<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="tr">
	<id>https://wiki.gokbilgin.com/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Gokbilgin</id>
	<title>Gökbilgin Kütüphanesi - Kullanıcı katkıları [tr]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki.gokbilgin.com/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Gokbilgin"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C3%96zel:Katk%C4%B1lar/Gokbilgin"/>
	<updated>2026-11-19T21:33:55Z</updated>
	<subtitle>Kullanıcı katkıları</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.40.1</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=3457</id>
		<title>İslam Ansiklopedisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=3457"/>
		<updated>2024-07-07T17:57:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Prof. M. Tayyib Gökbilgin’in 10.5.1959 tarihli notu: ==&lt;br /&gt;
İslam Ansiklopedisi’nin Türkçe neşrinde yeniden yazılan bir kısım maddeler sadece matbu veya bilinen kronik ve tarihlere göre değil, aynı zamanda arşivlerde son zamanlarda ele geçen orijinal vesikalara istinat ettirilmiş ve o zamana kadar malum olanlara daha yeni bilgiler katılmıştır. Mesela, Osmanlı Devleti teşkilatına ait istilahlardan &amp;quot;AMEDCI&amp;quot; maddesinde (1941) Topkapı Sarayı Arşivi&#039;ndeki bu konuya dair bir vesikadan, ARPALIK maddesinde (1942), XVII. asırda vefat eden bir vezirin arpalıklarının havass-i humayuna ilhakı meselesinde bir arşiv vesikasından, BABIALI maddesinde (1942), &amp;quot;BAŞMAK&amp;quot; ve &amp;quot;BAŞMAKLIK&amp;quot; maddelerinde (1943) yazma bir tarihten ve yine yazma halindeki bir kanunnameden (Kanunname-i Avni) arşiv vesikalarından faydalanılarak bu istilahların bugünkü bilgilere göre tam bir tarif ve izahları yapılmıştır. Keza, &amp;quot;CANBAZAN (1944) ve ÇİNGENELER&amp;quot; (1945) maddelerinde &amp;quot;&#039;canbazan-i vilayet-i Rumeli&#039;&amp;quot; ve Rumeli’deki Çingane Livası ve diğer kısımlar tamamen orijinal vesikalara, bu husustaki kanunnamelere göre ve Arşivdeki tahrir defterlerine dayanılarak yeni bir görüşle yazılmış ve hukuki ve askeri statüleri, dağıldıkları yerler tespit edilmiş, aynı zamanda, bunların Musellem ve Yürük teşkilatları veya timarlı sipahileri ile münasebet ve farkları izah olunmuştur. &amp;quot;KONSOLOS&amp;quot; (1954) maddesinde de bu müessesenin geçirdiği safha ve tekamüller anlatılırken bir takım yeni malumatın ilavesi de mümkün olmuştu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hal tercümelerinden bir kısmı mevcut yerli ve yabancı kaynak ve tetkiklere istinat eden birer kompilasyon mahiyetinde iseler de (&amp;quot;Msl.ALI PAŞA ”Hadim”, ALI PAŞA ”Semiz” 1941, ARİFİ PAŞA 1942, CAFER ÇELEBI, CELAL-ZADE, CEVAD PAŞA 1944, KÖPRÜLÜLER 1954, LUTFİ PAŞA 1954, MİDHAT PAŞA 1957, MİHAL-OĞULLARI 1958&amp;quot;), diğer bir kısmı yeni vesikalara dayanılarak yapılan tamamen orijinal tetkikler vasfını taşırlar (&amp;quot;Msl.CIGALA-ZADE 1944, DİLAVER PAŞA 1945, HASAN PAŞA SOKOLLU 1949, HURREM SULTAN 1950, İBRAHİM ‘Sultan’, İBRAHİM HAN 1951, İBRAHİM PAŞA ”Pargalı” 1952, KORKUT ŞEHZADE 1954, MEHMED III. 1957, MEHMED PAŞA SOKULLU 1957&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu seri içinde yazılan semt, şehir ve bölge tarihleri de ekseriya aynı şekilde yapılan uzun ve dikkatli incelemelerin mahsulü ve en yeni bilgilerin muhassalası sayılabilirler: Basra 1943, Boğaziçi 1943, Çaldiran 1945, ÇIRAĞAN SARAYI 1945 maddelerine bazı ilaveler yapılmışsa da bilhassa DÜRZİLER 1945, EDİRNE 1946 ve KÜTAHYA 1955 maddeleri çok esaslı ve ehemmiyetli tetkiklerle orijinal birer şekil almışlardır. Dürzi’lerin XIX. asırda tarihi, orijinal bir yazma mecmuadan alınan vesikalarla Ansiklopedide hülasaten, sonra da BELLETEN’de mufassal bir şekilde (1840&#039;tan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan meselesi ve Dürzi’ler, 1946) yazıldığı gibi, Edirne ve Kütahya şehir ve sancakları da, Arşivdeki tapu ve tahrir defterlerine göre, asırlar boyunca geçirdikleri istihale ve gelişme içinde izah olunmuştur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1941 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Hadim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Semiz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1942 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arifi Paşa, Ahmed]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arpalik|Arpalık]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1943 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[BabıAli|Babiali]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basra]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basmak&amp;quot; &amp;amp; &amp;quot;Basmaklik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1944 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cafer Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Celal-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cevdet Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[CİĞALA-ZÂDE Sinan Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çaldıran Muhaberesi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-19-Turkish.pdf Canzaban]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1945 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çırağan Sarayı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çingeneler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dilaver Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dürziler|Dürziler 1833-1840’ta]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1946 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Eğri]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (A.Decei ile)]]&amp;quot; | E.İ.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1949 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hasan Paşa, Sokullu-Zade, Vezir-Zade|Hasan Paşa, Solullu-Zade, Vezir-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1950 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hürrem Sultan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hüseyin, Son Cezayir Dayısı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1951 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Han]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1952 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Paşa, Pargalı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1954 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Konsolos]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-64.pdf Korkut.Abu’l-Hayr Muhammed Korkut]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1955 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Köprülüler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Kütahya]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Lütfi Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1956 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mehmed III]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ameddji]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1957 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sokullu Mehmed Paşa|Mehmed Paşa, Sokullu]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1958 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Midhat Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mihal Oğulları]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1959 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;&#039;[[İstanbul&#039; OsmanlI Turklerinin MuhasarasI; Istanbul’un Fethi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müdir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müeyyed-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Beylik]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1960 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müneccimbaşı|Müneccimbaşı | Dervis Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müşir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müteferrika]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nahiye]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Naşuh Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Navarin]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1961 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dawud Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dede Aghac]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1962 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nişancı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nizam-ı Cedid]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Orhan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Oruç Reis]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Osman I&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Djanbazan]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1963 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Duruz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne -ENG-|Edirne]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (Decei ile)]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1964 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sancak-ı Şerif]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Saray]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Savcı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sekban]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Selanik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1966 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hekim-Bashi]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sipahi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Solak]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1967 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Süleyman I (Kanuni)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Süleyman Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1969 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ibrahim]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ibrahim Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1972 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Tirhala (Tadil ve Ikmal]])&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-453.pdf Kastallani]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-454.pdf Kastamonu]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1974 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/05/Article-296.pdf Tokat]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Hadim&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1978 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Amedci&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arpalik&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1979 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ulema]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1982 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-333.pdf Varna]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/05/Article-335.pdf Korkud Beyazid]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=L%C3%BCtfi_Pa%C5%9Fa&amp;diff=3456</id>
		<title>Lütfi Paşa</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=L%C3%BCtfi_Pa%C5%9Fa&amp;diff=3456"/>
		<updated>2024-07-07T17:55:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== Lütfi Paşa (1488-1563) == Lütfi Paşa(1488-1563), Osmanlı sadr-ı azamıdır. Doğum yeri ve tarihi hakkında detaylı bir bilgi mevcut değildir. LCItfi Paşa&amp;#039;nın &amp;#039;Tarih&amp;#039; adlı eserinde (İstanbul, 1341, s. 2 vd.; Asaf-ndme, İstanbul, 1326) ve diğer kaynaklarda net bir bilgi bulunmamaktadır. Devrinin en yakın kaynağı olan müverrih Ali, onun Bayezid II&amp;#039;nin ilk dönemlerinde Arnavut asıllı olarak Avlonya&amp;#039;ya getirildiğini belirtmektedir....