Tayyib Gök Bilgin yazıyor; “TÜRK FİLOLOJİSİ TEMEL KİTABI”
Pertev Naili Boratav ve Zeki Velidi Togan'dan sonra aynı konuyla ilgili Tayyib Gökbilgin, gerçeğin aydınlanması için görüş ve bilgilerini açıklıyor.
22 Haziran'da Paris'te toplanan ve Türk tarihinin ana hatları ile bu alandaki güncel araştırmaları ve yayın durumunu gösteren üçüncü cilt olan "Temel Kitap"ın yayın hazırlıklarını belirleyen Philologiae Turcicae Fundamenta redaksiyon komitesinin toplantısı hakkında ve bundan önceki aşamalar ve anlaşmazlıklarla ilgili bazı değerlendirmelerde bulunmak, bu şekilde Türk kamuoyunu biraz aydınlatmayı amaçlıyoruz.
Bir süre önce bu konuda bazı tartışmalar yaşanmış ve iki farklı görüşün genel görüşe yansıtıldığı düşünülerek, buna ihtiyaç duyulduğu ifade edilmişti. Bu tartışmaların ardından, Uluslararası Müsterekler Birliği'ne ve UNESCO'ya bağlı ve bu kurumlara karşı sorumlu bir şekilde ve uluslararası bir bilimsel girişim olarak faaliyet gösteren Fundamenta Redaksiyon Komitesi, tasarladığı plana göre büyük eserin ilk cildini, yani "Temel Kitabı" 1959'da başarıyla yayımlamış, ikinci cildi, yani edebiyat kısmını da yayına hazır hale getirmiş, üçüncü cildi ise, yani "Temel Kitabın Türk Tarihi" bölümünün hazırlıklarına bu yıl başlamıştır. Ancak bu süreçte, kuruluşun yapısı, yetkileri, görevleri ve sorumlulukları, diğer benzeri redaksiyon komitelerinde olduğu gibi belirlenmiş olmasına rağmen, Fundamenta Yazar Kurulu üyeleri arasında bir anlaşmazlık doğmuş ve bu nedenle Türk delegesi Prof. Zeki Velidi Togan istifa etmiştir.
Bunun üzerine, Yazar Kurulu, bundan sonraki faaliyetleri sıkı alaka ve irtibatla yürüterek, doğrudan Türk Tarih Kurumu'na başvurarak, Redaksiyon Komitesi üyeleri arasından bir tarihçinin seçilmesini istemiş ve Türk tarihine ayrılacak olan üçüncü cildin hazırlanması için, temsil yetkisi en fazla olan ve en yetkin bir bilimsel kurum olarak her yerde ve herkes tarafından takdir ve teslim edilen Türk Tarih Kurumu'nun bu "Temel Kitap"a yazacak yazarların seçiminde tavsiyelerde bulunabilecek ve genel olarak Redaksiyon Komitesinin görev ve sorumluluklarını üstlenebilecek bir Türk tarihçisinin belirlenmesiyle bu çalışmaya katılımını sağlamasını talep etmiştir.
Şüphesiz ki, Türk Tarih Kurumu da, üçüncü cildin her açıdan, yani bilimsel, objektif ve şimdiye kadar Türk tarihi üzerinde bilerek veya bilmeyerek yapılmış hataları, yanlış görüşleri bertaraf edecek şekilde yazılması ve yayımlanabilmesi için kendisine düşen görevi ve hizmeti, bütün imkanlarıyla yerine getirmeye gayret göstermeyi uygun görmüş ve Komiteye bir üyesini seçme konusundaki kararı ve olumlu cevabını müracaat sahibine bildirmiştir.
İşte, 22 Haziran'da Paris'te yapılan Fundamenta yazı kurulu toplantısında, iki Türk delegenin, yani daha önce Komitede bulunup da her nasılsa toplantılara bugüne kadar katılamamış olan sayın Profesör Fahir İz ve benim katılımımız ile yapılan toplantıda, Türk Filolojisi Temel Kitabı'nın tarih kısmının tam ve mükemmel bir şekilde yazılması, Türk tarihi hakkındaki en son araştırmaların ışığında, en yetkili Türk ve yabancı alimler tarafından hazırlanması kararlaştırılmış, ve ilgililerle bu konuda temas kurularak, mümkün olduğunca kısa zamanda programın gerçekleştirilmesi ele alınmıştır.
