Zeki Velidi Togan yazıyor; “Prof. GÖKBİLGİN’E CEVABIM”
"VATAN" okurları, Prof. Pertev N. Boratav ile Prof. Zeki Velidi Togan arasındaki geçen tartışmayı hatırlayacaklardır. Prof. Togan'ın Paris'te hazırlanmakta olan "Türk Filolojisi Temel Kitabı"ndan çekilmesi üzerine, durumu incelemek üzere Paris'e giden Prof. Tayyip Gokbilgin, "Vatan" gazetesine gönderdiği bir yazıda, tarafısız bir bilim adamı sıfatıyla gördüğünü açıklamış ve "Türk Filolojisi Temel Kitabı"nın bilimsel esaslara uygun şekilde düzenlendiğini, Prof. Togan'ın öne sürdüğü suçlamaların doğru olmadığını belirtmişti. Prof. Togan, "VATAN"da yayımlanmasını istediği bu yazısında Sayın Gokbilgin'e karşı çıkmakta ve profesörün görüşünün yanlış olduğunu ileri sürmektedir.
Prof. GÖKBİLGİN'e Cevabım
FAKÜLTEMİZ mensuplarından Prof. Tayyip Gökbilgin gazetenizin 5.8.962 nüshasında görülen makalesinde, Bay Boratav'ın "Türk Filolojisi Temel Kitabı" (Fundamenta)ının ikinci cildinin makaleleri üzerinde konuşurken, Sovyetlerin Türk kavimleri edebiyatları tarihine dair negatif yönde uymayan yerleri değiştirmiş olduğuna dair yazıları reddetmek isterken, tahrifin Bay Boratav tarafından yapılmış olduğunu değil, bilakis benim "gerçeklere uymayan isnatlar" da bulunduğumu iddia etmiştir. İlmî ihtisayet ve şerefim bahis mevzuu olduğu için bu noktayı izah etmeme müsaadelerinizi rica ederim.
Prof. Gökbilgin'in yazısındaki 1, 3, 6. paragraflar hakkında kısaca söyleyeceğim şudur: Ben Bay Boratav'ın geçen Aralık ayında Fundamenta'ya dercedilecek makalelerin asılları (yani orijinalleri) üzerinde çalıştığımı bahis mevzuu etmiştim. Bu tarihle Prof. Gökbilgin'in bahis mevzuu ettiği 22 Haziran araştırmasında geçen altı ay zarfında Bay Boratav'ın ne gibi tercümeler yaptığı ve nasıl çalışmalar gerçekleştirdiği ile ilgim yoktur.
Fundamenta gahgımalanında daha tecrübesiz olan Bay Gökbilgin, bu çalışmaların tahrir heyeti azalarına düşen kısmının makalelerin tercümelerini asılları ile karşılaştırmak olmadığını, bu makaleleri yazıldıkları dillerdeki asılları tetkik edip tercümeye ve Fundamenta'ya dercedilmeğe layık olup olmadırını tespit etmek olduğunun farkında değildir. Tercümeleri asılları ile karşılaştırmak ise makale sahiplerinin ve Batı dillerini bizden daha iyi bilen uzmanların işidir. Fundamenta'ya dercedilmek üzere gönderilen makalelerin de ancak asılları ile meşgul olduk. Boratav da bu asıllar üzerinde çalışmış, anıları o asıllar üzerinde oynatmıştır, ve yayınlanan mektubunda da ancak onlardan bahsetmiştir. Ben Aralık ayında Paris'e geldiğim vakit Bay Taymas'ın Kazan ve Kırım Türkleri edebiyatına ve benim Kazak Türkleri edebiyatına ait makalelerimizden hiçbiri daha tercüme edilmemişti. Boratav'ın menfi gelişmeleri makale sahiplerine göstermek üzere ben o asırlarda yapılan ameliyatları aksettiren filmleri getirdim. Prof. H. Scheel 14 Şubat ve Bay Boratav 15 Şubat tarihleri ile Bay Abdullah Taymas'a yazdıkları mektuplarında hemen o tarihte makalesinin tercümesi yapıldığını ve bu tercümenin son halini ayrıca kontrol için kendisine bir kopyası gönderileceğini bildirmişlerdir. Yanıt tercüme işi ancak benim Paristeki uğraşmalarımdan iki ay geçtikten sonra yapılmıştır. Bir Doğu Türk şairi hakkında Bay Taymas'ın Aralık ayında daha tercüme edilmemiş olan makalesinde "öldürülmüştür" sözünü ele alarak bunun Fransızca doğru tercüme edilmiş olduğunu söyleyerek bana "gerçeğe uymayan bir takım iddialar" isnat etmek haksızlıktır. Bizim mütercimimiz Gökbilgin Bay Boratav'ın Fransızca tercümelerini Türkçe asılları ile karşılaştırmakla beyhude yere meşgul olmaktansa, diğer alimlerin Göktürk, Uygur, Kaşgarlı Türkçesi edebiyatlarına ve diğer yayran Türk kavimlerinin edebiyatlarına dair İngiliz, Fransız ve Alman dillerinde yazıp gönderdikleri makaleleri ilmi bakımdan ve metod bakımından inceleyip onların "objektif"liğini ve değerlerini tespit etmiş olsaydı tahrir heyeti üyesi sıfatıyla vazifesini ne olduğunu iyi anladığı görüşündeyim.