&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Lütfi Paşa (1488-1563) ==&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa(1488-1563), Osmanlı sadr-ı azamıdır. Doğum yeri ve tarihi hakkında detaylı bir bilgi mevcut değildir. LCItfi Paşa&#039;nın &#039;Tarih&#039; adlı eserinde (İstanbul, 1341, s. 2 vd.; Asaf-ndme, İstanbul, 1326) ve diğer kaynaklarda net bir bilgi bulunmamaktadır. Devrinin en yakın kaynağı olan müverrih Ali, onun Bayezid II&#039;nin ilk dönemlerinde Arnavut asıllı olarak Avlonya&#039;ya getirildiğini belirtmektedir. Harem-i Hümayun&#039;da eğitim gördüğü ve saray hizmetlerinde bulunduğu bilinmektedir. Tevdrithane defterinde Ali Osman&#039;ın girişindeki hayatını anlatırken, çocukluğunda sarayda bulunduğuna ve birçok yıl eğitim gördüğüne dair belgeler mevcuttur. Safevi hükümdarı Şah İsmail&#039;in Dulkadiroğlu beyi Alış al-Davla ile yürümesi, onun vak&#039;aları takip edebilecek düzeyde bulunduğuna işaret eder (1508). Lütfi Paşa&#039;nın 1488&#039;de doğduğu kabul edilebilir. Yavuz Sultan Selim&#039;in Mısır seferinde (1512) 50 akçe ile taşraya gönderildi. Daha sonra sırasıyla gegnigir-bağat, kapucubağat ve mir-alemlik gibi görevlerde bulundu (Asaf-ndme, s. 7). Lütfi Paşa&#039;nın bu hizmetleri hangi tarihlerde yaptığı net değildir, ancak Kaldiran seferi sırasında (1514) sol kol ulufeçileri arasında geçen Lütfi Bey&#039;e (bkz. Feridun, Münsadt; Haydar Çelebi, Rüz-nâme, 1274, s. 396 vd.) atıfta bulunulması, kendisinin bu görevlerden biri olabileceğini göstermektedir. Bundan iki sene sonra (Rebiülevvel 922 - Nisan 1516), gakrct-bağat, gdhinci-bağat, kapucu-bağat gibi kapı halkı arasında değişiklikler yapılırken, Eşrboz sancağına 200.000 akçe ile gönderilen Lütfi Ağa&#039;nın (Feridun, Münsadt, s. 475) aynı kişi olmadığı düşünüldüğünden dolayı bu tarihi pek mümkün görünmemektedir. Tezkireci Şehi&#039;nin Lütfi Paşa&#039;ya Yavuz Sultan Selim&#039;in terbiyesi ile yetiştirilmiş bir kişi olarak tanımlaması ve onun nezdinde &#039;yüksek itibara sahip&#039; olduğunu belirtmesi (Şehi, Tezkire, s. 25), Seyyid Murad&#039;ın Nova (Castelnuovo) Fetihnamesi&#039;nde ondan &#039;saygı duyulan Sultan Selim&#039; olarak bahsetmesi (Üniversite kütüph., Feth-i kale-i Alova, TY. 247 5, var.68; Mukaddes Mayda, tez, 1947/1948, 68b), Yavuz Sultan Selim devrinde Lütfi Paşa&#039;nın çeşitli hizmetleri ile hemen padişahın çevresinde bulunduğuna dair bir delil olarak kabul edilebilir. Zaten tarihin mukaddimesindeki kayıtlardan Lütfi Paşa&#039;nın daima padişahın yanında bulunduğu anlaşılmaktadır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Haydar Çelebi&#039;nin Raz-nâme&#039;sinde geçen Lütfi ismindeki şahısların Lutfi Paşa zannedilmesi (Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, II, 537), Sicill-i Osmani mealli eserin iki defa Lutfi Paşa&#039;yı Şam beylerbeyiliğinde göstermesi, bu dönemde bu isimde iki ayrı şahsiyetin varlığının farkına varılmamış olmasından kaynaklanabilir. Sicill-i Osmani&#039;ye kaynak olduğu anlaşılan Ferdi&#039;nin tarihi (Ayasofya kütüphanesi, nr. 3317) incelendiğinde, Şam beylerbeyisi olan Lutfi Paşa&#039;nın İslam Ansiklopedisi&#039;ne sadrazam Lutfi Paşa&#039;dan ayrı bir şahsiyet olduğu anlaşılmaktadır. Bu konuda çalışmalar yapan Tschudi (Der Asafndme des Lutfi Pascha, Türkische Bibliothek, Berlin, 1910, X), Köprülü-zâde Fuad Bey (TM, I) ve Babinger (Die Geschicht;schreiber der Osmanen) de bunun farkına varmışlardır; Ali, Celdi-zâde ve Peçevi&#039;nin bu konuda açık bilgi vermemelerinden dolayı, Ferdi tarihine sadece Hammer vasıtasıyla güvenilebileceği sonucuna varılabilir. Diğer taraftan, İbrahim Paşa (Pargalı)&#039;nın sadrazamlığı döneminde düzenlenen ve Osmanlı İmparatorluğu&#039;nun eyalet ve livalarının kimlerin görevinde olduğunu gösteren defterler, bu konudaki tereddütleri kesin olarak ortadan kaldıracak niteliktedir. Bu defterlere göre, o 1524 senesinde emir-i alem rütbesi ile Aydın livası&#039;na 503.000 akçelik bir dirlikle mutasarrıf bulunuyor, aynı zamanda diğer mir-i miran Lutfi Bey ise 10 yük akçe ile Şam&#039;da vazife görüyordu. Bundan anlaşılıyor ki, Lutfi Paşa, muhtemelen Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın cülusunda, kendisinin zikrettiği Kastamonu sancak beyliği ile livaya gelmiş ve sonra Aydın&#039;a gitmişti. Onun daha önce Rodos muhasarası sırasında (1522) Aydın sancak beyi olduğunu, kaleyi ele geçirdikten sonra diğer bazı sancak beyleri ile birlikte kaleyi tamir ettiğini biliyoruz (Ferdi, Münsadt, s. 539). Lutfi Paşa, bir süre sonra Yanya sancak beyliğinde bulunduğu bilinmektedir (Topkapı Sarayı arşivi, D. 10057, 8303); Ali ve ondan naklen Peçevi de bu sancağa mutasarrıf olduğunu belirtmektedirler (Ali, Kanun al-ahbar, Üniversite kütüphanesi nüshası, var. 339; Peçevi, I, 21). Lutfi Paşa&#039;nın bu vazifede iken Viyana kuşatmasına katılarak 8 safer 936 (12 Teşrin-i I. 1529)&#039;da Avlonya sancak beyi Süleyman Bey ile birlikte kaleye hücum ettiği bilinmektedir (Ferdi, aynı eser, s. 573); geri baqr Solak Hasan&#039;ın ziyareti hakkında sadrazam İbrahim Paşa&#039;ya gönderdiği için, padişahın buyruğuyla mektup gönderdiğini de biliyoruz (Topkapı Sarayı arşivi, E. 5866, 6435). Ali&#039;nin işaret ettiği ve isimlerini vermediği, kendisinin ise hiç bahsetmediği diğer bir sancaklı atda da bulunduktan sonra, 1533&#039;te Karaman beylerbeyliğine tayin edildi (Ferdi, aynı eser, Ayasofya kütüphanesi, 3317, var. 146).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
O, bu sıfatla Irakayn seferinde Karaman eyaleti kuvvetlerini sevk ve idare etmiş, Tebriz civarındaki hareketlerde aktif olarak görev almıştı (26 Rebiülevvel 941 / 5 Teşrin-i I. 1534; Feridun, aynı eser, I, 587). Yine bu sefer esnasında Van gölü civarındaki harekatlarda önemli bir rol oynamıştır, özellikle Tatvan sahillerindeki gemilere emir vererek düşman hakkında bilgi toplamıştır (Sâi, Tazkirat al-bunyân, İstanbul, 1315, s. 24).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa, bir süre Anadolu beylerbeyliğinde bulunduktan sonra önce Mustafa Paşa&#039;nın yerine Rumeli beylerbeyliğine (1536), ardından da ikinci vezirliğe getirilmiştir (J. v. Hammer, çev. Atd., V, 197). 1537&#039;de Korfu seferi sırasında Barbaros Hayreddin Paşa ile birlikte donanmanın serdarı olarak Akdeniz&#039;de harekete geçmiştir. 135 kadirga ve bastarda gemi ile 20 Mayıs&#039;ta İstanbul&#039;dan hareket etmişlerdir (Katip Çelebi, Tuhfetü&#039;l-kibâr, s. 49; Lütfi Paşa&#039;nın 100 kadirga ile 10 Mayıs&#039;ta İstanbul&#039;dan hareketini bildiren Maçon Piskoposunun 2 Temmuz&#039;da Roma&#039;dan Kardinal Bellay&#039;a yazdığı mektup için bkz. Charrière, Négociation de la France dans le Levant, I, 332). Donanma Avlonya önünde padişaha mâliki olduğundan sonra, Barbaros&#039;un 60 kadirga ile zahire getirecek gemilerin sevkiyatını temin etmek için İskenderiye&#039;ye gitmiş sırada, Lütfi Paşa İtalya sahillerini vurmak üzere gönderilmiştir; bu sırada Otranto ve Castro kalelerini tahrip ederek bir miktar esir ile dönmüştür. Bu sırada Venedik&#039;e gönderdiği Gelibolu tersanesi kethüdası Bostan Kethüda&#039;nın Venedik gemileri tarafından esir edilmesi ve diğer bazı sebepler neticesinde (detaylar için bkz.) Venedik ile savaşa girmiş ve Korfu&#039;nun muhasarasına katılmış, Lütfi Paşa 25.000 kişi ve 30 top ile kara ordusunu adaya getirmiştir (25 Ağustos 1537). İniş kadar devam eden ve Ayas Paşa ile ikinci vezir Mustafa Paşa&#039;nın da katıldığı muhasara, Lütfi Paşa&#039;nın fethin yakın olduğuna dair itirazlarına ve Barbaros&#039;un itirazına rağmen, &amp;quot;bir mücahid kulumu bin bozuk hisara değmem&amp;quot; diyen padişah tarafından 7 Eylül&#039;de kaldırılmıştır (Ali, aynı eser, var. 269) ve ikinci vezir, donanmanın bir kısmı ile İstanbul&#039;a dönmüştür. Döndükten sonra kısa bir süre nebzete uğramış ve bunun da Korfu hareketinin başarısızlığından ileri geldiği hakkında bir rivayet vardır ise de (J. v. Hammer, aynı eser, s. 197), Lütfi Paşa bundan sonra görevini muhafaza etmiş, ertesi sene Mustafa Paşa&#039;nın vefatı üzerine ikinci vezirliğe tayin edilmiştir (Mayıs 1538). Bu sırada seferine ikinci vezir olarak katılan (detaylar için bkz. Celil-zâde Mustafa, Tabakât al-mamdûlik fî daracât al-masdûlik, Üniversite kütüphanesi, nr. 5997, var. 241) Lütfi Paşa&#039;nın en önemli hizmeti, Prut nehri üzerine bir köprü kurdurarak, ordunun kısa zamanda buradan geçmesini mümkün kılması idi (Muhammed b. Muhammed, Tuhfet al-avorlîh, s. 72; Peçevi, aynı eser, s. 259).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tazkirat al-bunyan&#039;da anlatıldığına göre, o bu işte Mimar Sinan&#039;ı padişaha tavsiye ederek köprü inşaatını ona havale ettirmişti (aynı eser, s. 25 vd.). Lütfi Paşa, ertesi sene, Ayas Paşa&#039;nın vefatında, sadrazam olduğu vakit (Temmuz 1539), ilk işi, o sırada inşa edilen hassa mimarlığına, kabiliyetini çok takdir ettiği Mimar Sinan&#039;ı getirmek suretiyle, kadırga aşkını göstermiş oldu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa&#039;nın vezirlikten azledilme tarihi olan Mayıs 1541&#039;e kadar iki seneye yakın iktidarda en önemli iç işlerini, &amp;quot;ii idare&amp;quot; dönemini kaldırması gösterilebilir. Öteden beri bu usulün sancaklarda ve eyaletlerde fenalıklar gören sadrazam, Tevârîh-i Âl-i Osman&#039;da bu mevzuyu gök mürşide kadar derek, uzunca bir işlemle izah etmiştir (s. 374 vd.). Bir hususta Yavuz Sultan Selim&#039;den bizzat dinlediği şikayet yollu sözleri de nakleden Lütfi Paşa, bu usulün kaldırılmasına karar verildiği zaman, İstanbul&#039;daki elçilere kendi memleketlerinde &amp;quot;ulak zulmü&amp;quot; olup olmadığını sormakta, onlardan menfi cevap alınca, İstanbul&#039;a dönüşlerinde, bu zulmün yoluna tekrar dönenleri nasıl fesatlerle uğrattıklarını, iddiasını teyit etmektedir ve halefinin 1553&#039;te azline kadar, bildirmektedir (tafsilat için bkz. aynı eser; Köprülü-zâde, aynı eser, s. 135 vd.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa&#039;nın sadrazamlık zamanında hâline muvaffak olduğu en önemli harici meseleler, Venedikliler ile sulh akdi ve Avusturya meselelerini maharet ile idare etmesidir. İktidarı geçtikten biraz sonra İstanbul&#039;a gelen Venedik elçisi Contarini, vuku bulan harplerde zaptedilmiş bölgelerin iadesini talep ettiği zaman, sadrazam ona, müzakere akdinin daha geniş bir salahiyet ve mevziniyetle temin edilebileceğini hatırlatmak maksadı ile, Venedik&#039;e dönmesini, ancak Şehzade Bayezid ile Cihangir için son baharda (1539) yapılacak düğünlerde hazır bulunmasını söylemişti. Gerçi kararlaştırılmış zamanıdır, merasim, fakat eskilerden nazaran daha kısa bir süre ile tanzim edilen düğünlerde Venedik&#039;i sadece İstanbul&#039;daki balyos temsil etmiş ise de (bkz. Celâl-zâde, aynı eser, var. 280; J. v. Hammer, aynı eser), ertesi sene başında (1540) yeni elçi Badoero İstanbul&#039;a gelerek, sadrazam ve divan-ı hümayun dâhilinde iyi bir müzakere sonrası, Venedik için oldukça ağır fedakârlıkları içeren bir sulh akdine muvaffak olmuştur (Mayıs 1540; tafsilat için bkz. P. Daru, Histoire de la République de Venise, Paris, 1821, IV, 110 vd.; J. v. Hammer, aynı eser, V, 214 vd.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa, o sırada Zapolyai&#039;nin hizmetinden ayrılarak, Ferdinand&#039;ın temsilciliğine geçmiş olan Avusturya elçisi Laezky ile iki devlet arasındaki ihtilafların çözümüne bağladıktan sonra, Macaristan&#039;da yeni bir durum oluştu; ölen Zapolyai&#039;nin bütün memleketlerine sahip olmak isteyen Ferdinand, yeni vekil Andronicus Tranquilus&#039;u sadrazamın divan-ı hümayununa göndererek, Lütfi Paşa&#039;yı kendi davası lehine kazanmaya çalışmıştı. Sadrazam, vuku bulan görüşmelerde Avrupa ahvaline vakıf bir devlet adamı sıfatıyla, Laezky&#039;ye sorular sormuş, Avusturya ile Osmanlı arasındaki ittifak müzakereleri hakkında da mütevazi beyanlarda bulunmuş ve nihayet elçiye Osmanlı Devleti&#039;ne hizmet etme teklifinde bulunmuştu (Laezky&#039;nin raporlarına atfen Hammer, aynı eser, s. 221). Bu müzakereler neticesinde Avusturya ile barış kararı alan divan-ı hümayun toplantısında, her halde, Lütfi Paşa&#039;nın büyük bir rolü oldu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer taraftan Fransız elçisi Gesar Cantelmo&#039;nun Babür&#039;li nezdindeki girişimi üzerine, Galata&#039;daki Saint-Benoit kilisesinin Katolik din adamlarına tahsis edilmesi bu sıralara rastlamaktadır (bkz. De Saint-Priest, Memoires sur l&#039;Ambassade de France en Turquie, Paris, 1877, s. 183). Avusturya ile barışın icrasına geçildiği ve Budin seferine gidilecek esnada Lütfi Paşa birdenbire azledildi. Buna sebep, zevcesi olan padişahım hemgiresi ve Yavuz Sultan Selim&#039;in kızı Şah Sultan ile arasında geçen sert bir münakaşadır; öteden beri zevcesi ile geçimsizliğini nakleden An, bir kadın tarafından ettirilen gayr-i insani cezaya Şah Sultan tarafından tenkit edilmiş ve paşanın da bu tenkide tahammül ettiği gösterilmiştir. Bu hadisenin padişaha aksettirilmesiyle kendisinin azledilmesi ve Şah Sultan ile nikâhının feshedildiği bildirilir (aynı eser, var. 339 vd.). Lütfi Paşa ise, Asaf-nâme&#039;de bu azli ve arzusu ile tekâyüd şeklinde göstermektedir (s. 9). Onun, dürüst ve iyi niyetli bir devlet adamı sıfatıyla, icraatında bazı menfi hareketlere darbe vurmuş olması ve böylece sarayda aleyhinde bir cephe teşkil etmesinin de bu azilde dahli bulunmuş olabilir. Filhakika vezir olduğu zaman; devlet işlerini pek fena bulduğunu söyleyen Lütfi Paşa, idari ve mali bir takım işleri düzeltmeye girişmiş ve bu suretle, zaafını istismar eden kötü niyetli kişilere darbe vurmuş ve bu durum, imparatorluğun geniş kadroları ve yüksek kademeleri arasında rahatsızlık ve ihtilaf çıkarmıştı. 1541 yılında İstanbul&#039;da iskele emini Stileym&#039;e gönderdiği bir hükümde, Levend taifesinin aldığı Venedik esirlerinin salıverilmesi ve ikt-nâmeler ile serbest bırakılanlar hakkında iskelelerde soruşturmalar yapılmasını emretmesi, Lütfi Paşa&#039;nın bu yöndeki tutumunu bir misal teşkil etmektedir (güzel 947 tarihli bir hüküm için bkz. Bibliothèque Nationale, Manuscrits Turcs, nr. 41, var. 131-133). Keza müsadere yoluyla yetimlerin hakkına tecavüz edilmesini asla caiz görmediği için, sadrazam olduğu zaman beytülmâle gelen paranın yedi sene emin olarak durmasını ve ancak veresiye geçildiği halde hazineye alınmasını usulünü koymuştur (Asaf-nâme, s. 12). Diğer taraftan bahriye işlerine çok ehemmiyet vermiş, denizcilik meselesinde ayırıcı işler yapmış ve bu husustaki masraflar için ayrı bir eminlik teşkil etmiştir (aynı eser, s. 21). Bu meselelerde daha Yavuz Sultan Selim zamanında büyük tasavvurlara vakıf olan Lütfi Paşa, kendi iktidar döneminde, Osmanlı Devleti&#039;nin, denizlerde hâkimiyet tesis etmesinin lüzumunu anlamış ve bu yönde gayret sarf etmiştir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Onun vezirlik zamanında Korfu seferine serdar tayin edilmesindeki bu işlerdeki bilgi ve tecrübesinin bir etkisi olmalıydı. Lütfi Paşa, girdiği uzun idare hayatı boyunca devlet idaresinde bazı tecrübeler edinmiş ve bilgi kazanmış, bir takım reform fikirlerine inanmış ve sadaret döneminde de bunları sürdürmüştü. Mesela herhangi bir memurun tek bir kusuruyla azledilmemesi, önce ikaz ve ihtarlarla yetinilmesi, nüfuzlarını kötüye kullanmalarına ve ticaret yapmalarına izin verilmemesi, her sene tahakkuk edecek gelirlerin tespitiyle masrafların ihtiyat altına alınması, yeni bir mali düzen kurulması, askeri disiplini muhafaza ederek askeri bir kuvvetin kontrol altında tutulması gibi esaslar, vezir-i azamın devlet işlerini padişaha karşı açık bir şekilde arz etmesi ve hakikati gizlememesi gibi ilkeler, onun idaresinde mühim düşünceler ve haleflerine de önemle tavsiye ettiği belirgin fikirlerdi (bkz. aynı eser).