Redaksiyon Komitesini yetkilendiren ve başından itibaren takdire şayan çalışmalarıyla bilinen Prof. Scheel, Prof. Bazin, Prof. Bombacr gibi bilim insanlarının yanı sıra, bu toplantıda fikir ve görüşleri alınmak üzere, tanınmış tarih otoriteleri ve hocaları da davet edilmişti. Örneğin, Selçuklu tarihi üzerinde geniş araştırmalar ve bilgisiyle tanınan Prof. Claude Cahen, Osmanlı tarihi üzerinde çalışmalarıyla bilinen Londra Üniversitesi profesörü Bernard Lewis, yine Türk ve Asya tarihleri üzerinde çalışmış olan Mr. Aubin ve Mr. Hamilton gibi uzmanlar ile diğer taraftan şimdiye kadar yazı kurulunun sekreterliğini büyük bir ciddiyet, özen ve bağlılıkla yürütmüş olan sayın Prof. Pertev N. Boratav ve ayrıca eserin teknik işlerinde görevlendirilmiş olan tarihçi sayın Dr. Müller toplantıya katıldılar.
Bu katılımla verimli bir çalışma ve olumlu bir sonuç elde edildi. Yazar Kurulu, sonbaharda tekrar bir araya gelerek, Türk Filolojisi Temel Kitabı'nın tarih bölümüne kendi alanlarıyla ilgili etütleri yazacak olan tarihçilerden gelen cevapları değerlendirecek, gerektiğinde yeni düzeltmelere gidilerek yeni kararlar alacak ve bir yıl sonra Üçüncü cildin basımına başlanacak. Bu, 1965'te Viyana'da düzenlenecek olan Milletlerarası Tarih Bilimleri Kongresi'ne, Türk tarihi hakkındaki en yeni araştırmaları ve bu konulardaki tarafsız ve öncü görüşlerin tamamını içeren bir eser olarak sunma fırsatını elde etmeyi ummaktadır.
Böyle müşterek ilmi bir esere başından itibaren katılmış olan Prof. Zeki Velidi Togan'ın, kendi sahası ile ilgili çalışmalara en çok ihtiyaç duyulacak bir zamanda uzak kalması, gereksiz ve sebepsiz bir tutum sergileyerek, mesnetsiz ve gerçeklere aykırı bir dizi iddia ortaya koyarak, arkadaşlarını küçümseyerek bu Kuruldan istifa etmiş olması, üzücü bir durumdur. Gerçekten de sayın Togan, "Redaksiyon Komitesini, Bazin ve Boratav'ın elinden kurtarmayı" teklif etmekle, sayın Prof. Scheel de dahil olmak üzere her ne hikmetse istenmeyen değerli otoritelerin "muazzam bir Sovyet Kültür cephesi"ne dayandıklarını, gerçeklere aykırı bir şekilde iddia etmekte, yine Yazır Kurulunu "dıştan gelme tesirlerle ilmi bir esere, onun hüviyet ve gayelerine aykırı bir karakter ve istikamet verilmesine öz yumurmak, veya gafilce böyle bir müdahaleye alet olmak," şeklinde itham altında bırakmakla iyi bir şey yapmış değildir. Böylece hem vehimlere, tuhaf ve ağır hassasiyete kapılmış, hem de acele hükümlere ve istidlallere girerek, iyice tahkik ve tetkik etmeye ihtiyaç duymadan, yersiz ve haksız iddia ve isnatlarda bulunmuş, bazen de bunları muarızlarına hakaret derecesine vardırmıştır. Sayın Prof. Bazin'in siyasi kanaat ve akideleri ne olursa olsun, ciddi ve herkes tarafından takdir ve hürmet gören bir Türk dili profesörü sıfatıyla, bu müşterek ilmi eserdeki hizmet ve rolünü, gerek bizzat yazıları ve gerek kontrolünden geçirdiği yazılarda, ilmi bakımdan muhasebe ve tenkid edilecek, ilmi gerçeklere aykırı noktalar bulunup bulunmadığını iyice tetkik ettikten sonra, bir hükme varmak gerekirdi. Halbuki, meseleyi ve isnatları tarafından, bu hakkıyla yapılmamıştır. Keza o tarihten beri edinilmiş yanlış kanaatlerin ve sabit fikirlerin tesiri altında kalarak, Yazı Kurulu'nun yetkileri ve sorumluluğu ile hiçbir münasebeti bulunmayan, redaksiyon sekreteri sayın Prof. Pertev Naili Boratav da aslı ve esası olmayan, Paris'te bizzat benim ve Prof. Fahir İz'in dokümanlar üzerinde yaptığımız incelemeler neticesinde vardığımız kanaate göre, gerçeklere uymayan bir dizi iddia ve isnatla suçlanan, geniş bilgisine güvendiğimiz, Genel Türk Tarihi sahasında tam bir otorite olarak kabul ettiğimiz sayın Togan, kendisine hiç yakışmayan bu hareketiyle bir haksızlık yapmıştır.