Prof. Gökbilgin'in hakkında "gerçeklere aykırı iddialarla arkadaşlarını kırarak kuruldan istifa etmiş" demesini de bu meslektaşlarıma hiç de yakıştıramadım. 14.12.961'de Fundamenta tahrir heyeti mesaisine katılmamaktan gurur ve vakitlice çekilmem hakkında Müstegrikler Birliğine ve Paris Büyük Elçiliğimize aynı günde aynı ifadelerle yazılı olarak verdiğim bildiri, 14.1.1962 tarihiyle tahrir heyeti üyelerine yazdığım mektup kendisine malum olmuş olmalı, hatta bu konuda Tarih Kurumu'na yazdırmış olduğum yazıdan makalesinde alıntılar yapmış olmasına rağmen tarih yazımındaki bu meslektashımın nasıl böyle yazdığını hayretle karşılamamak mümkün değildir. Ben kimseyi kırmam, kitaba dahil olacak makaleleri kendilerinden alırım. Mr. Bazin'le Boratav'ın "< gerçekliliği sansürlük " yaptığı olmalı, tatsız bir şekilde meclisitatsızlandırmamak için bahis mevzuu etmedim, ancak sonradan özel bir mektupla rahatsızlığımı bildirdim. Bunların beni alenen protestoya sevkeden hareketleri günlerdir:
Türk dili ve kültür tarihi temel kitabı (Fundamenta) negri çalışması Danimarka Prof. Groenbech ve Alman Türkolojisi Dr. Dürfer'in samimi katkılarından mahrum kalınca tahrir heyeti sekreteri Prof. Scheel, 1958'de Fransız Müstegrik Mr. L. Bazin'in himayesinde bulunan Prof. Boratav'ı bu işe çekmiş. O bu konuda Türk mümessillerine hiç haber vermemişse de, Boratav'ın tashih ve endeks düzenlemesinden ibaret olacağı söylendiğinden ses çıkarmamıştık. Az sonra Mr. Scheel'le, bu ikisinin bir "triumvirate" ya da "troika" teşkil ettikleri anlaşıldı. Eser Türklere ait bir "temel kitap" olduğu, yalnızca Türklerin katkıda bulunacağı düşünüldü, ancak katılanların çoğu Türk olduğu ve olacağı halde ham materyal veren kişilerin bakış açısıyla bakılmaya başlandı.
Hep emrivakilerle, beni dahil etmeden alınan kararlarla karşılaştım. Nihayet İstanbul ve Ankara Üniversitelerindeki meslektaşlarımla konuşarak kitabın edebiyat ve tarih kısımları için 1953'te kabul edip Fundamenta Komitesine azetildiğimiz ve bu komitenin raporlarında 1954'te Fransızca olarak yayınlanan programımız Mr. Scheel tarafından 6.4.959 oturumunda "artık gökten geriye attığı" bir cisim olarak belirtildi. Prof. Mecdut Mansuroğlu ve ben tekliflerimizi bizimle konuşmaya bile lüzum görmeden "geriye bırakan"ların ancak zikri geçen "Ugler" olduğunu anladık. Türk kavimlerinin tarih ve kültürüne ait bilginin "Diogene" mecmuasında (1958, N. 24) negrettiği tek bir makaleden ibaret olduğu, ve cehaleti bizim Prof. Hasan Eren ve diğerlerinin haklı tenkidleri ile bizde de ilgi gören Mr. Bazin ile aralarında Bay Boratav'ın, turkolojiye bilgiden ziyade teşkilatçı olarak giren Mr. Scheel'in himayesiyle Fundamenta'ya sahip olduklarını öğrendik.