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa, sadaret döneminde evlenerek, kısa bir müddet sonra zevcesinden (A1?, aynı eser, var. 240) ayrıldı ve azledildi (aynı eser, başka bir sebep için bkz. Boissard&#039;ın kaydı zikreden Tschudi, aynı eser, s. XIV) 200.000 akçe tekâyet hasılatı ile Dimetoka&#039;daki mülküne gitti. Kendisi bildirdiği üzere derhâl olmamakla beraber, ertesi sene İstanbul&#039;a döndü ve hacc için müsaade alarak Hicaz&#039;a gitti (tafsilat için ve 949: 1547&#039;de hacca gittiği hakkında bkz. Şeyh Gülgenci&#039;nin mendubünden naklen Fuad Köprülü, aynı eser, s. 130).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa&#039;nın hacdan döndükten sonraki hayatı artrık tamamen Dimetoka&#039;da geçti. Ayrıca onun daha başka işlerinin yerine getirildiğini söyler ise de, bunların nelerden ibaret olduğunu, bu arada yine İstanbul&#039;da yaşayıp yaşamadığını bilemiyoruz. Vefat tarihini ve yerini yine bu metinden tespit ve kabul ettiğimiz Lutfi Paşa, mütebaki 20 senelik hayatını tamamen te&#039;lif edip hasretmiş görmektedir. Tevârih-i Âl-i Osman&#039;ın mukaddimesinde birer birer sayılmıştır (s. 3 vd.) ve Kâtib Çelebi&#039;nin de bir kısmının mevcudiyetine işaret ettiği bu Türkçe ve Arapça eserler ve risaleler en yüksek ilimlere ve bilhassa fıkıh ve kelâm sanatlarına artmıştır (bkz. Tschudi, aynı eser, s. XV vd.; Köprülü-zâde, aynı eser, Bursalı Tâhir, Osmanlı müellifleri, III, 132 vd.). Türkçe yazdırdığı Tanbih al-Akilin ve tekdîd al-Akâilin adlı eseri dört fasıldan mürekkeptir ve mukaddimesinde halkın gözünün ümmî olmasından ve islamı bilmemesinden dolayı, aklı tenbih ve gafil olanları teşvik maksadıyla bunu yazdırmıştır (bkz. Université kütüphanesi, TY. 1930).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa, hem saray eğitimi sırasında hem de atandığı görev yerlerinde çevresindeki âlimler ve görgüleriyle olan temasları neticesinde, mümkün olduğunca ilim ve marifet öğrenimine gayret göstermiş, diğer devlet adamlarına nazaran bu alanda belirli bir seviyeye yükselmişti. Ali ve Peçevi, onun Arapça ve edebiyat okuduğunu, fikirlerinden, Kenz, Kudârî ve Mâni‘ al-Muṣallî gibi kitapları gördüğünü belirtmektedirler, ancak mağrur ve kendini beğenmiş bir adam olarak, Ebussu‘ûd ve Aqquzdâd gibi dönemin meşhur âlimlerinin ilmi yeteneklerini onun adıyla eşleştirdiğini iddia ederek, ilmi yetkinliği hakkında bir fikir sunarlar (Ali, aynı eser; Peçevi, I, 21). Ancak diğer tezkire yazarları, onun hakkında bahsetmemektedir. Tevârih-i Âl-i Osman&#039;ın muhtelif kısımlarının çoğunun Lütfi Paşa ile ilgili olmadığı anlaşılmaktadır. Lütfi Paşa&#039;yı daha fazla incelemek için Tevârih-i Âl-i Osman ve Asaf-nâme&#039;si gibi eserleri kullanmak yerinde olacaktır. Ancak Bayezid II. devrinin sonlarına doğru, Lütfi Paşa&#039;nın yazdırdığı eserlerin basit ve yüzeysel bir tarih felsefesiyle Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman devirlerinin olaylarını içerdiğini kabul edebiliriz. Bu sebeple, tarihçi olarak Lütfi Paşa&#039;nın eserleri, dikkatli bir şekilde kullanılması gereken bir kaynak niteliğindedir. Her meseleyi dini bakış açısıyla ele alması, bazı isimleri eserlerinden ayırması, muhaliflerine karşı öfke göstermesi, Lütfi Paşa&#039;yı bir tarihçi olarak büyük bir mevki ve önemle anılacak bir kişi yapmasa da, vezirlik ve sadrazamlık dönemlerine dair verdiği bilgiler, özellikle imparatorluğun zayıflama ve bozulma sürecini anlatan eseriyle, 961 tarihine kadar olan olayları içermesi sebebiyle özel bir öneme sahiptir. Macar tarihçilerinden Szekfű Gyula, Türk tarihçilerini araştırırken, Lütfi Paşa&#039;yı Kemâl-zi&#039;de ile birlikte en büyük şahsiyetlerden biri olarak tanımlar (Torok Tortenetirdk, Budapeşte, 1916). Özellikle tesis ettiği sadelikle, en samimi görüşleri ve idare hayatındaki uzun tecrübelerinin sonuçlarını içeren Asaf-nâme, büyük ve önemli bir tarihi belge olarak kabul edilebilir. Lütfi Paşa&#039;nın tarihçiler tarafından Asaf-nâme müellifi olarak tanınmasının da bu yüzden olduğu düşünülebilir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lütfi Paşa&#039;nın 970 (1563) yılında Dimetoka&#039;da vefat ettiğini kaydeden Ali&#039;ye inanmak yerinde; zira Ali Emiri&#039;nin, Asaf-nâme&#039;nin bu dönemdeki müstakil bölümlerinde olayların görüldüğünü belirtmesi ve bunu muhtemel görmesi, diğer Lütfi Paşa&#039;nın 938 yılında Şam beylerbeyi iken vefat ettiğini (Ferdi, aynı eser, var. 142) bilmemesinden ileri gelmektedir. Mezarının 1878 istilasından önceki &amp;quot;Lütfi Paşa Müslim&amp;quot; kabristanında bulunması söz konusudur. Dimetoka kazasını terk ettikten sonra da, Lütfi Paşa adında bir köy olduğu bilinmektedir (bkz. Badi Ahmed, Riyazü&#039;l-belde-i Edirne, Bayezid ümmi kütüphanesi, nr. 10393, III; Devâyih-i müellahat-ı Edirne, 208). İstanbul&#039;da bir cami, Edirne&#039;de ise bir mescid yaptırdığını biliyoruz (Câmi-i Lütfi Paşa, tdmt.l, 189; T. Gökbilgin, Edirne Lütfi Paşa livası, İstanbul, 1952, s. 42). 3 Rebiü&#039;l-ahir 948 / 27 Temmuz 1541 tarihli vakfiyesinde, ikamet ettiği Dimetoka&#039;nın Müslim köyündeki mescid ve mektebine 100.000 akçe ile Edirne&#039;de 20 dükkân vakfettiği anlaşılmaktadır. Zevcesinin yaptığı vakıflar için bkz. T. Gökbilgin, aynı eser, trc. yer., 1566&#039;da hasılat ve Yanya&#039;daki köprüsü için bkz. 467 ve 586 no&#039;lu Tapu defteri. (M. Tayyib Gökbilgin.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0brahim&amp;diff=3455</id>
		<title>İbrahim</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0brahim&amp;diff=3455"/>
		<updated>2024-07-07T17:45:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== İbrahim (1615-1648) == küçükresim Ahmed I&amp;#039;in en küçük oğlu olup, 12 Cemaziyelevvel 1024 (4 Şubat 1615)&amp;#039;te doğmuş ve 16 Cemaziyelevvel 1049 (8 Şubat 1640)&amp;#039;da kardeşi Murad IV. tarafından öldürüldüğü üzerine, 25 yaşında ve 18. padişah olarak Osmanlı tahtına geçmiştir. Şehzadelik boyunca gök sürer ve devamında, korku içinde bir mahbes hayatı geçirdiği ve dört kardeşinin öldürüldü...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== İbrahim (1615-1648) ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Sultan Ibrahim I 2.jpg|küçükresim]]&lt;br /&gt;
Ahmed I&#039;in en küçük oğlu olup, 12 Cemaziyelevvel 1024 (4 Şubat 1615)&#039;te doğmuş ve 16 Cemaziyelevvel 1049 (8 Şubat 1640)&#039;da kardeşi Murad IV. tarafından öldürüldüğü üzerine, 25 yaşında ve 18. padişah olarak Osmanlı tahtına geçmiştir. Şehzadelik boyunca gök sürer ve devamında, korku içinde bir mahbes hayatı geçirdiği ve dört kardeşinin öldürüldüğüne dair vakıf olduğu için, kendisine Murad IV&#039;ün vefatını haber verenlere inanmamış, ancak Valide Sultan ile saray mensuplarının israrı ve sadrazamın huzuru ile tahta çıkmıştır. 1638&#039;den beri sadaret mevkiini işgal eden Kara Mustafa Paşa, saltanat değişikliğinden sonra da müstakilen hareket etmek üzere mevkiini muhafaza etti; İbrahim&#039;in ilk senelerinde devlet idaresinde görülen nisbi huzur ve istikrar, bu liyakatli vezir-i azamın isabetli tedbirleri sayesinde mümkün olabilmiştir. O, öncelikle harici siyasette komşularla sulhu takviye veya ihtilafları çözme yönüne gitti: 7 Rebiülevvel 1051 (19 Haziran 1641)&#039;de İran elçisi Mukan hükümdarı İbrahim Han, kılıç kuşanmak için geldiği zaman Kasr-ı Şirin antlaşmasının hükümlerini tekit ve te&#039;yid etti. Dönüşünde Yedikule&#039;deki esirleri alıp götürmesine müsaade edildi. Hatırla, Osmanlı-Afşar münasebetlerini bozmak isteyen ve Murad IV devrinden beri vezirlik mevkiine geçmiş olan sabırlı Revan hakimi Emirgüne Han&#039;ın katli ile daha fazla bir dostluk gösterilmek istendi (bu hususta elçinin tahrikleri ve vezirin tedbiri olduğunu söyleyen Solak-zade&#039;ye karşı Katip Çelebi ve Naima itiraz etmemişlerdir - Vakıanüvisler, demekle yetinmişlerdir; bkz. Solak-zade, Tarih, s. 767 vd.; Fezleke, II, 224; Naima, Tarih, IV, 5). Aynı şekilde Avusturya ile muallakta bulunan meseleler, hudutlarda vaki karışıklık olaylarına son vermek ve sulhu takviye etmek için iki tarafın arzusuyla yapılan müzakereler sonucunda Szony (Son) Antlaşması 9 madde ile yeniden tasdik edilerek halledildi (15 Mart 1642). Murad IV&#039;ün son senelerinde Rusların yardımıyla Kazakların eline düşmüş olan Azak Kalesi&#039;nin iadesi için teşebbüslere girişildi. Önce Ozi müdafasına memur edilen Deli Hüseyin Paşa&#039;nın yerine Kaptan-ı Derya Siyavuş Paşa getirildi. Bunlardan birincisi Silistre askeri ile, ikincisi donanma ile, Kırım Hanı Bahadır Giray da Tatarlar ile birlikte Azak&#039;ı muhasara ettiler (1051: 1641). Fakat kalenin iyi müdafaası, barut ve mühimmatın tükenmesi, yardımın İstanbul&#039;dan beklenmesi ve nihayet kışın gelmesi üzerine muhasara kaldırıldı; bu şekilde Azak birinci seferde alınamadı. Ordu Kefe&#039;de kışlarken donanma İstanbul&#039;a geldi. Ertesi sene Sultan-zade Mehmed Paşa (Civan kapıcıbaşı) kara serdar, Uzun Piyale (Paşa) donanma kumandanı olmak üzere ikinci sefer yapıldı. Vefat eden Bahadır Giray&#039;ın yerine geçen Mehmed Giray serdar beklemek üzere mühim bir kuvvetle Azak Kalesi&#039;ni kuşattığı zaman bu defa direnemeyeceklerini anlayan Kazaklar kaleyi tahrip edip geri çekildiler (1642). Kara Mustafa Paşa diğer taraftan mali ve iktisadi meselelere dahili işlere dikkatini verdi. Rayiç paranın çeşitli sebeplerle mağlup hale geldiğini gören sadrazam yeni para kestirerek, kurumun kıymetini 125 akçeden 80&#039;e, alımını (duka) 250 akçeden 160&#039;a ve Mısır parasınınkini de 2 akçeye indirdi. Yeni para bastırmak hususunda paşanın arzusu ve sadrazama gönderdiği hatırlatmalar um AnılıflolHırs&#039; gelir, irktilir, kulaklarım tırlatır... Şöyle söylemem vardır ki, öyleyim, gayetle halim yaman olmuştur... Yangından beri (herhalde 1050 muharreminde Galata&#039;da görülen vezir-i dâmin dayı ziyanarak iyi hasta yattırlacaktr) eski hastalığımız arttı, ne kollarım ve ne de başım vardır... Artık elemdeyim... Pek halim mütereddit; böyle mizacımdan iyi oldum diyebileceğim yoktur... Benim, cümlemizin hayat, ahiretimi de ihyasına; benim ömrüm, hükümdarlığa feda olsun; benden dahiyi isteme... Nöbet nazımda bana dikkat et ki, öldükten sonra halka karşı düşman olmayayım; bu da muradımdır. Halvet ve sadaret, sağlık ve afiyet, tayin eyle. Vaka-ı hususîninize kanaatım, ihtiyacımdır. Mehmed, 1051 (1641).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Ibrahim I engraving.jpg|küçükresim|437x437pik|İbrahim gravür, 1694]]&lt;br /&gt;
Bu cereyanın bağrında, Cinci Hoca namı ile tanınan Zafarbolulu Hüseyin Efendi ile, rikâbdâr-ı hassa iken, vezirlik ile ve silahdarlık ile paşalığa adaylık arasına giren Yusuf Paşa, bir de Sultan-zâde Mehmed Paşa var idi. Bunlardan birincisi padişahın uzun seneler oğlu lipinde, hayatına dokunulacak endikelerle, müptela olduğu kalp ve düşkünlük hastalıklarına hekimlerin çözüm bulamaması üzerine ve haremdeki arkadaşlarının tavsiyesi ile &#039;sudh-bene fesve azim&#039; müjdesi ile çare arayarak fayda umulduğu esnada, o sırada İstanbul&#039;da birbirini birbiri ardına okumakla ve nefesinin etkisi ile şifa bulduğu ve bu sebeple de Vâlide Sultan&#039;a tavsiye edildiği cihetle, İbrahim&#039;e ve saraya intisap etmiş, padişahın sağlığı üzerinde müttefik ilişkileri görüldükten sonra, teveccüh ve iltifat kazanmak, devlet idaresinde etkisi ve müdahalesi artırmıştı. Fakat gerçekten Padişah Ahmet hastalığından uzun uzadıya şikayetini biliyoruz. Çeşitli vesilelerle sadrazama hitaben yazdığı hatıratlarında bundan bahsetmekte, &#039;sancı deyu yatıyorum, kah arkama&#039; gelir, irkilir, kulaklarım sıçrar... Şöyle sıkılmam vardır ki, olduğum, gayetle halim yaman olmuştur... Yangından beri (herhalde 1050 muharremi&#039;nde Galata&#039;da gören vezir-i dızman dayızıyanarak ay hasta yataklarında yangm olacaklar) eski hastalığım şiddetlendi, ne kollanm ve ne de bakım vardır... Şiddetli elemdeyim... Pek halim müeddendir; şöyle mizaçta ki idrak vardır ki, tedbir olunmaz... diye şikayet eylemekte ve çöre arayıp, bildiği ve bulduğu kimseleri yollamasını istemekte idi: &#039;... Göreyim seni, bu benim derdime nice gahürsün... Beni seversen buna göre buluşum, ona buna sorasın... Hekim başı ile söyleşiniz bir kağıt bile olsun... Etraf ve yakınına haber sal, bilen adamlar huzuruma getir, sen bileceksin... (Ktq. Topkapı Sarayı Arşivi, no. 1412876, 1416154, T416833, T411215 ve tür. yer; Qaşatay Ulugay, at/n. makale, göst. yer, sayı 6, s. 244). İşte bu şekil ve vesile ile meydana gelen Cinci Hoca ile Silahdar Yusuf Paşa devrin en nüfuzlu kişilerinden olmuşlardır (bkz. Vâcihî Hasan el-Kırımî, Tarih-i Vâcihî, Üniversite Kütüphanesi, no. 2543, var. 22). Azl ve nasblarla kartallar ve mensuplarıyla satalar, buna benzer yolsuz halleri sadrı azam tarafından men etmeleri, bilakis bunlara padişah tamamen iki defa sadâretten istifasını kabul ettirmeyen Kara Mustafa Paşa aleyhine çevirmeleri muvaffak olmuşlardır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hadd-i zıttında, mükemmel ve güçlü bir karaktere sahip olmakla beraber, bazen hırçın hareketlerde bulunan sadrazamın düşmanları tarafından düzenlenen tertipler, Padişahın aslında onu daima zulümlerden korumuştur. Bir kez, kendisine yanlış yönlendirme amacıyla Divan&#039;ı bozma emri verildiği sırada, şöyle demiştir: &#039;Padişahım, ben senin veziriyim, bu meselelerde seni yönlendir. Beni raiyet, hazine ve sınırların güvenliğiyle ilgili konularda sorgulamazsın.