Pertev Nail Boratav yazıyor; “BORATAVN’IN MEKTUBU
<< Ttirk Filolojisi Temel Kitabr >> adile, milletlerarasr bir igbirli$inin mahsiili,i olarak gimdiye kadar ancak bir cildi yayrnlanan, di$er ciltleri hazrrlanmakta olan eserin Ttirklerle ilgili maddelerinin redaksiyon sekreterli$iniyapmakta olan Prof. Pertev Naili Boratav (Paris) rn gazetemize yolladr$r 25 mart 1962 tarihli mektubu aga$rda okuyacaksrnrz. Daha 6nce mektup sahibi ile, adr gegen eser konusunda bilimsel ihtilaflara diigen Prof. Zeki Velidi Togan (istanbul) arasrnda 6zel mektuplagmalar safhasrndaki yazrgmalar 15 mart {962 tarihinde basrna da intikaletmig, aynca Prof.Z. V. Togan, bilimselve gahsi suglamalannr bir makale halinde de yayrnlamrgtr. P N. Boratav'rn gimdiye kadar yayrnlanmryan mektubunu aynen verirken ProI.Z. V. Togan'rn son yazrsrndaki suglamalardan henUz haberli olmadrSrnr, belirtmek isteriz.
Boratav'ın Mektubu
Halen İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde Türk Tarihi kursunu yürüten Profesör Zeki Velidi Togan, hem Türkiye'de hem de Batı ülkelerindeki Türkologlar çevresinde, "Türk Filolojisi Temel Kitabı" (Philologiae Turcicae Fundamental) numarasının ikincil kitabının hazırlıklarıyla ilgili görüşmeler vesilesiyle, aleyhime bir bilim adamından beklenmeyecek türden, çirkin bir kampanya başlatmıştır. Onun böyle bir harekete tevessül etmesine hazırlandığını, bana hitaben yazdığı 31 Aralık 1961 tarihli mektuptan sezmekteyim. Şimdi, bazı meslektaşlarımdan da tahrik edici veya gayri resmi olarak, hem "Fundamenta" tartışmaları hem de şahsım hakkında açıkça yapılmış bazı değerlendirmeleri duyuyorum. Bu nedenle, "Fundamenta" görüşmeleriyle uzaktan yakından ilgilenen meslektaşlarımı durumdan haberdar etmeyi bir görev olarak addediyorum.
"Fundamenta" numarasının neşriine, benim aktif katılımımı baştan beri hoş karşılamamış, eseri hazırlayanlar arasında görünmemi istememiş; kitabın çeşitli hazırlık aşamalarında bu düşüncesinde direnmiş, ancak hiçbir seferinde bu düşüncesine katılan birini bulamamıştır. Nihayet yazıların matbaaya verilmeden önce, görüşmelerin son durumunu gözden geçirmek amacıyla, Paris'te 14 Aralık 1961 tarihinde yapılan son toplantıda, tahrir heyeti üyelerinden Profesör Helmuth Scheel, kitabın iç kapağı üzerine "redaksiyon sekreteri" sıfatıyla benim adımın geçmesini önermiş, bu teklife şiddetle itiraz edilmiş, itiraz yerinde görülmemiş ve Prof. Scheel'in teklifi Z. V. Togan hariç, heyet üyelerinin ittifakıyla kabul edildiğinde, tahrir heyeti üyelerinden istifa etmiştir.
Ben, "Fundamenta" numarasına, birinci cildin endeksini düzenlemek üzere 1958'de katıldım. İkinci cildin içeriğini ve planını belirlemek amacıyla gerçekleştirilen toplantıda, Z. V. Togan'ın katılımıyla, bu cilde girecek olan "halk edebiyatı" konularının yazılmasının bana havale edilmesi kararlaştırıldı. Daha sonra, bu ikinci cildin hazırlıklarına başlanan süreçte, "redaksiyon sekreterliği" yani Türkçe yazılmış makalelerin tercümesi, genel olarak yazıların plana uydurulması, transkripsiyon, üslup, şekil, vb. açısından düzenlenmesi gibi işleri üstlenmemi Profesör Scheel benden istedi. Bu teklifi, üzerinde çalışmakta olduğum birçok önemli konudan en az iki yıllık bir süre için bir kenara bırakmak zorunda kalacağımı bildiğim halde, sadece Türk kültürüne ve Türkoloji bilimine hizmet eden ve uluslararası öneme sahip bir eserin oluşturulmasında benden beklenen bir hizmeti esirgememek adına kabul ettim. Ve şimdiye kadar, bana yüklenen bu görevi, bütün mesai arkadaşlarımla tam bir uyum içinde yerine getirdim.