Ben bu eserin hayatta bulunan Uğur'un birisi sıfatıyla ismim üzerinde yazıldığından ve Türk ilmi nezdinde de mesul olduğumdan her cilde girecek makaleleri tercüme edilmelerinden önce gözden geçirmek mecburiyetinde idim. Ancak 1961'de görevimin ciddiyetini takdir eden Dışişleri Bakanlığının müzahereti ile Ağustos ayında Almanya'ya geldiğimde artık bir "gef" kesilen sekreterimiz Mr. Scheel kitabın ikinci cildine girecek olan makalelerin Paris'te Bay Boratav'ın sandığı kilitli kaldığını; Aralık ayında Paris'e geldiğimde bu makalelerin Mr. Bazin'in elinde olduğunu bildirdiler. Ben de bu yazıları Bay Bazin'den alamayınca vaziyeti Almanya'da Mr. Scheel'e telgrafla haber verdim, ve ancak onun telkinleri geldikten ve aradan birkaç gün geçtikten sonra kısmen elde edebildim. Fakat incelediğim evrakta Doğu Türk edebiyatının 1917'den sonraki, yani Sovyet dönemi kısmının Sovyet edebiyat tarihlerine uydurulmak üzere haraplandırıldığını gördüm. Mr. Bazin 1951'de İstanbul'daki Müstegrikler Kongresinde meslektaş Boratav'ın o zamanki Maarif Vekilinin müdahalesi yüzünden tebliğ yapamadığından çok üzülmüştü.
Aradan zaman geçti ve Boratav, Fundamenta'da Rusya menşeli yazarların makalelerini kontrol eden, hatta tahrir heyeti üyesi olan benim yazılarımda Sovyetlere karşı "objektivlik" arayan mürakıp oldular. Prof. Gökbilgin, Bazin hakkında, "siyasi kanaat ve akideleri ne olursa olsun, onun Fundamenta'yı kontrol etmesinde muhalefet ve tenkid edilecek noktalar aramak bir isnat olur" demektedir. Fakat ben Boratav'la Sovyet negriyatı konusunda bir münakaşa ettim ve Bazin'le, ikisinin 14 Aralık toplantısından sonraki Sovyet devri edebiyatının Fundamenta'dan çıkarılması gerektiği hususundaki teklifleri, Pertev'in benim yazılarımda da yanıltıcı "jugement" bulunduğuna dair sözlerini, İtalyan Türkologu Prof. Bombaci'nin ona cevaplarını ve oturumda bulunanlarla birlikte dinledim. Her halde ben Mr. Bazin'in "müşterek eser üzerindeki kontrol"lerinin faydalı olduğu konusunda Prof. Gökbilgin ile aynı fikirde değilim. Gökbilgin'in "Beynelmilel teşkilat" olarak vasıflandırdığı "Ugler" ya da "Troika" için beni sadece el kaldırmaya mecbur etmek istedikleri oldu bitti kararlarından biri de 14.12.961 toplantısına Fundamenta'nın ikinci cildinin Boratav'ın makalesi ile bağlanan ilk formanın kabulüne dair yazdıkları ve yazacakları idi. Bunda Mr. Bazin hiçbir vakit tahrir heyeti üyesi olmadığı halde Prof. J. Deny'den sonra ikinci bir Fransız üye olarak yazılmıştır. Boratav da redaktör olarak yazılacaktır. İşte ben buna el kaldırmamıştım, uydurdukları "istifa" efsanesi de bundan görüldü. Fundamenta komitesinin 1951 İstanbul Müstegrikler Kongresinde aldığı ve kongrenin matbu İngilizce zabıtlarında (c. 1. s. 212) negredilen kararlara göre, "İstanbul Üniversitesi'nin genel Türk Tarihi Enstitüsünde," yani benim yakın ilgimle yapılması gerektiği belirtilen işler, ezici bir çoğunluğu Rus mahkumu ve Orta Asya Türkleri'nin tarihine ait makaleleri hazırlamak işi, bu "Ugler"in 22 Haziran'da Paris'te, bizim müstemlerimizin de katılımıyla yaptığı toplantıda Bennigsen isminde bir Beyaz Rus muhacir yazarına verilmiştir. Milliyetçi bir Türk'ün ilmi eserlerinde dahi Sovyetlere saldıracağını sanan Mr. Bazin ve arkadaşlarının yapacakları iş bu idi. Yani "Ugler"in matbaada bastırıp 14.1.961 toplantısına sundukları 16 sayfalık formanın ilk sayfasının altına gözlerimi yumup imzamı atsam da atmasam da alacakları karar budur.
Yani benim, Fundamenta'nın sevk ve idaresi "Troika"nın inhisarına geçtikten sonra, onların mesaisinden kenarda kalmam tam güçlü bir işti. Zaten ben, Fundamenta'nın solcuların eline geçmesi tehlikesini, daha 1959'da "Türk Yurdu" dergisinin Aralık ayrı sayısında, haberim olmadan negredilen bir özel mektubumda haber vermiştim.
