis XIV. Revue de l’histoire des colonies françaises. 11 (1923), pp. 297-250.

Sevgili hocam, Dürziler hakkında şimdilik bu kadarla iktifa edeceğim (yeterli bulacağım).

Türkiye’den muntazam haber alıyor, hükümetin yeni kararlarını memnuniyetle karşılıyoruz. Lakin Ankara’da bazı profesörlerin Senato kararı ile üniversiteden uzaklaştırıldıklarını, hatta payelerinin de alındığını öğrendiğim zaman üzüldüm. Zira profesörlüğe tayin edilen ile azledenler (görevden alan) aynı zevat (kişiler) olunca nerede kalıyor muhtariyet (özerklik).

Bu yaz Avrupa’da bazı kongrelere iştirak etmek tasavvurunda (katılmak düşüncesindeydiz) idiniz. Hocamızın muvaffakiyetlerini (başarılarını) duydukça biz hem bir talebeniz, hem bir Türk olarak daima haz duyarız. Mektubuma son verirken hepimiz ellerinizden öper, hanımefendiye en derin hürmetlerimizi arz ederiz. Küçüklere de pek çok selamlar.

Nejat Göyünç