&#039; Ancak sert bir üslupla hitap etmesi üzerine, Hoca Yahya Efendi&#039;nin uyarısına rağmen, &#039;Hiçbir zaman böyle düşünmeyin ve Padişahla bu şekilde konuşmaktan kaçının&#039; tavsiyesine karşı çıkarak, &#039;Yalan ve iftiraya bulaşmak bana hiç yakışmaz, işte devlet işlerinde böyle davranmak gerekir... Bu tür hareketler devlete zarar verir&#039; diyen bu veziri idam ettirdi (21 Zilkade 1053 / 31 Ocak 1644, bkz. Naima, Tarih, IV, 40 vd.; Kâtib Çelebi, Fezleke, IV, 229 vd.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sadrazamın emrini bir süre önce Şam beylerbeyili&#039;ne gönderilen ve sonrasında Sultan&#039;zade Mehmed Paşa&#039;ya tevcih edilen İbrahim Paşa, onun memnuniyetine kadar Kenan Paşa&#039;yı defterhane yöneticisi olarak atadı ve görevden alınmamak kaydıyla kaymakam olarak tayin etti, böylece tamamen sarayın ve özel kâhyaların nüfuzu altına girdi. Bu sırada Anadolu kazaskeri olan Cinci Hoca&#039;ya Galata ve Arpağ halkının verildiği, Padişah&#039;ın hocahı olarak anıldığı büyük bir saray inşa ettirilmişti. Silahdar Yusuf Paşa ise vezir ve kaptan olarak Haleb eyaletine atanmıştı. Benzer yolsuzluklar ve yeni görevine başlayan sadrazamın emirlerini dinlemeyen, aksine Padişahın emrini uygulayan İbrahim Paşa, Harimi deresinde av partileri düzenlerken (28 Cemaziyelevvel 1054 / 26 Ağustos 1644), Edirne&#039;den getirilen odunu beğenmeyerek İstanbul&#039;dan odun getirtme çabasına girişmiş, Atmeydanı&#039;ndaki sarayını bu amaçla hazırlatmıştı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Sultan İbrahim Parası.jpg|küçükresim|Padişah İbrahim döneminde basılan Osmanlı parası (Amasya Müzesi)]]&lt;br /&gt;
Son yıllarında olduğu kadar savurgan ve dengesiz görünmüyor, ara sıra makul ve düzenli hareketlere rastlanıyordu. Bu sırada, Kırım Hanı tarafından kabul edilen İslam Giray&#039;a karşı gösterilen muamele, Cezayir&#039;den gelen deniz kaptanlarına yönelik sözleri içeriyordu (detaylar için bkz. Naima, eser, s. 85, 119). Rüstem Han&#039;dan Van beylerbeyisi Hasan Paşa&#039;ya gönderilen mektup vesilesiyle ve Kazaklarla ilgili alınacak tedbirler hakkında sadrazama verilen emirler (bkz. Topkapı Sarayı Arşivi, nr. 1412869, 1412882 ve çeşitli hatt-ı hümâyûnlar), bu dönemde önemli bir yer tutmaktadır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sultan-zade Mehmed Paşa&#039;nın sadaret yılları boyunca, Yahya Efendi&#039;nin vefatı, yerli yerinde idamlar (Kaptan Piyale Paşa, Nahcı Hasan Efendi gibi), Azak Muhafızı İslam Paşa&#039;nın önemsiz bir bahane ile idam edilmesi, Mısır beylerbeyisi Maksud Paşa gibi olaylar yaşandı. Kalmuklar ve Gerkes beyleri arasındaki anlaşmazlıklar, Halep&#039;te Asad Bey&#039;in ve güney Araplarının isyanları, bir dizi azl, tayin ve görev değişiklikleri gibi olaylar da dahil olmak üzere çeşitli hadiseler gerçekleşti. Avusturya ve Erdel elçiliklerinin İstanbul&#039;a gelişi (Baron de Kremn ve Boldirsár Bolgárfalvi Sebesi, Ur-osi Maurer Mihály, Altorjai Rethi&#039;nin çalışmaları; bkz. Hammer, Osmanlı Devleti Tarihi, trc. X, 45 vd.; B. Vencel, Erdel İsyanı ve Posta, Cluj-Kolozsvár, 1921, s. 125 vd.), Lehistan ve İsveç&#039;ten alınan mektuplar gibi dış olaylar ve meseleler de mevcuttu (detaylar için bkz. Vâcibî, eser, geniş yer; Kâtib Çelebi, Fezleke, II, geniş yer; Naima, eser, geniş yer). Girit Seferi&#039;nin başarısızlığı nedeniyle Venediklilerle yapılan savaş, bunların en önemlisini oluşturur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sarayda mevki kaybeden dört sadrazam, Sinan Paşa&#039;nın Mısır&#039;a nakli sırasında, tüm mensupları ve hazinesiyle birlikte, Mekke&#039;ye gitmek üzere bindiği gemi (Reis İbrahim Çelebi sefinesi), Girit sularında Malta korsanlarının saldırısına uğradıktan sonra, gemi mürettebatı korsanların eline esir düştü.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Birçok mal ve esiri ele geçirip bir Osmanlı gemisine saldıran Malta korsanları, bir süre önce ele geçirdikleri Girid adasının bir limanına Sinan Paşa&#039;nın atlarını göndermiş ve Girid&#039;deki Venedik komutanına büyük hediyeler göndermişlerdi. Bu olay, İstanbul&#039;da duyulduğunda, Yusuf Paşa&#039;nın Venediklilere karşı uzun süredir tahrik ettiği padişahı (Murad IV döneminde Venedik&#039;in taahhüt ettiği 500.000 kuruşun gelip gelmediğini sorgulayan bir hatt-ı hümâyûn için bkz. Topkapı Sarayı Arşivi, 1412882) intikam alma isteğiyle bir donanma düzenleyip Girid Seferi&#039;nin ağırlaştırılmasını öngördü.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Giritliler, Türklerin adaya saldırmadan önce bir tedbir alacağına inanmıştı ve gerçekten de, Osmanlı fetih ve fütuhatının yeni bir hamlesiyle karşı karşıya kaldılar. Rumeli vezirleri, ilkbaharda Selanik&#039;te beylerbeyileriyle birlikte hazır bulundular, Anadolu eyaletlerinden ve Karaman ile Rum (Sivas) sancaklarından diğer sancaklar da Çeşme Limanı&#039;nda toplandı. Serdarlık ve kaptan-ı deryalık görevi Sadrazam Yusuf Paşa&#039;ya verildi. Serdar, 4 Rebiülevvel&#039;de (30 Nisan) donanmayla Malta&#039;ya sefere çıkmadan önce İstanbul&#039;dan hareket etti. Sakız, Karlıhisar (Agriboz&#039;da Karistos) ve Termil (Mora&#039;da Termisi) toplanan donanma, 25 Rebiülahir&#039;de (20 Haziran) Navarin Limanı&#039;ndan hareket ettikten sonra, serdar, yerel halkı davet ederek, o güne kadar gerçek hedefi gizli tutulan Girid Seferi&#039;nin amacını açıkladı ve donanmanın Hanya Burnu&#039;na saldırmasını emretti. 4 gün sonra, adaya varıldı ve 27 Haziran&#039;da Hanya&#039;nın muhasarasına başlandı. Porte di Notte Kalesi, Navagiero ve diğer Venedikli kaptanların savunmalarına dayanarak bir süre boyunca yoğun saldırılara maruz kaldı ve bu süreçte müdahale edilmemesi, yardım için gelenlerin de mağlup edilmesi nedeniyle sonunda 24 Cemaziyelevvel&#039;de (17 Ağustos) teslim bayrağı çekilmek zorunda kalındı ve serbestçe ayrılmalarına izin verildi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sonrasında, ailelerini ve eşyalarını gemilere yükleyerek kaleyi terk ettiler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
14 Rebiülevvel (5 Eylül) tarihinde Hanya&#039;nın fethi haberini alan padişah, aynı gün donanmaya ferman verdi ve İstanbul&#039;da, Haliç ve Galata&#039;da büyük şenlikler düzenlettiriyordu. 24 yıl süren Girit savaşlarının birinci aşaması böylece Hanya&#039;nın fethi ile sona erdi. Serdar, Venediklilerin Dalmaçya sahillerinde, Karlo ili ve Patras&#039;ta teslim olma ihtimalini bildirerek yeni kuvvetler istedi ve bunlar, amiral Girolamo Morosini komutasındaki Venedik donanmasının yardımıyla Hanya&#039;ya ulaşarak kaleye barut, cephane ve erzak sağlandı. Hasan Paşa komutasındaki bir kuvvet Hanya&#039;nın savunmasına bırakıldı ve Ramazan&#039;ın başlangıcında (21 Teşrin-i Evvel 1645) donanma ile harekete geçildi. İstanbul&#039;a döndü ve padişah tarafından kabul edildi (Naima, aynı eser, IV, 163 vd.). Ancak Yusuf Paşa&#039;nın zaferle dönmesi sadrazam ile arasında şiddetli bir rekabetin başlamasına neden oldu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Başlangıçta Cinci Hoca ve Silahdar Paşa&#039;nın güçlü destek verdiği Girit seferine karşı çıkan ve Hanya&#039;dan olumsuz haberler geldiğinde, sadrazam bu durumu kabul ederek, fetih haberleri geldiğinde onlara karşı muhalefetten vazgeçti. Diğer yandan her fırsatta padişahın isteklerini yerine getirerek büyük hediyeler sunma yolunu seçti. Sultan-zade, Kara Mustafa Paşa&#039;nın akrabasını göreve getirerek hazinenin büyüklüğünü artırdı ve sonunda bir gün padişaha şöyle dedi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;LaIam Mustafa Paşa bana itiraz etti, bu iş anlamsızdır, senden böyle bir şey duymadım,&amp;quot; ve böylece sadaka &#039;l-amir kaidesine dayandığının aslını sordu.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Abdurrahim Efendi&#039;nin kazaskerliği döneminde, Katip Çelebi&#039;ye mahremane söylediklerine bakılırsa,&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sultan İbrahim&#039;in teveccüh ve garip eylemlerine padişah bu işi anlamaz Mehmed Paşa&#039;dan,&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İdi. Onun sözlerini gerçek olarak alan padişah, kendisine karşı itirazlarda bulunan mukarrebleri,&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sizin sözlerinizin taktiri bana zarar verir, bana bunu Lalam öğretti,&amp;quot; dedi. Ama sadrazamın bu tarz sert önlemleri, Yusuf Paşa&#039;nın Girit&#039;ten dönüşünden sonra yapıldı: Padişaha sadece bir kağıt esir ve iki adet somaki meyve haricinde önemli bir hediye getirmedi (Naima, s. 174), serdarın hizmetini küçümsemeye gayret etti ve hatta onu ihanetle suçlayarak Sultan İbrahim&#039;in parası, değerli eşyaları, altınları, mücevherleri, ipekleri ve baharatları ele geçirmeye teşvik etti. Ancak Yusuf Paşa da, karşılık olarak Sultan-zade&#039;yi suçluyor,&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Vezirin amden kusurunu anlatır,&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ve seferin iptali sırasında Venedik başyosunun kendisine 60.000 florin vaat ettiğini ileri sürerek intikam almaya çalıştı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Padişahın huzurunda her ikisi dinlendikten sonra, sadrazam azledildi (28 Rebiülevvel 1055 / 17 Kasım 1645). Sultan-zadenin söylediği sözler padişahın kalbinde derin bir iz bıraktı ve doğru sözlü, biraz da itidalli konuşan ve özellikle &#039;hiç kimseye haksız yere mal çekmez... ve ne gösterişe ne de kibirli davranışlara prim vermez&#039; adam olmayan Hanya fethi, padişahın gazabına maruz kaldı. Bir defa Cinci Hoca ile vali sultan, &#039;Padişah Hanya gibi bir kale fethi hizmetinde bulunan kulunuzu mültebe-i malımdır ile hapsetmek kân-ı müstehne&#039;ye değildir,&#039; diyerek, kurtardıkları esnada kendisine karşı çıkan beylerbeyilerle hemen gidip, bütün Girit&#039;in fethini emreden padişah, &#039;Hâlen gemiler yapılıyor ve vahimiz şu anda erbain esnâsındadır, sefer mevsimi olmadığından kesinlikle o kadar büyük miraslarla o cizrede yoktur, şimdi gidemem,&#039; dedi ve bu türden daha başka sözler söylediği için 4 Zilhicce&#039;de (21 Kasım 1646) idam edildi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Naima&#039;ya göre, bu konuda suçsuz olan Silahdar Yusuf Paşa, Kara Mustafa Paşa&#039;nın idamını gerektiren cezayı gördü (Naima, Tarih, IV, 180). Yine Naima, padişahın sonradan bu hareketine pişmanlık gösterdiğini belirtse de, onun her şeyden önce Yusuf Paşa&#039;nın mallarına ve satışlarından elde edilen paraya önem verdiğini gösteren bir hatt-ı hümayun vardır (bk. Topkapı Sarayı Arşivi, nr. 1412590). Sultan-zade Mehmed Paşa&#039;nın yerine sadrazam olan Salih Paşa, bir taraftan Erdel, Boşdan, Kırım ve Lehistan ile mevcut durumu düzene koyduktan sonra yine Girit işleriyle meşgul oldu. Müzaffer sadrazam Sultan-zade, Girit&#039;e serdar olarak gönderildi ancak iki ay sonra orada vefat etti ve serdarlık Deli Hüseyin Paşa&#039;ya devredildi ki, onun bu esnada Restmo&#039;ya fetih, ertesi sene de Kandiye&#039;yi kuşatması görüldü.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bundan sonra da Avrupa&#039;ya yayılan büyük hizmetleri olan serdarın şöhreti artarken, çeşitli vesilelerle padişahtan hediyeler almıştır. Ancak Girit ve Dalmaçya&#039;da Venediklilerle mücadele ederken, İstanbul&#039;un hali gittikçe bozuluyor ve padişahın sağlık izleri ve dengesiz hareketleri artıyordu. Bu sırada Cinci Hoca&#039;nın yıldızı sönmüş, itibarı azalmıştı, ancak diğer taraftan, seslerinin etkisiyle güç bulmuş ve İbrahim&#039;in rahatsız olduğu &#039;iyilek sırlanması&#039; hastalığına çare bulacaklarını iddia eden İstanbul&#039;daki düşmanlarına karşı mücadele ediyordu. Bu gezinti sırasında, daha önce verilen bir emrin yerine getirilmemesi bahanesiyle, sadrazam Salih Paşa da idam edildi (17 Rebiülevvel 1057 / 18 Eylül 1647) ve artık tamamen harem kadınlarının etkisi ve nüfuzu altına girmişti (bkz. Naima, IV, 243). Haremdeki birçok cariyeden başka, yıllık gelirleri yüz binlerce kuruşa ulaşan harcamalar yapıldı, bunlar askerin gıda masraflarını bile aşmıştı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tomb of Sultan Mustafa I and Ibrahim I - 10.JPG|küçükresim|484x484pik|Soldan sağa: Amcası I. Mustafa ve Sultan İbrahim&#039;in kabirleri]]&lt;br /&gt;