Fundamenta büyük bir hevesle kurulmuştu. Bu, Türk milletinin İstanbul'da Milletler arası kongreye katılan Müstegriklerine karşı gösterdiği şamimi misafirperverliğin karşılığı ve bunu anma nişanesi olarak ele alınmıştı. Bilhassa Danimarka Türkologu merhum Prof. Gronbech, bunun ruhunu teşkil ediyordu. O zaman ki tasavvurlara göre, edebiyat tarihi kısmında Prof. Fuat Köprülü, tarih kısmında da benim faydalı olabileceğimi anlatmıştık. Sayın Prof. Deny'nin 1957 Temmuz'unda Gerardmer ormanlarındaki evinde yapılan toplantıda, bu zatın kitabın edebiyat tarihi kısmında Fuat Bey'in katkısının matlup ve zaruri olduğunu söylemesi üzerine İstanbul'a gelince, bizzat Ankara'ya gidip Fuat Bey'i Hariciye Vekaletinde görüp azımızı bildirdim. O, işi göğüslediği halde, Osmanlı Edebiyatı Tarihi talebelerinden Fevziye Abdullaha ve daha başkalarına yazdırmaları halinde, bunları gözden geçirerek bizzat kendisi tarafından yazılmış eserlere dönüştüreceğini, edebiyat tarihi kısmının problemleri üzerinde konuşmaya her vakit hazır olduğunu ifade etmişti. Ancak bu işler, yani ona bu şekilde müracaat yapılmadı. 1958'de Fundamenta'nın sevk ve idaresinde büyük değişiklik meydana geldiği günlerde Prof. Gökbilgin, hem Mainz'da Prof. Scheel ve hem Paris'te Bay Boratav ile temaslar kurarak Fundamenta'nın edebiyat tarihi kısmı için merhum Ahmet Hamdi Tanpınar'ın ve tarih kısmı için de kendisinin namzetliklerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bay Gökbilgin, Orta Asya Türklerinin kültür tarihi o memleketlerde asırlar zarfında yazılan geniş tarihi kaynakları görmeden, oralarda, Hindistan, İran ve Türkiye kütüphanelerinde muhafız zengin vesikaları, bilhassa sanat eserlerini tetkik etmeden ve Sovyet Türk Cumhuriyetlerinin ve otonom vilayetlerin şimdiye kadar 22 cilt tutan resmi tarihlerinden, bunlardan ayrı vesika mecmualarından istifade etmeden doğru olarak yazılamayacağını elbette bilir. Maalesef onun beni bugün Türk tarihinde otorite saymasında ve Fundamenta'nın tarihe tahsis edilen cildinde bana ihtiyaç duyacaklarına dair sözlerinde samimi olduğunu sanmam. Bunda samimi olmak için her şeyden önce, Bay Bazin gibi ilgileri yalnız Türkiyat sahasına münhasır kalmayıp dünya genelinde geniş siyasi ve ictimaî problemlere baş bulan bir şahsiyetin tehlikeleri müdrik ve tek cepheli olmamız gerekirdi. Şimdi edebiyat fakültesinde profesörlerden birisinin Boratav'a karşı tenkitçi, diğeri ona meftun olmak üzere ikiye ayrıldığını bilmekteyim. Fransız bir solcunun Türkiye'nin zayıf olan kültür cephesine bu kanaldan tesir etmese muvaffak olduğunu iddia edenler olabilir. Ben hiçbir zaman "Türk Dili ve Kültür Tarihi Temel Kitabı" gibi istikbalimiz ve Batı ilim muhitleriyle müstakbel işbirliğimiz bakımından büyük ehemmiyeti haiz bir eseri sevk ve idare eden bir Fransız hakkında siyasi kanaat ve akideleri ne olursa olsun, bizimle müşterek bir eseri iyi kontrol ediyor diyemeyebilirim. Prof. Gökbilgin, Bay Boratav için methiyelerini ve üniversitelerimizin ona ihtiyacı yolundaki propagandalarını istediği gibi yazabilir. Fakat Boratav'ın beynelmilel bir şöhret, kendisini ancak ilme vakfetmiş bir alim göstermek için Paris'te bana da göstermiş olduğu işleri, Azerbaycanlı Ahundov'un, Türkmen Mahtumkuli'nin eserlerinin Kırgız destanlarını Sovyetler tarafından kendi zihniyet ve siyasetlerine uydurularak yapılan negirlerini UNESCO için Bay Bazin'le birlikte yapmakta oldukları tercümelerini sanki dünya genelinde orijinal ilmi mesai gibi göstermek milletimiz açısından ancak iftira etmek olur. Boratav'ın böyle uydurma methiyelere ihtiyacı olmamalı; memleketimizde ve dışarıdaki solcular tarafından yapılan methiye ve savunmalar, bunu açıkça göstermektedir.