Ancak, Z.V. Togan bu uyumluluğundan rahatsızlık duymaktadır. Rahatsızlığını, "Fundamenta" numarasının gelecekteki çalışmalarını bir nevi baltalamaya yönelik gizli bir kasıtla ifade etmektedir.
Yukarıda bahsettiğim Paris toplantısında, benim "komünistlikle itham edilen bir insan" olduğuma dair ima yaparak, eserin kapağında adımın geçmesine itiraz etmektedir.
- Pertev Nailli Boratav
<<Türkiye'deki ilim ve fikir dünyası çevrelerinde şiddetli tepkilere sebep olacağını>> ileri sürerek, böylece toplantıda hazır bulunanlardan, geçmişim ve geçmiş yıllardaki faaliyetlerimi yakından bilmeyenler nezdinde beni <<Türk hükümetince ve üniversiteler çevresince şüpheli bir şahsiyet>> gibi göstermeye ve UNESCO ile <<Milletlerarası Orientalistler Birliği>> çevrelerinde hakımda kötü zanlar uyandırmaya çalışmaktadır. Z. V. Togan, orada herkesten farklı bir cevap alamayınca tahrir komitesinden istifa etti. Şimdi ise <<Fundamenta>> yazı heyeti toplantısında sarf ettiği mücerret iddialarla da kalmıyor. Bana yazdığı mektuptan anlıyorum ki, benim Fundamenta'nın ikinci cildine yazdırdığım yazılardan ve müelliflerden bazılarının yanlış hakkında, vazifem icabı, redaksiyon heyetine yazıldı olarak tevdi ettiğim raporlarda belirttiğim tenkidlerden kendine göre çarpık anlamlar çıkarıyor. Bu <<tefsipleri>> ile, benim <<komünist metodlar>> ile Fundamenta'nın <<sansürlendiği>> yaptığımı ispat etmeye yelteniyor ve bu iddialarını sağa sola, uzakla yakına, türlü vasıtalarla yaymaya gayret ediyor. Z. V. Togan'ın, müelliflerin yazılarının <<sansür edilmesi>> diye vasıflandırdığı şey, yukarıda bahsettiğim gibi, tahrir heyetine verdiğim raporlarda her müellifin yazısına ait sıralanmış tenkidlerdir. Bunlar ise, eksiklerin tamamlanması, lüzumsuz sayılabilecek veya aynı konuyu işleyen uzunlukların kısaltılması, <<Fundamenta>> gibi ilmi bir eserin üslup ve ifadesinde görmemesi gereken, objektifliğe aykırı, veya polemik havası taşıyan kısımların tadili gibi hususlara aittir. Bu gibi pürüzler, sırası geldikçe müelliflerle de temas edilip onların da tasvip alınmak suretiyle giderilmektedir. Muayyen bir plan ve metod gözetilerek hazırlanan her kolektif eserde, ancak böyle hareket edilir.
Zeki Velidi Togan'ın yazıları (Kazak Edebiyat) ile Bay Abdullah Taymas'ın Kırım ve Kazan Tatar Edebiyatlarına dair yazılarında, sadece benim değil, tahrir heyeti üyeleriyle UNESCO temsilcisinin de gözüne batan ve muhteva bakımından <<Fundamenta>> numarasının prensiplerine aykırı siyasi bir polemik edası taşıyan yerler bulunmaktadır. Oysa Togan ve Taymas gibi, Sovyetler Birliğine dahil cumhuriyetlerin edebiyatlarından bahseden diğer yazarlar, mesela J. Benzing, Abdülkadir İnan, Ahmet Gafer oğlu, vb. konuları açıkça ve objektif bir şekilde işlemişlerdir.
Üstelik Zeki Velidi'nin, yazıları üzerine mütalaalarım hakkında tam ve açık bir fikri olmamıştır; zira, ne raporlarımı, ne de makalelerin tercümelerini görmüş değildir. Toplantımız sırasında söz arasında geçen bir iki sözden ve A. Taymas'ın yazılarından birinin sayfa kenarlarına, benden önce yazılmış gözden geçiren Prof. Benzing'in, daha sonra da benim, küçük notlardan veya işaretlerden, çeşitli gizli anlamlar çıkarmaya gayret ettiğini göstermiştir. Bu çabaları da hareketlerinde ne kadar kasıtlı olduğunu gösterir.