Bu yüzden bütün ilmi, idari ve askeri görevlere fazla rütbe veren, satın almak için sancaklar ve gelirli eyaletler kısmen musahip ve nedimlere, kısmen haseki ve kethüdalarına verilmesine bağlanmıştır. 7 hasekiye ilaveten, teamtile ve hanedandaki taşarı usulüne aykırı olarak, İbrahim cariyelerden birini gerçek nikah ile aldı; bunun için büyük bir düğün tertip etti ve herkese değerli hediyeler vermesi gerektiğini emretti. Sonradan, Telli Haseki&#039;nin adını alan bu eşi için İbrahim Paşa, sarayı kırık dökük bırakarak garip bir durum gösterdi. Onun birçok hatt-ı hümayunları, çeşitli hediye talepleriyle doluydu (bkz. Topkapı Sarayı Arşivi, nr. 1412582, 1412853, 1412854, 1412898 ve diğerleri), ki bu durum İstanbul&#039;da herkesi şaşırtıyordu. Eyaletlerden de bu tür hukuka aykırı taleplerde bulunuluyordu. Bu cümleden, eyaletin düzenli teklifinden fazlasıyla &#039;id harcı&#039; olarak kendisinden 30.000 kuruş isteyen Sivas beylerbeyi Varvar Ali Paşa bu sırada zikredilebilir. Şehrin büyükleri tarafından reddedilen bu parayı nasıl vereceğini sorgulayarak, diğer yönlerden bir talep de bir müstehzimanın nikâh zevcesini başkasına teslim etmek imkansız olduğunu öne sürerek reddetti, daha sonra da, padişahın ve mukarriplerinin yolsuz hareketlerine engel olmak, halkın güvenini sağlamak ve orta yol bulmak amacıyla, Anadolu&#039;daki timarlarla birleşerek, üç yıl dolmadan idari makamlar da tebdil edilmemesi hususunda bir hatt-ı hümayun çıkarması kararı verdi. Ancak daimin ahvalini düzeltme arzusuyla birçok kişiyi yanına çeken ve levendlerinin köy ve kasabalarını vurup, zulüm ve taaddi yoluna saplanan Ali Paşa&#039;nın hareketi bir isyan olarak kabul edildi ve eyaleti İbrahim Paşa&#039;ya verilerek, üzerine gönderildi. Önceleri, kadim hukuku ve dostluğu sebebiyle bu görevi kabul etmek istemeyen ve &#039;Hak söz söyleyen adamın üzerine önce varalım, haksız yere nasıl katledelim&#039; diyen İbrahim Paşa, sonradan, hareket tarzını değiştirerek, Karaman beylerbeyi Köprülü Mehmed Paşa ve diğerleri ile teçhiz hareketine koyuldu ve Kerkük civarında Varvar Ali Paşa kuvvetlerini mağlup edip onu esir aldı ve idam etmeğe muvaffak oldu. Bununla birlikte, İstanbul&#039;da, Varvar&#039;ın devletin durumunu değiştireceğine inananlar korku duyarken, bir kısmı halk da bu isyanın bastırılmasından sonra huzur hissetti. Bundan sonra haremin istibdadı, padişahın mecnunane israfları ve savurgane halleri, yeni sadrazam Ahmed Paşa&#039;nın da zulmü daha fazla arttı. Kürk ve ambar vergisi gibi yüksek mevkideki kişilere tevcih edilen vergiler Galata kadısı, yeni geri aşağı gibi. Kırk ve anber vergisi numaraları ile tarh edilen vergi, şehrin büyüleri tarafından &#039;mevki sahiplerine verildiği&#039;, bu arada sadrazam, zevcesi boşatılarak padişahın bir kıyı verdiği gibi Ahmed Paşa da küçük oğluyla Mustafa Paşa&#039;nın 8 yaşında olan küçük oğlu ve bunun için muazzam bir düğün yapıyordu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu esnada, padişaha hiçbir ikazın etkili olmadığını, sadrazam Ahmed Paşa&#039;nın da her şeyi yolunda göstererek onu sürekli yolsuzluklara sürüklediğini gören ocak ağaları (Kara Murad, Muslihiddin, Bek-taş ağaları ve Kara Qavuğ), sadrazamın kendilerine karşı bu durum vesilesiyle bir suikast hazırladığını anlayınca, onun azli ve tecziyesi, padişahın da hafif hususunu kararlaştırdılar. Öncelikle Fatih Camii&#039;nde toplandılar; sonra, Orta Camii&#039;ye ulema ve diğerleri davet edilerek durumlarını tartıştılar (16 Receb 1058 - 10 Ağustos 1648). Burada alınan karar gereğince vezir-i azam Sofu Mehmed Paşa getirildi ve yeni sadrazam ile müftü Abdülrrahim Efendi&#039;nin idaresinde meydana gelen kıyam hareketi neticesinde önce Ahmed Paşa saklandığı yerde yakalanarak boğularak öldürüldü ve cesedi At Meydanı&#039;na getirilip parçalandı, bu yüzden ölümünden sonra, Hezarpâre lekâbını aldı. Sonra da padişahın hafif hususunu teşebbüs edildi. Kendisinin haline ve şehzade Mehmed IV&#039;in isteğine göre fetva verildiğini anlamıştı. İbrahim, saraydaki bostancıları kendi tartışmaları olan kendi topraklara karşı tartışmaları olan Muslihiddin Ağa, Kara Qavuğuz ve hanefi efendilerinin şiddetli ve ağır tenkitleri ve münakaşalarından sonra, keyfiyeti kabul ederek, padişah tahttan indirildi ve 7 yaşındaki şehzade Mehmed hükümete getirildi (18 Receb 1058 - 8 Ağustos 1648). Karara gittikçe daha fazla olan kişi, oğlunun saltanatının doğru olmayacağını ve ihtiyar sadrazamın padişahın bir kısmını ne yapacağım zannına iddia eden İbrahim, nihayet mukavemetin faydası. Karan artır. ...Bağrıma yazılan bu imza, emir Ali &#039;nin... diyerek, kendisi için hazırlanan mahbüse, mütevekkilâne, girdi. Ancak, kapısı kırıldı ve yalnız bir penceresi olan bu odada feryad ve feryat etti. Mahzun padişahın halka dokundu ve bilhassa önceden bağır boş boş boş olarak adlandırılanlar, bir arada, onu görmek ve tekrar çıkış ettirmek görelerini ortaya koyuyor. Bu durumda hayatta bulunan yönetim işleri, &amp;quot;zarar-ı düm-dan zarar-ı hüs tercis olun&amp;quot; kararı verdi ve cemiyet hâlinde saraya giderek, keytirlislamın verdiği fetva üzerine, İbrahim, hapishane odasından ayrıldı, boşduruldu ( 28 Receb 1058 : 18 Ağustos 1648). Şeklen apabeyisi Murad &#039;a benzer, herkes için acele gösteren ve çok cömert tabiat bulunan İbrahim, zaman geldi zaman Osmanlı hanedanının son erkek evlat idi. O, öldüğünde 4 oğlu kalmıştı ki, bu süre ile sonrası bu hanedanından gelen padişahların ceddidir ve tarih kaydetti tek meziyeti budur. Biyografi,&#039;nin zikredilenlerden başka bilhassa, bk. Kocacı Bey &#039;in Sultan İbrahim&#039;e takdim ettiği Kanunnamene, Topkapı Sarayı, Revan olmaz giriş ., nr. 1323 ; Kocacı Bey&#039;in el yazarı olmaktadır.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ni%C5%9Fanc%C4%B1&amp;diff=3454</id>
		<title>Nişancı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ni%C5%9Fanc%C4%B1&amp;diff=3454"/>
		<updated>2024-07-07T16:42:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== NİŞANCI. NİŞANCİ ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı devleti teşkilâtında, divân-ı hümâyûnun mühim hizmetlerinden birini gören vazifelinin makamıdır&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ve bir şeyi belli etmek üzere, alâmet, belge koymak mânasına gelen fars. nişandan kelimesinden gelmekte olup, ferman berat, menşur, nâme, mektup, ahid-nâme, hüküm, biti gibi, devlet resmî evrakının baş tarafına pâdişâhın imzası demek olan „nişan&amp;quot; &#039;1 koymak, diğer bir ifâde ile, „tuğra çekmek&amp;quot; vazifesinde bulunan kimsenin me&#039;mûriyeti için kullanılan tâbirdir ki, bu kelime, bu türlü evrakta nifân-ı şerîf-i sultanî, nişân-ı hümâyûn ve tuğrâ-ı garrâ-i hâkanî, tevkî-i hümâyûn, tevkî-i refî v.b. gibi ifâdelerde geçmekte, do-layısı ile bu husûsî alâmetleri hâvî olan mu-harrerat için de nişan sözü kullanılmakta ( Âşık Paşa-zâde &#039;nin, »tımarların dahi nişanı Bayezid adına oldu&amp;quot; şeklinde, timar beratını nişan kelimesi ile ifâde ettiği hakkında bk. Tevârih-i âl-i Osman, İstanbul, 1332, s. 65), bu vazifeyi görene de n i şancı , muvakkî, t e v k i î , bâ-zan da tuğrâî denilmekte idi (bu hususta tafsilât için bk. F. Kraelitz, Osmanische Ur-kunden in türkischer Sprache, Wien, 1922, s. 18, 22; Fekete Lajos, Bevezetes a hödoltsâg tö-röle diplomatikâjâba, Budapest, 1926, s. XXVIII v. dd.; Ananiasz Zajaczkowski-Jan Reychman, Zarys Dyplomatyki Osmansko-Tureckiej, Varşova, 1955, s. 73, 75, 80 v. dd.; Fuad Köprülü, Bizans müesseselerinin osmanlı müesseselerine te&#039;siri hakkında bâzı mülâhazalar, Türk hukuk ve iktisat tarihi mecmuası, İstanbul, 1931, s. 198 v. dd.; İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı teşkilâtına medhal, İstanbul, 1941, bk. fihrist). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Jean Baptiste Vanmour - Dinner at the Palace in Honour of an Ambassador - Google Art Project.jpg|küçükresim|380x380pik|Topkapı Sarayı&#039;nda büyükelçiler]]&lt;br /&gt;
Osmanlı devleti teşkilâtında, XVIII. asrın başlarına kadar, devlet kanunlarını iyi bilen, yeni kanunlar ile eskilerini ve şer&#039;î-hukukî esasları te&#039;lil etmek kudretini hâiz olan ve divân-ı hümâyûnda bu meselelerde düşünce ve mütâ-leası esas tutulan, ayrıca hükümdarlara yazılacak nâmeleri, diğer mühim ferman, berât ve hükümleri de tesvid, tahrir veya tetkik eden n i ş a n c ı , gördüğü bu hizmetlerden dolayı, zaman-zaman tuğrâkeş-i ahkâm, tuğrâ-ı şerif hizmetlisi ve müftî-i kanun tâbirleri ile de tesmiye olunmakta idi. Keza divân-ı hümâyûndan sâdır olan emir ve kanunlara nezâret etmek, askerî tevcihâtı, yâni timar, zeamet ve hâslardan mürekkep olan dirlik tevcihlerini, mevzu kanun ve nizâmlar dâiresinde, bizzat yürütmek ve yeni fethedilen memleketlerin tahririne itinâ eylemek de nişancının vazifeleri cümlesinden idi ki, sonradan başlı-başına birer makam ve dâire olan reis-ül-küttâblık ve defteremînliği vazifelerini hâiz ve bunların doğrudandoğruya âmiri bulunuyordu. Islâmın ilk devirlerinden ve bilhassa Abbasilerden başlayarak, tavki&#039; kullanıldığı gibi, bu işler ile meşgul tavki&#039;i vazifesi ve divân al-in-şâ&#039; adı altında bir dâire de doğmuş, daha sonraları da, büyük Selçuklularda, Anadolu Selçuklularında ve diğer türk-islâm devletlerinde muhtelif isimler altında, bu me&#039;mûriyet mevcut bulunmuştur. Bu cümleden olarak, büyük Selçuklularda, büyük divânı teşkil eden yüksek me&#039;mûrlar arasında, şâhib-i tuğra [ bk. mad. TUĞRA] veya tuğrâ&#039;i denilen nişancı bulunduğu ve divân al-inşâ&#039; Oğuz an&#039;anesine tevfikan divân al-tuğrâ &#039;ya tahavvül ettiği gibi, Anadolu Selçuklularında da büyük divânda bulunan arazi defterlerinde hâs ve iktaa, yâni dirlik işlerine âit tevcihleri yapan ve buna dâir menşur ve berâtları hazırlayan mühim bir dâirenin reisine de, osmanlı teşkilatındaki nişancıya tekabül eden pervaneci denilmekte idi. Keza Uygurların, Karahanlılar devletinin ve daha sonraki İlhanlıların idarî ıstılahları arasında görülen ulug bitigçi me&#039;mûriyeti de bu vazife ile ilgili idi. Bu türlü menşur ve berâtlara hükümdarın kavisli tuğrasını çeken tuğrâîye ( nişancı) Memlûklerde ve Anadolu beyliklerinde de rastlanmaktadır ( krş. Fuad Köprülü, göst. yer., s. 200; Uzunçarşılı, Medhal, s. 43, 62, 105, 127; ayn. mil., Tuğra ve pençeler ile ferman ve buyuruldulara dâir, Belleten, sayı 17—18, 1941, s. 105). Nişancının Osmanlılarda ilk defa Gâzî Orhan Bey zamanında hizmette bulunduğunu bu hükümdarın ve müteakiben haleflerinin tuğralarının mevcudiyetinden istidlal etmek mümkündür. Mu-rad II. devrinde, bu pâdişâhın emri ile, arap-çadan türkçeye çevrilen bir tarihteki muvakkî kelimesinin de „nişancı&amp;quot; olarak tercüme edilmesi bu tâbirin XV. asrın birinci yarısında muhakkak surette kullanıldığını göstermektedir. Ancak nişancıya âit sarîh bilgileri, ilk osmanlı teşkilâtında, bu me&#039;mûriyetin vazife ve salâhiyetlerini, toplu bir hâlde, Fâtih kanûn-nâ-mesinden öğrenmekteyiz ki, bundan bu me&#039;mûriyetin (tevkiî, nişancı ) Fâtih Sultan Mehmed zamanında iyice teşekkül ve taazzuv etmiş bu. lunduğuna hukmolunabilir. Bu kanûn-nâmeye göre (krş. Kanûn-nâme-i âl-i Osman TOEM, İOÖ NİŞANCI. ilâve, s. 13 v. dd., 20 v. dd.) merkezî idarede, vezirlik, kazaskerlik, baş-defterdarlıktan sonra, en büyük vazife nişancılık idi. Devletin haricî muhâberâtına o bakmakta ve tuğra çekmekte idi. Diğerleri ile birlikte divân-ı hümâyûnda sadırda oturur, eğer vezirlik veya beyler-beyi-lik rütbesinde ise, defterdara tekaddüm eder, şayet sancak beyliği payesi ile nişancı ise, defterdar ona tekaddüm ederdi; elkabı ve rütbesi defterdar gibi idi. Nişancıların oğulları, bey-ler-beyilerin oğullan gibi, 45 akçe ile müteferrika olurlardı. Nişancı divân-ı hümâyûnda vezirler, defterdarlar ile birlikte sofraya oturur bayram merasiminde padişah, vezirlere, kazaskerlere, baş-defterdara olduğu gibi, nişancıya da ayağa kalkardı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nişancıların bilhassa münşiler ve âlimler arasından intihap ve tâyini usûlden idi. Bu sebeple dâhil ve sahn müderrislerinden nişancı tâyin olunurdu. Mal defterdarlarından terfian nişancı tâyin edilirse beyler-beyilik hükmü ile, reisülküttâb nişancı olursa, sancak beyliği hükmü ile olurdu. Nişancılara, beylerbeyilik, yahut esasen beyler-beyi payesini hâiz iseler, vezirlik verilirdi. Nişancıların vazife ve nizâmına nişancılık mansıbının devlet teşkilâtında ve divân-ı hümâyûndaki mevkiine taallûk eden bu hükümler bu kanûn-nâme-yi Fâtih Sultan Mehmed &#039;in ağzından kaleme aldığını baş tarafında bildiren ve kendisi de tevkiî bulunan Leys-zâde Mehmed b. Mustafa &#039;ya aittir. Ancak daha önce Mevlânâ Abu Bakr Ahmed b. Muhammed al-Cazari&#039;nin oğlu Abu M-Hayr Muhammed Aşgar al-Cazari (ölm. 869) &#039;nin Fâtih Sultan Mehmed tarafından „imlâ-i mükâtebât ve mürâselâtta ser-firâz-ı âlem olduğu&amp;quot; görülerek „divân-ı şeref-unvânında nişancı nasb... tevkî-i tâm ile muvakkî-i ahkâm&amp;quot; edildiği ve hattâ pâdişâhın, ziyâdesi ile takdir ederek, onu vezârete dahi yükseltmek istediği bilinmektedir ( krş. Şakayık tercümesi, s. 64; Mehmed Arif, Fâtih kanûn-nâmesi, mukaddime, s. 5; SicUl-i Osmûnî, IV, 104; Uzunçarşılı, Merkez ve bahriye teşkilâtı, Ankara, 1948, s. 215; Şakayık tercümesi &#039;ne istinat ederek, Muhammed Aşğar al-Cazari hakkında bilgi verdikleri anlaşılan bu üç eserde bu ilk nişancımızın hüviyeti, yaşadığı devir, kurduğu sıhriyetlere dâir bâzı noksanlar ve farklar görülmektedir )• Nişancılık mansıbı, bilhassa bundan sonra, bu mevkie getirilen ve kendisi de selefleri gibi evvelce müderris olan Karamanı Mehmed Paşa zamanında ehemmiyetli ve itibarlı bir me&#039;mû-riyet oldu ki, 869 &#039;da tâyin edildiği nişancılık vazifesini, 10 ay sonra ihraz ettiği vezâret rütbesi i&#039;e, uzun zaman îfâ etti ve 882 &#039;de sadrâzam oluncaya kadar, vazife ve salâhiyetleri cümlesinden sayılan devlet nizâmlarına, teşkilât ve müessesâtına âit bir çok kanunların cem&#039;, tedvin ve neşirlerinde başlıca rol oynadı ( Hadi kat al-vuzarâ&#039;, s. 14). Bu husustaki faaliyet ve gayretlerine sadrazamlığında da nişancılıkta evvelâ birinci halefi olup, pâdişâh tarafından inşâda ve arapça nazımda kudreti takdir edilen ulemâdan Mevlânâ Sirâceddin marifeti ile [Şakayık tercümesi, s. 214) ve sonra da Leys-zâde Mehmed b. Mustafa &#039;nın nişancılıklarında devam etti. Fâtih kanûnnâmesi diye tanınan kanunlar mecmuasının meydana gelmesinde başlıca âmil oldu (Mehmed Arif, göst. yer.). N&#039;şancıhk, daha sonra Tâcî-zâde Cafer Çelebî &#039;nin nişancı bulunduğu esnada (nasbi 904), büyük rağbet ve itibâr gördü; fazıl ve kemâlinden dolayı ve mevcut kanun ve teamüllere aykırı olarak teşrifatta sağ tarafta ve defterdara takdîm edilerek, oturmasına ve seferde vezirler gibi, otağ kurmasına müsâade edildi (bk. mad. CAFER ÇELEBİ; 905 — 910 tarihlerinde dirlik tevcihlerinde, tevkiî sıfatı ile, kendi eli ile yaptığı kayıtlar ve tescillere misâl için bk. T. Gökbilgin, Edirne ve Paşa livası, fihrist). Bundan sonra nişancı olanlar daha ziyâde divân kalemi kâtipleri arasından ve bu vazifeyi başarabilecek kudrette bulunanlardan seçilmeğe başlandı ki, müverrih Alîde, „müftî-i kanun&amp;quot; tâbir ettiği nişancıların nasıl bir usûl ile intihap ve tâyin edildiklerine dâir bilgi vermektedir {Kunh al-ahbâr &#039;dan naklen Uzunçarşılı, ayn- esr„ göst. yer.). Kanunî Sultan Süleyman devri başlarında bu vazifede olan Seydî Bey bu suretle nişancı olduğu gibi, halefi KocaNişancı Celâl-zâde Mustafa Çelebî de, reisülküttâblıktan bu makama yükselmiş idi. Onun, fasılasız olarak, 23 sene (h. 941—964 ) bu mevkide kalması, kendisine pâdişâhın büyük bir itibâr ve iltifat göstermesi ve o zamana kadar emsali görülmemiş bir şekilde 300.000 akçelik hâslar tahsis ettirmesi ( bk. mad. CELÂL-ZÂDE MUSTAFA ÇELEBİ; dirlik tevcihlerinde ve temliklerde tevkiî ve tuğrayı olarak bizzat yaptığı kayıt ve tescillere misâl için bk. T. Gökbilgin, ayn. esr., fihrist ) nişancılık mansıbının çok yüksek derecede tutulmasına sebep oldu. Nişancıların nüfuzları ve gördükleri mühim ve çeşitli hizmetler bundan sonra da devam etti ve aralarında bir çoğu beyler-beyi ve vezir rütbesini aldı. Mamafih XVI, asrın sonuna kadar nişancılar, vezir olmayıp, sâdece beyler-beyi rütbesinde idiler. Bu rütbe ile nişancı olan Boyalı Mehmed Paşa (ölm. ıool ) vezirliğe nakledilince, bu vazifeyi bırakmış, bilâhare tekrar nişancı olunca da tâyini beyler-beyi rütbesi ile yapılmış idi (krş. -Hali fat al-ru&#039;asS, s. »2; Atâî, Şakayık zeyli.s.sn). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Carl Frederik von Breda - Yusuf Agah Efendi - Google Art Project.jpg|küçükresim|Önemli nişancılardan biri olan Yusuf Agah Efendi]]&lt;br /&gt;
Muahharca Nişancı. Bazen kubbe vezirliği ile nişancılığın birleştirilerek bir kişiye tevcih edildiği de oldu (Uzunçarşılı, aynı eser, göst. yer). Nişancı, divan-ı hümâyûn üyesi olmasına rağmen, vezir rütbesini haiz olmadıkça arz günlerinde kanun gereği padişahın huzuruna kabul edilmezdi; yalnız nişancılığa tayin edildiği zaman bir defa padişahın huzuruna girip, tayinlerinden dolayı teşekkür ederdi (bkz. Defter-i yevmiye-i oda-i teşrifat, Beşvekâlet arşivi, teşrifatçılık, 677 mükerrer, s. 49&#039;dan naklen Uzunçarşılı, aynı eser, s. 217). XVI. asırda ve XVII. asrın başlarında, serdar veya padişah seferde bulunduğu zaman, İstanbul muhafazasında bırakılan vezire nişancı tarafından tuğraları çekilmiş boş ahkâm/kâğıtları gönderilir ve bunlar, icap ettikçe kaymakam tarafından doldurularak kullanılırdı (Mühimme defteri, nr. 5, sene 973, s. 612&#039;den naklen Uzunçarşılı, aynı eser, göst. yer). XVII. asrın sonlarında (1087) tedvin edilmiş mühim bir Osmanlı kanunnamesi olan Tevkiî Abdurrahman Paşa kanunnamesinde Kanun-ı Nişancı başlığı altında ayrı ve hususi bir fasıl nişancıların bu esnadaki nizamlarını tafsilatı ile tesbit etmekte, onların hukuki ve resmi durumlarını belirtmektedir. Buna göre, nişancı tuğra-i şerif hizmeti ile me&#039;murdur; kendi dairesinde kanuna müteallik ahkâm yazılır; mümeyyizi tashih ettikten sonra, tuğralarını çeker ve defteri tashih etmek lazım gelirse, kendisine hitaben varit olan ferman müebin-ce, defterhaneden getirtip, kendi kalemi ile tashih eder. Bu ferman gelince, defter emini ile defterhane kesedarım düzeltilmesi lazım gelen defter hakkında vazifeli kılar; sonra tashihi yapar ve fermanı da kendisi saklar. Kazaskerlerden mühürlü kese ile gelen ehl-i cihat beratlarının tuğralarını çektikten sonra, ehl-i cihadın isimlerini defterlerine şahh çekip ve yine kesesine koyup, mühürleyerek, kendi kesedari ile kagit-eminine gönderir, divan tarafından verilen şikayet ahkamını reisülküttâb re-sid ettikten sonra, kesedari toplayıp, kendisine getirir, tuğralarını çekerdi. Kanunname aynen şu maddeyi ihtiva etmekte idi; Osmanlı kanunları ve merasim-i sultanîye nişancılardan sorulagelmiştir; eskiden bunlara müfti-i kanun itlak olunmuştur Nişancıların eğer vezâreti var ise, vüzerây-i izam silkine dahil olup, hükmünü verir, eğer Rumeli beyler-beylik payesi var ise, beyler-beyi merasimini icra edip, kendisinden kıdemli Rumeli payesinde olan beylerbeylerden maada, bütün beyler-beylere ve kazaskerlere tasaddur eder ve bu paye ile divan-ı hümâyuna-girip çıktıkça, vezirler ile beraber girer, çıkar; fakat arza girmezdi. Keza kanunname, arz esnasında da nişancının dışarıda nerede duracağını ve nasıl selâma çıkacağını di belirtmiştir. Nişancının beyler-beylik payesi yok ise, sadece ümera pâyesindedir ve kendisine nişancı bey denilmektedir. Bu takdirde divan-ı hümâyuna ümera tariki üzere gider, ancak taht kadi larına tasaddur eder; diğer divan hâcegâm gibi, mü-eevveze, sof üst, lokmalı kutni, iç kaftanı giyer ve ata orta abayi ve orta raht vururdu. Hasları da dört yükten (400.000 akçe) fazla olurdu. Nişancıların vezîri azama gitmesi için, muayyen bir vakit yok idi; sadece istîzan âdet idi krş. MTM, sayı 3, sene 1331=1915. s5 5 v.d.. Bu kanunname, ayrıca nişancıya hitaben yazılan tashih emirlerine tuğra çekmenin sadrazamlara mahsûs olduğunu, divan-ı hümâyûn toplantılarında nişancının nasıl hareket ve muamele edeceğini, müteakiben yemek esnasındaki mevki ve sırasını, mühr-i şerifin ahnıp-ve-rilmesi sırasındaki yerini, elçilerin divana geldikleri esnadaki vazifelerini, bayram merasimlerinde tabi oldukları teşrifatı, tüg-i hümâyûnun sefere çıkarılması hâlindeki davranışını, alaylarda seimi ile erkân feracesi giymesi lüzumunu v.b. da tesbit etmiştir tafsılat için bk aynı kanunname, s 499 507, 509 v.d. 513 521, 523 53 532 Nişancıların, XVI asırdan itibaren, bütün bu devir esnasında, haslarından başka, Eflâk, Boğdan voyvodalıkları ile Erdel kırallığının tevcihinden dolayı, muayyen gelirleri var idi İslâm devletleri hükümdarlarından gelen arapça fars-ça nâmeleri tercüme vazifesi nişancıya âit idi Keza Fâtih zamanından ve belki daha öncelerinden itibaren, nişancıların maiyetlerinde ve dâirelerinde rûm ve slav dillerini bilen kâtipler bulunmakta idi ki, bunların yazdıkları rûmca ve slavca buyuruldu ferman, berât ve nâme gibi muharrerât, pâdişâhın tuğrasını hâmil olarak, ilgili yerlere gönderildi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer taraftan, bir kısmı nişancıların divan-ı hümâyûndan çıkan menşur ve fermanların tertip ve yazılışlarında, imla ve inşa tarzında koydukları usul ve kaideler bir an&#039;ane hâlini almış ve bunlara kendilerinden sonra uzun müddet halefleri de riayet etmişlerdi ve vaz&#039;edilen usul ve kanunlara onların zamanında telmiyen adları ilave olunmuş idi ki, bunların başında Tâcî-zâde Cafer Çelebi, Koca-Nişancı Ramazanzâde, Okçu-zâde, Hamza Paşa gibi nişancıları zikretmek mümkündür. Mamafih XVI. asrın meşhur ve muktedir nişancılarından sonra, bu mevkîe pek o kadar kuvvetli şahsiyetler gelmediği cihetle, padişaha gelen nâmelerin muhteviyatını tetkik etme selâhiyetleri bilahare kaldırılmış, ehemmiyet ve itibarları da tedricen azalmıştır. Nişancılar, 1007 senesine kadar padişah ile beraber bulunup, rikâb-ı hümâyûndan ayrılmazken, bu tarihte nişancı Okçu-zâde Mehmed Şah Efendi, serdar ile birlikte sefere memur edilmiş, bundan sonra da nişancıların vezir-i azam ve serdar ile birlikte sefere gitmeleri kanun olmuş idi. Nişancılar, XVIII. asrın başlarından itibaren başdefterdar ile aynı olan mevki, rütbe ve derecelerini XIX. asrın başlarına kadar muhafaza etmekle beraber, ehemmiyetlerini gittikçe kayıp ve yerlerini, mühim vazifelerini reis-ül-küttâblara terkettiler. Daha sonraları ise, bu vazife hâcegân sınıfının ikinci derecedeki memurlarına verilmeye başlandı; ancak divan müzakerelerinde yine de hazır bulunurlardı. XVIII. asrın sonlarında nişancının işi çok azalmış idi ve asıl vazifesi olan tuğra keşidesini tuğrâ-keş denilen nişancı muavini yapmakta idi; kendisi de adeta sadrazamın mühürdarı menzilesine düşmüştü. XIX. asrın başlarında nişancılık işlerinin çoğu defterhaneye taallûk ediyor ve bu mansıp rütbe-i sâmiyeden addolunuyordu. 1827&#039;de Rumeli ordusu defterdarlığına muvakkaten gönderilen bir nişancı, Babıâli&#039;ye bildirmeksizin, defter-emînini yerine vekil bırakmış, fakat bu hareketi yolsuz görüldüğü için, ricalden bir zât bu vazifeye asaleten tayin edilmiş idi (krş. Lutfî, Tarih, I, 238). Nişancılık 1836&#039;da lağvedilerek, vazifesi deftereminliğine verildi. Mühim işlere dair fermanların üzerlerine Babıâli ve diğerlerine de defter-eminleri tarafından tayin edilen ve tağra-nüvis denilen memurlar tarafından tuğra çekilirdi. 1838&#039;de deftereminliğindeki tuğra-nüvislik hizmeti de kaldırılıp, Babıâli ile defter-eminliği tuğracılığı birleştirildi ve bu hizmetin Babıâli&#039;de görülmesi kararlaştırıldı (Lutfî, Tarih, V, 124). Nişancılık bir paye olarak da verilirdi. Meselâ Mahmud I. devrinde Toskana dukalığına orta elçilik ile gönderilen sabık mevkûfatî Hattî Mustafa Efendi&#039;ye nişancılık payesi verilmiş idi (krş. Izzî, Tarih, var. 189). Fesin ihdasından sonra menâsıb-ı sitte rütbesinde bulunan ve defterdar, reisülküttâb, şıkk-ı sânî defterdarı, defter-emîni ile birlikte, nişancı da başına âdî fes ve arkasına güğez harvânî giyerdi (Nâme-i hümâyûn defteri, nr. 10&#039;dan naklen Uzunçarşılı, ayrı eser, göst. yer.). Tanzimat&#039;tan sonraki devlet teşkilâtında, nişancılığın bazı asli ve kadim vazifeleri mabeyin başkatipliği, kısmen de reisülküttâb-ı lığın yerini tutan hâriciye nazırlığı tarafından görülmeye başlanmış, diğer çeşitli işleri de mâliye ve defter-i hakani dairelerine intikal etmiş idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g ra fya : Metinde zikredilenlerden başka bk. J. v. Hammer, Der osma-nisehen Reiches Staatsverfassung und Sta-atsvervıaltung ( Wien, 1815 ), I, 64; II. 127, 135; ayn. mil., Devlet-i osmâniye tarihi, trk. trc, III, 226 v.d.; almanca aslı, I, 173; II, 217, 229; IV, 3; VIII, 43tj Mouradjea d&#039;Ohsson, Tableaa general de l&#039;Empire Ot&#039; tornan, III, 373; Mustafa Nûrî Paşa, Natâ-yic al-vaktîât, I, 58; Mehmed Zeki Pakalın, Tarih deyimleri; t. H. Dânişmend, Osmanlı tarihi kronolojisi, I, bk. fihrist. ( M. TAYYİB GÖKBİLGİN. )&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Na%C5%9Fuh_Pa%C5%9Fa&amp;diff=3453</id>
		<title>Naşuh Paşa</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Na%C5%9Fuh_Pa%C5%9Fa&amp;diff=3453"/>
		<updated>2024-07-07T16:40:09Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== NAŞUH PAŞA (?—1614). ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osanlı Sadrazamıdır.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:De volkomen beschryvinge der voortreffel-1-37.png|küçükresim|407x407pik|Nasuh Paşa&#039;nın idamını tasvir eden 1671 tarihli gravür.]]&lt;br /&gt;
Aslen Gümülcine köylerinden ve reaya evladı olarak doğan Nasuh Paşa, genç yaşında İstanbul&#039;a getirilmiş ve Zülüflü Baltacılar Ocağı&#039;nda eğitim görmüştür. Michel Baudier ve Richard Knolles gibi kaynaklara göre, Nasuh Paşa, Selanik civarındaki bir kasabada doğmuş olup (muhtemelen Drama&#039;lıdır, Sicill-i Osmani müellifi tarafından belirtilmiştir), küçük yaşta İstanbul&#039;a getirilip bir hadım ağasına satılmıştır. Yirmi yaşına kadar burada eğitim gördükten sonra bir saray adamına satılmış ve sarayın özel işlerinde çalışırken, zekası ve yeteneği fark edilerek padişaha takdim edilmiş ve böylece saray hizmetine girmiştir (Michel Baudier, Inventaire de l&#039;Histoire Générale des Turcs, Paris 1620; Richard Knolles, The General History of the Turks, 1638). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nasuh Paşa, sadrazam olarak göreve gitmeden önce Üsküdar&#039;da vefat etmiştir (15 Muharrem 1015 = 23 Mayıs 1606). Daha önceki karar uyarınca Nasuh Paşa, serdar ve Bağdat eyaletine mutasarrıf olarak atanmış ve görev yerine gitmiştir. Fırat Nehri&#039;ne geldiğinde, Bağdat&#039;tan sürgün edilen Piyale Paşa ile karşılaşmış ve Tavil Ahmed-oğlu Mehmed&#039;in isyanını öğrenmiştir. Nusaybin&#039;de buluştuğu Mir Şeref ile birlikte hareket ederek Bağdat&#039;taki durumu düzeltmek için Seyyid Han ve Söhran beylerine padişahın emirlerini ileterek destek istemiştir. Ancak onları kendisini oyaladıklarını anlamış ve Seyyid Han&#039;ın Tavil-oğlu&#039;na gönderdiği mektubu ele geçirmiştir. İstanbul&#039;dan sürekli Bağdat&#039;a olan emirler karşısında, Nasuh Paşa kendi kuvvetleri ve Şehrizur beylerbeyi Veli Paşa, Piyale Paşa ve Mir Şeref Paşa&#039;nın kuvvetleri ile birlikte Bağdat&#039;a doğru ilerlemiştir. Erbil civarında yapılan çabalar sonucunda 3 Şaban 1015 (4 Kanun I 1606) tarihinde Bağdat Kalesi&#039;ne ulaşmıştır. Ancak bu kez de kandırıldığını anlamış ve Ebû Rîş-oğlu ve Seyyid Han&#039;ın yardımıyla kaleye sığınan Tavil-oğlu&#039;nun ücretli askerlerini kendi tarafına çekerek savaşı kaybetmiştir. Veli Paşa şehit düşmüş, kendisi ise yaralanarak ancak Mir Şeref Paşa&#039;nın yönettiği Cezire&#039;ye ulaşabilmiştir (Karşılaştır: Kâtib Çelebi, Fezleke, I 282; Naîmâ, I 439). Daha sonra Nasuh Paşa&#039;nın Diyarbekir beylerbeyi olarak atandığını görüyoruz. Burada uzun süre Kuyucu Murad Paşa&#039;nın Anadolu&#039;daki düzenleme hareketlerine katılmamış, Canbulat-oğlu&#039;nun Haleb harekatına yardım etmemiş veya Kalender-oğlu&#039;na karşı yapılan sefere katılmamıştır. Sadece Kuyucu Murad Paşa&#039;nın Halil&#039;in kardeşi Meymun&#039;a karşı başarılı harekatından sonra Bayburt&#039;ta bulunduğu sırada orduya katılmıştır (15 Zilhicce 1017 = 26 Eylül 1608).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Sadrazamlik-nisanlari.svg|küçükresim|Sadrazamlık Nişanı]]&lt;br /&gt;
