“Fatih ve Bizans” sayfasının kaynağını görüntüle

Bu başlık altında mütalaa edilecek konu, Fatih'in otuz senelik saltanatı boyunca İstanbul'un fethinden sonraki süreçteki önemi ve varsa bir Bizans meselesiyle ilgili olup olmadığıdır. Çünkü Fatih Sultan Mehmet, hayatının ve saltanatının büyük bir kısmını Avrupa'da seferler, fetihler ve çeşitli faaliyetlerle geçirmiş bir liderdir. Bizans İmparatorluğu'nun hükümdarlığını devraldıktan sonra, devletinin hayati menfaatlerini gözeterek bu meseleyi kısa bir sürede halletmiştir. İstanbul'un fethi, sadece bu imparatorluğun başkentinin kaybedilmesi değil, aynı zamanda devletin varlığına son veren bir olaydır.


Ancak, bu önemli tarihi hadisenin ardında yarım asırdan fazla süren bir dönem bulunmakta ve imparatorluğun tasfiyesi ile ilgili çeşitli meseleler ortaya çıkmaktadır. Fatih Sultan Mehmet, yeni bir imparatorluğun lideri olma arzusuyla birlikte, eski Bizans imparatorlarının siyaset ve idare anlayışını devam ettirmeye yönelik bir çaba içindeydi. Fetih sonrasında, genellikle karşısına bir Bizans meselesi çıkmış gibi gözükmektedir.


Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde Bizans problemi sürekli bir şekilde var olmuş, siyasi, askeri, sosyal ve ekonomik açıdan çeşitli temaslar devam etmiştir. Yıldırım Bayezit, 1396'da İstanbul'u alma çabalarına giriştiği zaman, bu temaslar önemliydi ve Bizans'ın kaderi, Avrupa'nın bu bölgeye yardım etme konusundaki iradesine bağlı görünüyordu. Yıldırım Bayezit döneminde gönderilen fermanlar ve bu dönemdeki politik girişimler, Bizans meselesinin çözümü için bir çabanın olduğunu göstermektedir.


Bu süreç içinde deniz hakimiyeti gibi önemli unsurların da dikkate alınmasıyla İstanbul'un elinde tutulabilmesi için çeşitli stratejik düşüncelerin geliştiği ve Fatih Sultan Mehmet'in enerjik liderliğiyle bu meselelerin çözüme kavuştuğu görülmektedir.


Bizans İmparatorluğu tarihçisi ünlü tarihçi Vasiliev, İstanbul'un fethi olayını anlatırken, iki hükümdarın tasvirini yaparken Fatih'in yüksek meziyetlerini, teşkilatçılık ve devlet adamı vasıflarını ve bu zaferlerdeki büyük rolünü vurgulamıştır. Aynı zamanda, İstanbul'un düşüşünün Avrupa'da büyük bir etki yarattığını ve Türk zaferleri karşısında büyük bir korku uyandırdığını belirtmiş, özellikle III. Frederic'in bu olayı tüm Hristiyanlık için bir felaket olarak tanımladığını ve Bizans'ın sanat ve edebiyat için gerçek bir merkez olduğunu ifade ettiğini nakletmiştir (3).

Diğer taraftan, Fatih ve Bizans konusu gündeme geldiğinde, ünlü Macar yazar F. Herereg'in "Bizans" adlı tarihi piyesinin önemine vurgu yapılmıştır. Vasiliev'in Bizans tarihi hakkındaki XIX. yüzyıl görüşlerinden ziyade, XVIII. yüzyılın Bizans İmparatorluğu için eleştirel bir bakış açısına sahip olan Herereg'in eserinden bahsedilmektedir (5). Herereg'in, kuşatma sırasında İmparatorun huzuruna gelen Türk elçilerini nasıl tasvir ettiği konusunda bir açıklama yapılıyor.

<blockquote>“Bizans'ın kaderi belli oldu, kurtuluş yolu yoktur. Bunu sizler de biliyor ve soluk dudaklarınızın seyremesiyle zaten ikrar ediyorsunuz. Fakat ey çok çile çekmiş Bizanslılar, şimdi dertli başınızı kaldırın da vereceğim müjdeyi duyun ve şenlik edin Mehmed'in (Fatih) yüce yürekliliğine hayran olun... Yüce kalbi, akıllı, yiğit Sultan beyhude kan dökülmesini önlemek için Bizans'ın suçunu bağışlamak istiyor. Bütün Bizans halkı seninle (Kostantin Paleolog) Padişah arasında serbestçe hükümdar seçebilir. Seni seçen bütün malını kaybedecek fakat onunla gemiye binebilecektir. Sultana boyun eğerek burada kalan ise bütün varlığına sahip olacaktır... Bunlar Padişahın gölgesi altında atalarının Tanrısına tapabileceklerdir... Büyük Mehmet köle değil, vatandaş istiyor.”</blockquote>


Filhakika, Fatih İstanbul'u İmparatorluğun merkezi yapmak isterken Paleolog hanedanına ve İmparatora saygı göstermiş, onun Morada hakimiyetine devam edebileceğine teklif ve aynı anlayış zihniyetini sonradan kardeşleri Thomas ve Dimitrius hakkında da izhar etmişti. Bu itibarla, Fatih'in Bizans devletinin hayatına son vermesini, asırlardan beri Türkler ve Bizanslılar arasında husule gelen yaklaşma ve kaynaşmanın hadiselerin ve askeri, siyasi, iktisadi şartların tabii bir neticesi olarak ve bu stratejik bölgeyi Osmanlı devleti hakimiyeti altında birleştirmesi şeklinde telakki eden tarih görüşü, çok kuvvetli delillere istinat etmekte ve birçok taraftarlar bulmaktadır. Ancak, bu keyfiyet, acaba, Romen tarihçisi İorga'nın müdafaa ettiği bir tezi, Bizanstan sonra yine Bizans'ın yaşadığı ve devam ettiği yolundaki görüş tarzını ne dereceye kadar destekliyor mahiyettedir? Eğer bu görüş, Fatih'in İstanbul'u aldıktan sonra patrikhaneyi yeniden tesis ederek ortodoks ahaliye mezhep ve vicdan hürriyetini tanıdığı, gerek kendisinin gerekse haleflerinin idaresi altında, şark kilisesinin dini müesseselerine karşı hürmet gösterilerek iç idarelerine asla müdahale edilmediği manasında ise, çok doğrudur.

 (1) Feridun Bey, Menşetülselatin, I. S . 122
 (2) Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşu, tercüme eden Ragıp Hulusi S. 210
 (3) Histoire de l´Empire Byzantin, II. Paris. 1932, S. 337, 348.
 (4) Dünya edebiyatından tercümeler, Macar klasikleri 6, S. 67, 68,
 (5) A. Adnan Adıvar, Bizansta yüksek mektepler, Tarih dergisi, Sayı 8. S. 2)
 (6) Byzance apres Byzance, Bucarest 1935.