Gerçekte, Z. V. Togan'ın <<Fundamenta>> numarasını bir krize sokma çabası benim adım ve çabam, küçük bir bahane üzerinden ibarettir. İstifasından sonra, tahrir heyetine tevdi ettiği bir mektuptan da anlaşıldığı üzere, amacı eserin hem ikinci cildi hem de program hazırlıkları bağlamında, redaksiyon heyetinin kontrol ettiği ve yönettiği kişilerden oluşan ikinci <<ali>> bir heyetin denetimi altına girmesidir. Benim sert tepkim, onun istifasına sebep olmuşsa, tasarladığı bu yeni organizasyonu <<Fundamenta>> heyetine zorla kabul ettirmeye çalışacak, başarılı olamadığı takdirde, bugün yaşadığımız gibi anlaşmazlıkların detaylarına tevessül edecekti.
Z. V. Togan'ın, yukarıda temas ettiğim <<politik>> karakterdeki ağır isnatlara karşı söyleyeceklerim bundan ibarettir: Benim hesabıma girilmiş hiçbir fiilim yoktur. Hayatımda hiçbir zaman politika ile uğraşmamışımdır. Beni hocalık mesleğimden ayrılmaya mecbur eden hadiseler sırasında, adımı politikaya sadece peşin politikacıların adı menfaatleri uğruna karıştırmışlardır. Bu insanların bütün gayretlerine rağmen, ben - Z. V. Togan'ın ileri sürdüğü gibi - komünistlik isnadıyla değil, bir davaya mevzu olmadığı sürece insana gelince garip gelen bir iddia ile, <<Namık Kemal'i ve Ziya Gökalp'i tenkid etmek suretiyle hocalık vazifemi kötüye kullanmak iddiası>> ile mahkemeye verildim ve beraat ettim. Memleketimden, herhangi bir Türk vatandaşının seyahate gitmese gereklidir. Yabancı memleketlerde oturan ve Türk pasaportunu elinde bulunduran her Türk vatandaşının haklarına sahibim.
Üniversiteden ayrıldığım tarih olan 1948'den beri, Türkiye'de Devlet parasıyla ve resmi ilmi müesseselerce nitelikli mecmua ve ansiklopedilerde birçok yazılarım görüldü. Hem kendi vatandışımda hem de Batı memleketlerinde kitaplarım ve makalelerim yayımlandı. Türk kültürünü, Türk folklorunu kudretim yettiğince bütün dünyaya tanıtmaya çalıştım. Birçok defa memleketimin tek temsilcisi olarak, önemli kongrelere, uluslararası ilmi toplantılara katıldım... Bütün bu faaliyetlerimin hangisinde Z. V. Togan, benim yüzümü kızartacak, mensup olduğum milleti küçük düşürecek bir şey gösterebilir? Hukuki bakımdan, Ankara Üniversitesi'nin <<aktifte kalmış memur statüsüne tabi bir profesörü>>yüm. İstediğim zaman Türkiye'ye dönerim. Zeki Velidi Togan'ın, kendisinden çok daha derin ve içten bağlarla bağlı olduğum bir memleketle ilgim hakkında söz hakkı olamaz.
Efkan umumiyesini temsil etmeyen ve Devletin ve kanunların sesini yansıtmayan bir avuç gayri-mes'ul gürültü ve dedikodulara dayanarak bir vatandaşa, Türk kanunlarına göre suç sayılan komünistlik isnadında bulunmanın veya bu yönde telmihlerde bulunmanın, <<iftira>> maddesinden, iddia sahibini mahkum ettirecek bir suç olduğunu Z. V. Togan'a hatırlatmak gerekir.
Mesai arkadaşlarım, uluslararası bir işbirliğinin güzel bir örneği olarak meydana getirilmeye çalışılan bir eserin hazırlanması sırasında, ortaklaşa çalışmamızın uyum ve huzurunu bozan bu üzücü olayın tek sorumlusunun Z. V. Togan olduğunu bilirler. Benim bütün iyi niyetim ve bütün imkanlarımla bu kolektif çalışmada yardımlarımı esirgemediğimi takdir ederler. Beni yakından tanımadıkları ve olayları detaylarıyla bilmedikleri için, durup dururken ortaya çıkan bu buhranın sebebini anlatamayan meslektaşlarımı, bu açıklama ile aydınlatmak istedim. Meslektaşlarımın aynı durumda rastlanması açısından bu tür bir hadiseyi gereksiz etmek zorunda kaldığım için, ne kadar üzgün olduğumu arkadaşlarımın takdir edeceğini umuyorum.