Nasuh Paşa, baştan başa kırmızı çuha giymiş 1,000 nefer tüfekçi ve endaz, sarı elbiseli 500 sekban ile siyah takyeli 500 sekbanın da içinde bulunduğu 5,000 süvariden oluşan kuvvetiyle serdarın huzurunda alay gösterdiği sırada diz çöküp, Sadrâzam Murad Paşa&#039;nın ayağını öpmüş ve şöyle demişti: &#039;Günahımız çoktur, harekette kusur edip geç geldik, mazur göresiniz.&#039; Murad Paşa ise vezirlik şanını korumak adına Nasuh Paşa&#039;yı tenkit etmiş, &#039;Siz gelip Kalender-oğlu ile mukabeleye muktedir olabilir miydiniz, eğer biz savaşa gitmeseydik? Kuvvetli bir İslam ordusu daha zayıf olanın imdadına gelmeyecek olsa ve bu hususta şer&#039;an ne lâzım geleceği hakkında bir fetva istenilse, ulemâ ne derdi?&#039; şeklinde sözler sarf etmiş ve Nasuh Paşa&#039;nın sekbanları toplamasını nasihat etmişti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Serdarın kusurlarına rağmen Nasuh Paşa&#039;nın idam edilmemesi, Kâtib Çelebi ve Naîmâ tarafından o dönemin şartları ve maslahat gereği olarak açıklanmaktadır (Fezleke, I, 311 vd.; Naîmâ, II, 37 vd.; Hammer, Türk Tarihi, VIII, 99 vd.). Sadrâzam, Tokat&#039;a doğru hareket halindeyken Nasuh Paşa&#039;yı Diyarbekir&#039;e geri gönderdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha sonra Diyarbekir&#039;de iki yıldan fazla kalan Nasuh Paşa, bölgenin asayişini sağlamaya çalıştı ve devam eden celâli hareketleri ve İran savaşları için gereken görevleri yerine getirdi. Bu süreçte Bagdad&#039;dan Trablus-Şam iskelesine gönderilmek üzere her yıl temin edilen barutun tahsil edilemeyen üç senelik miktarı için çalıştı, Boz-Ulus taifesinden 50 katar deve satın aldı ve diğer ihtiyaçları temin etti (Başvekalet arşivi, Mühimme defteri, nr. 78, Zilhicce 1017-Mart 1609, s. 3aı vd., hüküm nr. 839, 840).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İran şahının Bağdat&#039;ı istilası haberi üzerine, Diyarbekir eyaletine tabi kurt beyleri ve ocak aşiretleriyle hazırlıklarını tamamladı. İran seferi sırasında (1610), Murad Paşa&#039;nın azledilmesi ve kendisine padişahın mührünün verilmesi durumunda 40,000 altın nakit ve askeri kendi malından sağlama vaadinde bulunduğu bir mektup yazarak padişaha gönderdi. Sadrâzam, bu durumu padişaha bildirdi ve Nasuh Paşa&#039;nın mektubunu göstererek kimin yazdığını sorduğunda Nasuh Paşa&#039;nın mektubu kabul ettiğini ve derhal 40,000 altın ile zahireyi teslim edeceğini söylemesi üzerine, &#039;Bu adam devlete gereklüdür, onu idam etmek hizmete aykırıdır&#039; diyerek Nasuh Paşa&#039;yı affetti (Naîmâ, II, 89).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nasuh Paşa&#039;nın padişah nezdinde ve diğer vezirler arasında büyük bir şöhret ve itibar kazanmasının, belki de böyle bir idamın sonucunda vaad edilen para ve zahirenin geri alınabileceği endişesinin sadrâzam tarafından dikkate alındığını tahmin etmek mümkündür (Hammer, a.g.e., VIII, 132).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nitekim, Diyarbekir &#039;de kışlamak ve ertesi sene yapılacak seferin hazırlıkları münâsebeti ile vuku bulan müşaverelerde (şaban loi9=teşrin I. 1610) sadrâzam bey-ler-beylerinin fikrini sorduğu zaman, hepsi de vezîr Nasûh Paşa &#039;ya bakıp, cevabı ondan bek&#039;eıaiş&#039;er ve Diyarbekir bey&#039;.er-beyinin serdarın aldığı tedbirleri yerinde bulan, ancak 144 PA§A. şiddetli kış gelmeden topları ve eebehâneyi selâmete çıkarıp, askeri de vaktinde kışlaklarına sokmak lâzım geldiği hakkındaki mütâle&amp;amp;sını tamamsa tasvip etmişlerdi (Topçular Kâtibi Abdülkadir Efendi, Tarih, Süleymâniye, Es&#039;ad Efendi kütüp., nr. 2151 var. 15S). O kışı serhadde geçirip de, ertesi sene Diyarbekir &#039;de veîat eden Murad Paşa [ b. bk.] &#039;nın yerine sadrazamlığa „kapusu mükemmel ve kudreti kemâlde olmağla&amp;quot; Diyarbekir beyler-beyi vezîr Nasûh Paşa getirildi ve mühr-i hümâyûn 40 nefer kapueu ve kapucular kethüdası Behram kethüda vâsıtası ile Diyarbekir &#039;de ona verildi ( 12 eetnâziyelâhîr 1020 = 22 ağustos löıı; krş. Topçular Kâtibi, agn. esr., var. x62 J Fezleke, l, 339; Naîmâ, II, go). İranlılar ile Murad Paşa samanında başlayan muhâberât ve müzâkerâtın neticesine ve sulhun akdine intizâren, sefer mevsiminin de geçtiğini hesaba katau yeni sadrâzam „bu yıl sefer yoktur&amp;quot; diyerek, askerin yurtlarîaa dönmelerine müsâade etti. Kendisi ı6ıı/ı6ı*xkışını Diyarbekir&#039;de geçirmekle beraber, mevsimi geldiği vakit seferi açmak üzere, yeni hazırlıklara girişmek cihetine gitmedi,; bil&#039;akis Şâh&#039;Abbas &#039;in evvelce teklif ettiği şartlar ile, yâni iranlılarea işgal edilmiş memleketler için bir nevî tazminat sayılabilecek olan senevi 200 yük ipek vergi vermeleri suretiyle sulh akdine tarafdar göründü. İstanbul &#039;da pâdişâhın kızının Nasûh Paşa &#039;ya tezvici için müftî ve vezirler huzurunda nikâh akdedildiği sırada (zilhicce 1020—şubat 1012 ) İran elçisi Sarı Han da 100 deve yükü ipek. bâzı hediyeler ve nâmeler ile Diyarbekir &#039;e giriyordu (Topçular Kâtibi, ayn. esr., var. 165 ve diğer kaynaklar). Nasûh Paşa, rebiül-evvel 1021 (mayıs 1612 iptidaları )&#039;de Diyarbekir &#039;den hareket ile 22 mayısta Haleb &#039;e geldi ve Gök-Meydan &#039;da otağını kurdu; iki aya yakın bir müddet Haleb&#039;de kalarak, bâzı icrââtta bulundu; evvelâ, şâh tarafından gelen nâmeleri istanbul &#039;a göndererek, elçi ile ipeklerin Diyarbekir &#039;e vâsıl olduğunu, öç senelik sulh ricası ile her sene 100 yük ipek gönderilmesinin kararlaştırıldığını, kabulünü iltizâm eder şekilde, arzetti. Saniyen, Ma&#039;n-oğlu ile Trablus &#039;taki Seyf-oğlu &#039;na kapueu ağalarını göndererek, para istedi. Ma&#039;n-oğlu &#039;ndan 200 000 kuruş, Seyfoğlu&#039;ndan İOO.OCO kuruş tahsil ile Haleb, Kilis, Ayıntap ve sâireden de üstünü tamamlatarak, 500.000 kuruşluk bir hazîne topladı. Haleb ve Trablus &#039;ta peyda olan çekirgenin defi için tedbir aldıktan, Diyarbekir beyierbeyliğine Bagdad beyler-beyi Mustafa Paşa&#039;yi, Bagdad *a da vezir Ci-ğala-zâde Mahmud Paşa &#039;yi tâyin ettikten sonra, temmuzda Haîeb &#039;den istanbul &#039;a müteveccihen hareket etti. Konya—Ankara—Nasûh Paşa hanları—_______Göynük—Geyve yolu ile gelirken de, rastladığı veya haber aldığı eşkiyâ, softa, huzursuzluk ve fesad çıkaran ekrât ve türkmen taifelerini te&#039;dip etti. Baş-defterdar Ekmekçi-zade Ahmed Paşa &#039;nın Hereke &#039;ye kadar istikbâline geldiği sadrâzam 1 şaban (27 eylül )&#039;da beraberinde İran elçileri Kadı Han, Kazvin ve İsfahan kadıları olduğu hâlde, İstanbul &#039;a vâsıl oldu ( bk. Topçular Kâtibi, var. 167 ), Sarayda pâdişâh tarafından da kabul edilen bu elçiler ile, 1555 müsâlehasındaki hudutlar esâs olmak ve her sene taahhüt edilen ipek gönderilmek şartı ile kararlaştırılan muahede kat&#039;îieşti ve buna „Nasûh Paşa müsâSehası&amp;quot; denildi. Bu sırada Jitvatorok muahedesi hükümlerinin tatbikatım müzâkere etmek üzere, İstanbul &#039;a gelen Avusturya elçisi Negroni ile müzâkerelerde bulundu (teşrin II. 1612 ); daha sonra bu müzâkerelere Edirne &#039;de de devam edilmiş ve Nasûh Paşa bu muahedeyi yapan Kuyucu Murad Paşa ile kadı Hâbil Efendi &#039;yi itham eder şekilde konuşmuş ve bu münâsebetle, Avrupa ahvaline vâkıf olduğunu da elçiye anlatmak istemiş idi (krş. Hammer, VIII, 144 v.d.). Bir müddet sonra pâdişâhın Edirne&#039;ye hareketinde, Nasûh Paşa, diğer vezirler ile birlikte, onun yanında idi. Lüleburgaz&#039;da bulunduktan esnada pâdişâh ile cirit oynamak şerefine nail olduğu gibi, civarda yapılan av eğlencelerinde de ona refakat etti. Edirne &#039;de cereyan eden müzâkereler cümlesinden olarak, sadrâzamın, Negroni ile birlikte Budin &#039;den Edirne &#039;ye gelmiş ve Bâbıâlî nezdinde bir istinatgah aramakta bulunmuş olan, Erdei siyâsîlerinden Bethlen Gâbor &#039;u o esnada, İskender Paşa vâsıtası ile tanıdığı ve onun Erdel beyliğine intihap ve tâyinini tervie ettiği de kaydedilebilir. Sadrâzamın bir müddet sonra Ketenci Ömer Paşa&#039;yi ayrı bir kuvvet ile ve Şahin Giray, Eflâk ve Boğdan beyleri ile birlikte, Eflâk içinden geçip. Erde! &#039;e dâhil olmak ve deli kıral denilen Bâthory &#039;yi defetmek, Bethlen *i desteklemek üzere, me&#039;mûr ettiği de görülmektedir (bk. T. Gökbilgin, XVII. asır başlarında Erdel hâdiseleri ve Bethlen Gâbor &#039;an beyliğe tâyini, Tarih dergisi, I, 22 v. dd.). Padişahın 11 nisan 1613&#039;te başlayan Gelibolu seyahatinde de beraber bulundu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Burada iken, Kırım hanı Mehnied Giray ile bir mülakat yapan Nasûh Paşa, onun pâdişâh tarafından kabulüne de delâlet etmiş idiİstanbul&#039;a avdetlerinden (14 mayıs 1613) bir az sonra ise, Nasûh Paşa &#039;nın, nikâhlısı bulunduğu sultan ile düğünü mutantan bir şekilde yapıldı ( 16 cemâziyelâhır 1022=3 ağustes 1613; krş. Topçular Kâtibi, var. 175}. Bu esNASÛH PA§A. nâda Ahmed I. Boğaziçi sahillerindeki kasır ve bahçelerin tanzimine ehemmiyet veriyordu. Bu sebeple, Nasûh Paşa bu sırada Beşiktaş sarayında köşkler, şadırvan ve fıskiyeler inşaatı ile bizzat meşgul olup, buraya ustalar ve bostancılar tâyin ettiği gibi, istavroz (Beyler-beyi ) &#039;daki kasır ile Kandiiii-bahçe &#039;deki k5şkün yaptırılmasına da nezâret eyledi. Boğaziçi &#039;nde tertiplenen sandal yarışlarında ( kayık koşuları) bulundu ( bk. Topçular Kâtibi, var. 176). Diğer taraftan, Anadolu &#039;daki karışıklıklar üzerine İstanbul &#039;a gelmiş olan gayr-i mfislim reayanın memleketlerine avdetlerini emretti. Nasûh Paşa, pâdişâhın ikinci Edirne seyahatinde yine onun ile birlikte hareket etti (9 jevvâl 1022 = 22 teşrin Iî. 1613 ). Bu sırada, öteden beri aleyhinde bulunduğu başdefterdar Ekmekçi-zade Ahmed Paşa &#039;yi azil ve hattâ katlettirmek vesilelerini hazırlamakta idi. Daha İstanbul &#039;a gelirken, Hereke &#039;de kendisini karşıladığı esnada, ona sert bir muamelede bulunmuş ve kendisinden derhâl hazîne defterlerini teslim etmesini istemiş idi. Ocun vezirlik ve def-terdarhk ile müstakil hareket etmesine ve kendi malûmatı olmadan hazîneye mal ve para toplamasına tahammül edemiyordu. Bu seyahat esnasında pâdişâhın yolu üzerine bir çok şikâyetçiler çıkarttı ve nihayet Ekmek-çi-zâde &#039;yi baş-defterdarhktan azl ile, evvelâ Karaman, sonra da Haleb beyler-beyliğine tâyin ettirmeğe muvaffak oldu. Bsş-defter-darlığa da Anadolu defterdarı Mustafa Paşa&#039;yi getirdi (22 zilkade 1022^3 kânun II. 1614). Edirne&#039;de bir kaç ay av eğlenceleri ve kandil alayları ile vakit geçiren pâdişâh ile birlikte kaldıktan sonra, şubat İ614 *te, yine onun ile birlikte, İstanbul&#039;a döndü. Nasûh Paşa &#039;nın sadâreti esnasında Malta ve Floransa donanmaları ile Akdeniz &#039;de bâzı deniz savaşları cereyan ettiği, ezcümle, evvelâ kapudan-ı derya öküz Mehmed Paşa &#039;nın, sonra da Halil Psşa&#039;nın kumandalarındaki Osmanlı donanmasının, bir arahk, Mora &#039;daki Mayna âsîlerine ve müteakiben, sadrâzamın Ma&#039;n-eğlu Fahreddin ile eski münâsebetleri ve emtrin taahhüd etmiş olduğu maktu vergiyi her sene göndermekten içtinâbı, Nasûh Paşa &#039;nın da „mirî mâli edada taallül ediyor&amp;quot; diyerek, ref&#039; ve izâlesini arz ve Şam valisi Hafız Paşa &#039;yi üzerine göndermesi neticesinde tahaddüs eden Suriye &#039;deki dürzî isyanına karşı girişilen te&#039;dip harekâtında da vazife aldığı bilindiği gibi. 1613 senesi yaz aylarında Kazakların, Karadeniz &#039;de Osmanlı gemisi bulunmamasından faydalanarak, Sinop &#039;u zapt ve kamilen tahrip ettikle- , ri de görülmektedir. Bunlara karşı, Tuna ve j Karadeniz &#039;i muhafaza etmek üzere, 60 gemi ile I Şakşakî İbrahim Paşa derhâl gönderilmiş ve aldıkları ganimetin bir kısmı, kırımlıların da yardımı ile, Don Nehri munsabmda sıkıştırılan Kazaklardan geri alınmış idi. Ancak, bu hâdise ile ilgili haberleri ve Kazak hüeûmun. dan dolayı gelen feryatçıları, Nasûh Paşa pâdişâhtan gizlemiş, bu acı hâdisenin tafsilâtını, Ahmed I., müftî Hoca-zâde Mehmed Efendi &#039;den öğrenebilmiş ve bionetice sadrâzamın yalanını anlamış idi