Prof. Boratav, zamanında her nasılsa gadre uğramış veya uğratılmış olabilir, Paris'te "İlmi Araştırmalar Merkezi" nde ve üniversite çevresinde çalışma imkanlarına kavuştuktan sonra çok verimli bir mesai geçirmiş, değerli eserler vermiş ve bu süreçte Fundamenta çalışmalarında da Türk ilim adamlarının gönüllü olarak kabul edeceği hizmetlerde bulunan bir Türk ilim adamıdır. Bugün Kırgız destanı, Mahtumkulu tercümeleri, masallar üzerindeki araştırmaları UNESCO ve Société Asiatique tarafından basılmaktadır. Kendi köşesinde bir kartal gibi göğüs germiş bu mütevazı ilim adamımız, hâlâ üniversitelerimizin kendisine büyük ihtiyaç duyduğu bir otorite olarak saygıdeğer konumunu korumaktadır. Onun, ikinci cilde girecek Togan ve Taymas'ın yazıları üzerinde yapıldığı iddia edilen değişiklikler ve tahrifatlar, incelememiz neticesinde tespit edilememiştir. Detaylı bir şekilde uzun sürebilecek ihtilafların sadece birkaç örnek üzerindeki yoğun anlaşmazlıklar, muhtemelen bu konuda bir fikir verebilir:
1) Sayın Togan'ın bahsettiği, Rusya'daki Türklerin edebiyatlarına ait makalelerin, maksatlı olarak değiştirildiği, fakat Rusya dışındaki Türklerin edebiyatlarına ait yazılara hiç dokunulmadığı noktası doğru değildir. Bir defa Boratav, Rusya dışındaki Türklerin edebiyatları hakkında Uplegger, Spies, Caferoğlu, Eckmann Björkmann, Akyüz, Doerfer ve Deny'nin makalelerinde gördüğü bazı aksak veya eksik tarafları raporunda belirterek, Redaksiyon Komitesine arz etmiştir.
2) B. Abdullah Taymas'ın, Kazan - Tatar edebiyatı makalesinin tercümesini sayın Togan görmemiştir. Bunu tetkik etmiş olsaydı, müellifin makalesindeki mana ve mefhumun tercümeye tamamen yansıdır ve örneğin, birçok başka yazarlar hakkında olduğu gibi Şeyhzade Babig hakkında da, "öldürülmüştür" ifadesinin herhangi bir şekilde değiştirilmediğini görecekti.
3) Sovyet edebiyat tarihlerinde zikredilmeyen Şahabeddin Mercani, Musa Carullah, Rızaeddin Fahreddin, Ziyaeddin Kemali, vb. gibi zevaller, Prof. Togan'ın iddiasının aksine atlanmamış, tercümede aynen bırakılmıştır.
4) Sayın Togan, Özbek edebiyatına ait yazıyı bir muhacire yazdırmış olmasına rağmen, kabul edilmediğini, sonra da bir Alman'a yazdırmış gibi gösterilmiş olduğunu iddia etmektedir ki böyle bir muhacir tarafından bu konuda bir yazının gönderilmediği, sayın Prof. Benzing tarafından yanlış bu bahsin, Togan tarafından görülmemiş olmasının sebebi ise, bu yazı geldiği zaman, Togan'ın istifa etmiş bulunmasından ibaret bulunmaktadır.
5) Sayın Togan'ın bir iddiası da, diğer iki muhacirin Azerbaycan ve Kafkas Türkleri edebiyatlarını yazdıkları, bunların makalelerinin, sadece Sovyetler öncesi dönemler edebiyatından bahsettikleri için, objektif görüldüğü keyfiyetidir. Burada kastedilen iki muhacir sayın Cafer oğlu ile sayın Abdülkadir İnan'dır ki, bunlardan Abdülkadir İnan'ın yazısında, Sovyet devri de incelenmiş ve 1937 tasfiyesinde öldürülen şairlerden bahseden ifadeler aynen tercüme edilmiştir.
6) Prof. Togan'ın, "Sovyetlerin hoşuna gitmeyecek yerleri sansür etmek"le suçladığı mütercim ve redaktörler, tercümede bu gibi ifadeleri aynen bırakmış, hatta bazı hallerde, elde ettiği tamamlayıcı bilgiyle biyografik bilgilere şahat kazandırmıştır ve bunu A. Taymas'ın Kırım - Tatar edebiyatı ve yine aynı müellifin Kazan - Tatar edebiyatı makalelerinde asıl metin ile tercümeyi karşılaştırmak suretiyle göstermek mümkündür.
Hülasa, görüldüğü üzere, bir takım yersiz, tatssız ve yakışıksız iddia ve isnatlardan, bunlara dayanılarak yapılan tartışmalardan sonra, gerçekler ortaya dökülmekte, neticede akıl selim üstün gelerek, bu hayırlı ve güzel esere devam edilmektedir. Bundan sonra da vazifemiz, Türk dil, edebiyat ve tarihine ait temel bilgileri ve en son araştırmaların ışığını, Türk bilginlerinin de geniş bir şekilde katılımıyla gerçekleştirmek ve böylece milletlerarası müşterek ilmi çalışmalarda bize düşen hizmetleri hakkiyle ifa etmek olacaktır. Bu aynı zamanda gelecek Türk ilim nesillerine de güzel bir örnek vasfını taşıyacaktır.