Gokbilgin: "MÜDÎR. MUDİR (A.) idâre, hazine veya kalem işlerine âit bir vazife ve makamı işgal eden kimsenin unvandır . Osmanlı devleti teşkilâtında XIX. asra kadar böyle bir vazife ve me'mûriyet unvanına rastlanmamakta, bu makamlar için, idarî vazifelerde, zaim, nazır, muhassıl, mütesellim, voyvoda ve kalem işlerinde de emîn, reis, halîfe, ve kâtip gibi, muh-talif tâbirler kullanılmakta idi. Müdîr kelimesi (MÜDÎR. m) tenin ilk defa id..." içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu

2024-04-22T08:22:49Z

"MÜDÎR. MUDİR (A.) idâre, hazine veya kalem işlerine âit bir vazife ve makamı işgal eden kimsenin unvandır . Osmanlı devleti teşkilâtında XIX. asra kadar böyle bir vazife ve me'mûriyet unvanına rastlanmamakta, bu makamlar için, idarî vazifelerde, zaim, nazır, muhassıl, mütesellim, voyvoda ve kalem işlerinde de emîn, reis, halîfe, ve kâtip gibi, muh-talif tâbirler kullanılmakta idi. Müdîr kelimesi (MÜDÎR. m) tenin ilk defa id..." içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu

Yeni sayfa

MÜDÎR. MUDİR (A.) idâre, hazine veya kalem işlerine âit bir vazife ve makamı işgal eden kimsenin unvandır . Osmanlı devleti teşkilâtında XIX. asra kadar böyle bir vazife ve me'mûriyet unvanına rastlanmamakta, bu makamlar için, idarî vazifelerde, zaim, nazır, muhassıl, mütesellim, voyvoda ve kalem işlerinde de emîn, reis, halîfe, ve kâtip gibi, muh-talif tâbirler kullanılmakta idi. Müdîr kelimesi (MÜDÎR. m) tenin ilk defa idarî bir ıstılah olarak kullanılmasında, belki de, fransızca karşılığının te'si-ri olmuştur.

Tanzimâta tekaddüm eden senelerde, merkezde bulunan, fakat Babıâli'nin hangi yüksek makamına bağlı olduğu sarîh olarak anlaşılamadan „ebniye miidîri". (Lutfî, IV, 29 ■), taşralarda bâzı yerlerde ,,rugan-ı zeyt miidîri" (Başvekâlet arşivi, Kâmil Kepeci tasnifi, sadâret kethüdâiığı kâtibi kalemi, defter nr. 50, mükkerrer ) isimleri ile, bâzı me'-mûriyetlere tesadüf olunduğu gibi, tanzimâtın hemen akabinde kazalarda m ü d î r nâmı ile bir me'mûrun idaresinde idârî-mâlî me'mûr-luklar ihdas edildiğigörü! m ektedir. 1258 (1842) 'de memleketin yeniden tanzim ve idaresi için, müşirlere ve valilere verilen mufassal talimattan öğrendiğimize göre, öteden beri memleket işleri her beldede bulunan eşraf ve ileri gelenler marifeti ile görüldüğü cihetle, sancaklar dahilindeki kazaların mühim iş ve hizmetlerinin bundan sonra daha iyi idaresi ve emvâü-mîrîyenin lâyık) ile tahsili maksadı ile, her kazaya oranın kadim ailelerinden ve en ileri gelen bir kimse „müdîr-i kaza" nâmı ile nasp ve tâyin kılınmış, bu müdîrlerin haftada iki üç defa o mahallin hâkim, müftî ve eşrafı ile bir meclis akdetmeleri ve memleket işlerinin bu suretle iyi görülmesini te'min ve halli güç ve istizana muhtaç meseleleri, mercileri bulunan liva kaymakamları vâsıtası ile, eyâlet müşirine arzeylemeîeri usûlü vaz'olunmuş idi. Kaza müdîrlerine, idare masraflarına karşılık oimak üzere, bulundukları kazanın âşân ve rüsumu varidatından aş.-yk. dörtte bir mık-darı bırakılıyor, fakat kaza vergisi ve rüsumu kaza müdiri ile kazanın ileri gelenlerine müteselsilen taahhüt ve tekeffül ettiriliyor, her kazanın umûr-i zaptiye ve mâliyesinin müdirler marifeti ile icrası cihetine gidildiği cihetle de, iyi ve kötü cereyan edecek ahvâlden bunlar mes'ûi tutuluyordu tafsilât için bk. Topkapı sarayı arşivi, E. 1430}.

Madır kelimesinin bu mânadaki kullanılışı, Mısır 'da mudi riya denilen vilâyetlerin idarecilerine bu unvanın verilmesine de sebep olmuş bulunsa gerektir. Bu me'mûriyet, 1813 'ten bir az sonra, Mehmed Ali Paşa tarafından ihdas edilmiş ve Mısır 'in idarî taksimatı, 7 mudiriya kurularak, yeniden teşkilâtlandırılmış idi. Bu sayı hidiviik tarafından müteaddit defalar değiştirilmiş ve son defa 14 mudiriya tesbit olunmuş idi. Müdîr 'in başlıca vazifesi ziraî faaliyeti, zirâat teşkilâtını, irvâ ve İska ameliyesini idare etmekle beraber, ayrıca kendisine tabî bulunan merkez me'mûrlarını ve mudiriya 'nin şubeleri olan kism 'lan ve bunların başındaki nüzir '1er emri altında bulunmam Ansiklopedini durmak idi. Hidiv Said Paşa zamanında, mudiriya, bir takım suiistimallere mâni olunmak gayesi ile, muvakkaten ilga edildi ise de, bilâhare hidiv İsmail Paşa zamanında, bu yüksek idarî vazife, o zamana kadar olduğu gibi sâdece türklere değil, aynı zamanda asıl mısırlılara da açık -tutulmak üzere, yeniden teşkil olunmuş idi ( krş. A. B.aClot Bey, Aper-çıı general sur l'Egypte, Brûxelles, 1846, s. 172 v.d.; A. von Kremer, Agypten^ Leipzig, 1863, 11, 8; İlyâs.-al-Ayyübi, Târih Mişr fi'aşr al-h'idiv Ismâ'il Büşâ, Kahire, 1341, s. 62). XIX. asrın ortalarında Osmanlı devleti merkez teşkilâtında, menâsıb-ı divâniye esbabından ve ûlâ smıfı sânîsi veya mütemayiz rütbelerinde, bâzı dâirelerin başında (tahrirât-ı hâriciye, evâmîr-i mâliye, evrak, beytüimâl, hazî-.ne-i evrak, Babıâli evrak, meçlis-ivâlâ dî-vân-ı ahkâm-ı adliye, şûrây-i devlet evrak müdirleri) rnudir 'ler bulunduğu gibi, zâbitân-ı akSâm arasında da, meselâ mektûbî-i hâriciye evrak, müdiri, mektûbî-i ser-askerî odası, mühimme, evkaf senedât, mahlûlât, tahsilat, rüsumat emâneti tahrirat müdîrleri gibi mu~ dir unvanını hâiz me'mûrlar mevcut idi.

Diğer taraftan meclis-i imâlât-ı bahriyede fabrikalar müdiri, ayrıca feshâne müdiri, posta ve telgraf müdîri ile mekteb-i îdâdiye ve mekteb-i mülkiye müdirleri bilhassa bu unvan taşıyanların başında gelmekte idi. Artık kaza müdirleri yerine, kaymakamlar getirilmekte ve müdîrler, bugünkü teşkilâtta olduğu gibi, nahiyelerin idaresine me'mûr olmakta idiler. Asrın sonlarına doğru nezâretler teşkilâtı genişledikçe, her nezâretin bünyesinde muhtelif kalem işlerine bakan müdirler çoğaldı ve bilâhare umûm müdîriikler de teşkil edildi. Daha sonraları müdîrliklere daha yüksek rütbeli kimseler getirilmeğe başladı; msl. 1325 senesinde mekteb-i sultanî ve müze müdirleri— bâlâ, meşihat sicillât-ı şer'îye müdîri — h a r e m e yn pâyeli ve bâb-ı fetva ev--rak müdiri — k a z a s k e r idi; erkânı har-biye-i umûmiye riyasetinin şubelerini ve askerî tıbbiye mektebini—f erik, ser-askerliî şube müdirüklerini—m i r 1 i v â rütbesindeki müdirler idare ediyordu. Görülen hizmetin ehemmiyetine göre, bâzı dâire ve müesseselerde müdîr-i sânîlik ve müdir muavinliği ihdas edilmiş, müdîr-i sânî-iiklere yüksek rütbeli zâtların (msl. askerî tıbbiyede f e r i k ) getirildiği olmuştur. Bugün vilâyet idarelerinde de bir çok âmme hizmetlerinin başında müdir unvanını taşıyan me'mûrlar bulunmaktadır (tafsilât için bk. Devlet-i aliyyei Osmaniye sâl-nâmesi, 1281=1865, 1287= 1871, 1312=1894; Musavver nev-sâl-i-osmânî, 45 786 MÜDÎR — MÜEYYED-ZÂDE. 1326 = 1910 sen esine âit; Türkige cümhûrigeti sâl-nâmesi, (1925 ve 1926 sene leri ).

( M. TAYYİB GÖKBİLGİN.) MÜDÜR. [Bk. MÜDÎR.]

Müdir - Revizyon geçmişi