ki, onun sükûtu sebeplerinden biri de bu olmuştur. Nasûh Paşa &#039;nın gururu, hırs ve irtikâbı, şiddetli ve hakaretâmiz muameleleri artık son dereceyi bi&#039;Vmuş idi. Pâdişâhın kızı ile izdivaç ettikten, Ahmed I. &#039;in Edirne seferlerinde onun hoşuna gidecek şekilde hareketle sonsuz derecede iltifata nâiî olduktan ve sadâretinde tam bir istiklâl ile icrââtta bulunduktan sonra hırs ve tamâma nihayet olmadı. Heybetli tavrı, şecaati üe, sadâretinin başlangıcında, halkın teveccühünü kazanmış bulunmakla beraber, tasavvurlarına mâni olanların hepsinden merhametsizce intikam alması, diğer vezirlerin dâima kadir ve itibarlarını azaltmağa çalışması, nazarında bütün insanların tamamen değersiz olması, servet ve mansıptan başka bir şeye ehemmiyet vermemesi, muhitinde kendisine aleyhdarlar ve düşmanlar hazırlamakta idi. Bilhassa Ahmed I. ile hususiyetleri o&#039;an müftî Hoca-zâde Mehmed Efendi. Dâ-rüssaâde ağası Mustafa Ağa ve hâce-i sultanî sadrâzamın aley«darlarının başında bulunuyor» lardı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Müftîye kini ve düşmanlığı mahzâ kibir ve gururundan ileri geliyordu. Bir çok defalar müf • tînin azline teşebbüs ettiği ve diğer vezir ve me&#039;-mûriara hakarette bulunduğu gibi, pâdişâhtan yüz bulmamakla beraber müftîyi tezlîle kalkışmış ve bu yüzden pâdişâhı da gücendirmiş idi. Hattâ bir gün, pâdişâh, Nasûh Paşa &#039;ya mutlaka gidip müftîyi ziyaret etmesini emredince, altı kürekli bir preme ile müf tînin Boğaziçi &#039;udeki yalısına gitmiş, fakat başına küçük bir tülbent sarıp, kıyafet değiştirmek ve gidince de sâdece bir selâm verip, hemen geri dönmek suretiyle, bu mecburiyeti yerine getirirken, kimsenin bundan haberdar olmamasını da istemiş idi. Diğer taraftan haksız yere kan dökmesi ve zulüm irtikâbında ifratı var iken, kendi adamlarına büyük payeler ve geniş salâhiyetler vermekte, Celâlîlikten gelmiş ağalarının kimini muhassil-i emval, müfettiş ve kimini muharrir nâmları iîe Anadoln ve Rumeli &#039;ye gönderip, kendi seyisine varıncaya kadar, bütün adamlarının şar&#039;aa ve örfen icâp etmeyen bir şekil ve derecede aldıkları rüşvet ve ettikleri hudutsuz zulümleri 1 ile vilâyetlerin harap olmasına sebep olmakta I idi. DiyarbeWr beyler-beyi iken, C&amp;amp;nbulat-oğtu NASÛH PÂŞÂ. isyanına gitmeyerek, düşmanlık hâlinde bulunduğu Âştî kurt taifesine karşı hareket ile kalelerinden birini muhasara eylediği ve burayı zaptettikten sonra da, kadın, erkek 3—400 nüfusu bir damın içine kapayarak, duman ile bu biçâreleri boğdurduğu biliniyordu. Nişancılık mansıbını verdiği Hızır Efendi &#039;yi, doğru bir sözünden incinerek, Anadolu&#039;ya sürdürmüş ve sonra da peşinden adam gönderip, katlettirmiş idi. Bu mağdurun eski hizmetlerini kendisine hatırlatan musahiplerine ise, „biz dahi anı şehâdet rütbesine nail idüp, fânî cihanın zahmetinden kurtardık, zahiren bizim sebebimiz ile cennete girer&amp;quot; diyecek kadar gaddar görünüyordu (Mahremlerinden naklen Naîmâ, II, 123 v.dd.). Bir me&#039;mûriyete kısa bir zamanda on defa tâyin ve nakil yaptığı olurdu. Sâdece garezi yüzünden, üç defa katlini telhis ettiği Budin beyler-beyi Murad Paşa damadı Kadızâde Ali Paşa, ancak pâdişâhın himâyesi ile bu haksız ve fecTTîtıbetten kurtulabilmiş idi. Son defa Edirne&#039;de bulundukları zaman, bir av kovalanırken, Kırım hanlarından Mehmed Giray *ın bir takım çerkes süvarileri ile ansızın bir çalılıktan pâdişâhın karşısına çıkması ve bunun da Kırım hanlığı vaadi ile Nasûh Paşa tarafından Edirne&#039;ye davet edildiğinin anlaşılması üzerine, pâdişâhın yakınları ve sadrâzamın düşmanları, bunu fırsat bilerek, Nasûh Paşa &#039;yi bir Kırım hanını Osmanlı tahtına iclâs etmek niyetinde bulunmakla itham ettiler. Bir müddet sonra, Edirne &#039;de bir camide pâdişâhın da hazır bulunduğu bir cuma namazında, sadrâzamın Cebrail adındaki bîr ağasının, evinde misafir kaldığı sırada, zevcesine taarruz ettiği bir seyyid ayağa kalkarak, alenen şikâyette bulunmuş, bir sürü ayak takımının şehri istilâ ederek, türlü fesatlara cür&#039;et suretiyle yaptıkları zulüm hakkında dert yanmış idi. Şimdiye kadar olanlara ilâveten, bu vak&#039;a da pâdişâhı büyük bir teessüre düşürmüş ve bu hâdise de Nasûh Paşa &#039;nın idamına yol açan diğer bir sebep olmuş idi. Vaziyetinin iyice sarsıldığını anlayan Nasûh Paşa İstanbul &#039;a avdeti müteakip, iki baş düşman saydığı müftî ile hoeayı katletmeği ve sonra da kaçmağı tasarladı. Kethüdası Beh-ram &#039;a Arnavutluk &#039;a varıncaya kadar her menzilde 50 kadar kuvvetli at hazırlamasını emretti. Fakat efendisinin hunhar, gaddar ve hakkı kabul etmez olduğunu, nasihat ve ihtarlara ehemmiyet vermeyeceğini bilen ve böyle bir hareketin vahim akıbetinden de korkan Behram kethüda meseleyi gizlice pâdişâha bildirdi. Bu suretle onun idamına kat&#039;î karar veren pâdişâh bir gün Nasûh Paşa&#039;nın „ya benim dediklerim icra olunsun ve iyi niyetime inanılarak sözle. rim tutulsun, yahut da .sadâretten istifa ederim, mührü başka bir kulunuza verirsiniz, ben de kendimi zehirlerim&amp;quot; yolundaki sözlerine muhatap olunca, artık düşüncesini sakla-yamayarak, „hay bire hâin, senin için Murad Paşa lalamı zehir verip öldürdü dedikleri gerçektir&amp;quot; dedi ve beraber bulunması lâzım geldiği hâlde temaruz edip, cuma namazına da gelmeyen sadrâzamın derhal katlini emretti (13 ramazan 1023 = 17 teşrin I. 1614). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Evvelâ yeniçeri ağası pâdişâhın Yenicâmie geldiğini ileri sürmek suretiyle, yolları boşalttırmış ve bu bahane ile Nasûh Paşa sarayının etrafını kuşattırmış idi. Müteakiben Bostancı-başı Hüseyin Ağa da, 100 kadar bostancı ile gelerek, hatt-ı şerîf ibraz etmek istediğini söylemek suretiyle, yalnızca oturan Nasûh Paşa&#039;mn yanma girdi ve idam emrini infaz etti. Onun idamı hakkında bilgi veren o zamanın garp kaynakları da, bu hususta uzun-uzadıya mütâlealar serdeder ve hattâ o sıralarda İstanbul &#039;da bulunan birisinden dinlediklerini kayıt ile hâdiseyi başka bir şekilde naklederler. Bunlardan biri ve o esnada İstanbul &#039;da bulunmuş olan Ottavio Sapienza &#039;ya göre (Nuevo Tradato de Turquia, Madrid, 1622, 2i*&amp;gt;: De la vida y muerte de Nassuff Baxâ ) Sultan Murad &#039;in or-dusundaki bir esirden naklen, Nasûh Paşa &#039;nın sukutu, İran ile gizli bir muhaberesinin Ciğala-zâde Sinan Paşa zevcesi ve padişahın hemşiresi olan sultan tarafından ele geçirilmiş olmasından ileri gelmiş idi ki, bu iddiayı Knol-les de naklettiği gibi, Venedik elçisinin bir raporu da sadrâzamın 120 yük ipek satın almak üzere, İran &#039;a bir tacir gönderdiğini, bu tacirin avdetinde ipeklerin İran şahı tarafından gönderildiğini ve İran ile Nasûh Paşa arasındaki münâsebetlerin bozulmasının İran hükümeti tarafından arzu edilmediğini işâe etmekle vazifelendirdiğini bildirmektedir. M. Bau-dier &#039;ye göre ise, Nasûh Paşa &#039;nın ölümü Hıristiyanlar için çok müsait sayılabilirdi ; zîrâ o dâima pâdişâha imparator, fransız kiralı ve Venedikliler ile sulhu bozmak tavsiyesinde bulunmakta, Sultan Ahmed &#039;i cihan pâdişâhı yapmağı vaad, fakat diğer yandan, bu karışıklık içinde şahsen daha emin bir hayat süreceğini ümit etmekte idi ( agn. eşr., s. 827 v.d.). Mamafih Kâtib Çelebi ve Naîmâ da Nasûh Paşa &#039;nın ölümü ile âlemin taze bir hayat ve insanların büyük bir sürür bulduklarım söylemekte müttefiktirler. Saraydan hazînedar-başı zülüflü baltacılar ile gelerek, Nasûh Paşa &#039;nın hazînesini mühürledi ve bunları saray hazînesi için zaptetti. İnciler ile dolu sandıklar, 1.000,000 &#039;dan fazla duka altını, altın ve gümüş, işlemeli murassa 1.018 kılıç, iran halıları, ipekli ve ka» İA — HAVARİN. ti? dife kumaşlar ile dolu mahzenler onun metrû-kâtmı teşkil ediyordu. 400 has atı satılmış, 400 &#039;ü de mîrî için damgalanarak, pâdişâha takdim olunmuş idi. Keza 300 katar deve ile 100 katar katırları da damgalanıp, mîrîye alınmış idi. Kiler ve matbah zevcesi sultan için hıfzolunmuş, Behram kethüda sultan kethüdası tâyin edilmiş, hülâsa adamları dağıtılmayarak, hepsi de sultan kapısı sayılmış idi (Topçular Kâtibi, ayn. esr., var. 177). Nasûh Paşa&#039;mn cenazesi Ok-meydanı &#039;na defnedilmiştir. Tarihlerimiz, Nasûh Paşa&#039;mn garip hallerinden biri olmak üzere, İstanbul tarafındaki köpekleri kayıklara doldurup, Üsküdar&#039;a geçirttiğini de kaydederler. Kendisinden sonra oğulları da devlet hizmetinde bulunmuşlar ve yüksek paye ve me&#039;mûriyetler almışlardı ki, Naîmâ, bunlardan ikisinin mağdur ve maktul olduğunu, bir diğerinin de münzevî bir hâlde yaşadığını bildirmektedir (II, 131). Tanınmış iki oğlundan biri Murad IV. ve ibrahim devirlerinde bir çok icrââtı ile bildiğimiz Nasûh Paşa. zade Hüseyin Paşa (Sim. h. 1053 ), diğeri de 1639—1670 arasındaki vekayii ihtiva eden bir Osmanlı tarihi yazan (esas nüshası Dresden &#039;dedir) Nasûh Paşa-zâde Mehmed Çelebî ( krş. Babinger, GOW, s. 2iı)&#039;dir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 Bibliyografya: Metinde zikredilenlerden başka bk. Tarih-i râz-nâmçe-i varidat ve mesârifât-ı kazînei sefer-i hümâyûn (1 cemâziyelâhır 1020=21 receb 1021 tarihine kadar ), Başvekâlet Arşivi, Kâmil Kepeci tasnifi, Büyük rûznömçe kalemi, nr. 1794; Osmanzâde Tâib, Ifadikat al-vuzarâ {İstanbul, 1271), s. 59 v.dd.; M. Süreyya, Sicill-i os-tnûnî, IV, 556; Copie d&#039;ane lettre escrite de Constantinople â un Gentilkomme Fran-çois, contenant la trahison de Bascha Nas-souf, sa mort estrange, et des grandes richesses aui ini on este trouvees ( Paris, 1615 ); N. Barozzi ve G. Berchet, Relazioni degli Ambasciatori Veneti ( Turehia ), I, 259 ; Hurmuzaki, Sııpll., I, 142 v.d.; H. J. Amann, Reinş ins Gelobte Land ( nşr. A. F. Amann ), Zürich, 1919—1921,3. 44, 107 v.d., 119,125, 127 v. dd.; Babinger, GOW, s. 211, not ( Nasûh Paşa &#039;nın Haleb &#039;deki idaresine Ûit arap ça bir yazma hakkında). ( M. TAYYÎB GÖKBÎLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Mihal_O%C4%9Fullar%C4%B1&amp;diff=3452</id>
		<title>Mihal Oğulları</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Mihal_O%C4%9Fullar%C4%B1&amp;diff=3452"/>
		<updated>2024-07-07T16:38:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== MİHAL-OĞULLARI ( MIHÂL BEY, KÖSE MÎHÂL ve GÂZÎ MİHÂL-OĞULLARI ) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Osmanlı devletinin ilk devirlerinden itibaren askerî tarihinde mühim rol oynamış ve bilhassa akıncı teşkilâtında vazife almış ümerâ ailelerinden biridir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Menşe&#039;i, umumiyetle, Osman Gâzî zamanında HarmanKaya (Bilecik vilâyetinde, Gâzî Mihal nahiyesindeki Harman köyü ) tekfuru olup, sonradan Osmanlılara itaat ile islâmîyeti kabul eden Köse Mihal &#039;a bağlanan bu aile. asırlar boyunca, imparatorluğa hizmet etmiş, kuruluş ve yükseliş devirlerinde namlı kahraman gâzîler ye-tiştirmiştir. İlk devirlere âit bilgilerin mevcut olmaması veya azlığı sebebi ile, Mihal-oğulları ailesi en eski ceddinin Köse Mihal Bey veya Edirne &#039;de 839 ( 1436 ) &#039;da medfûn Gâzî Mihal Bey ( Paşa ) bulunduğu hakkında, bir zaman tereddüt hâsıl olmuş (Mehmed Zeki, T T E M, nr. u/88, 1341 ) ve hattâ ikisinin aynı şahıs olduğu zannedilmiş ise de ( bk. El), bugün, son tetkiklerin ve araştırmaların ışığı altında, Köse Mihal Bey&#039;in bu ailenin en eski ceddi, Edirne &#039;de medfûn Gâzî Mihal Bey &#039;i» ise, bunun torunu olduğu kabul olunmaktadır. Keza Köse Mihal Bey &#039;in rum aslından geldiği muhakkak sayılmakta, fakat Paleologos hanedanına mensup bulunması keyfiyeti (J. v. Hammer, trk. trc, I, 320 ) isbât ve tevsike muhtaç bir faraziye olmaktan ileri geçememektedir. Aynı suretle, onun bulgar çarlarından biri bulunduğu hakkında bulgarlar arasında mevcut rivayeti aksettiren bulgar tarihçilerinin iddiaları ( Y. Trifanov, Ülkü mecm., 1941, nr. 95 — 96) ile türk veya arap aslından olduğuna dâir yanlış ve hatalı tarihî kayıtların ve yahut Bizans hizmetindeki nogay beylerinden biri olduğu yolunda yapılan istidlallerin de bu mâhiyette kabul edilmesi daha doğru olsa gerektir ( tafsilât için bk. Yaşar Gökçek, Köse Mihal-oğulları, 1950, tez ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mihal-oğulları ailesinin Köse Mihal [ b. bk.l &#039;e göre adlanmasının sarîh bir delîli, daha sonraları bu aile fertlerinden bâzılarının, ilk devirlerdeki Osmanlı an&#039;anelerine uyarak, Malkoç, Evrenos ve Zağanos isimlerinde olduğu gibi, Mihaî ismini almalarına mukabil, ailenin bâzan Mihaloğulları (Gâzî Mihal-oğulları ), bâzan da Köse Mihaloğulları olarak tanınması ve kaynaklar ( msl. Aşık Paşazâde, s. 102 ) ile vakfiyelere bu suretle geçmesi gösterilebilir. Bu aile, Köse-Mihal &#039;in ölümünden ve Rumeli fütuhatı başladıktan sonra, hudutlarda askerî vazifeler ve düşman memleketlerine akın işleri ile görevlendirilince, „Mihallı akıncılar&amp;quot; adını aldı. 1326 &#039;da, Bursa &#039;nın fethinden bir müddet sonra ölen Köse Mihal Bey &#039;in oğullarından hangisinin ilk Mihallı akıncı kumandanı olduğu kat&#039;îyetle söylenemez ve esasen evlâtları hakkında bir ihtilâf mevcut ise de, bunlardan Ba-yezid I. devrine kadar yaşayan ve belki de Vize kalesini zapteden ve Mihal-oğlu diye sâdece aile adı ile zikredilen ( Tâc al-tavârih, I, 86 ) Aziz Bey ( Paşa ) adındaki oğlunun kendisinden sonra da, irsen intikal sureti ile, bunun oğlu Gâzî Mihal Bey ( ölm. 1436)&#039;in, ilk Mi-halli akıncılar reisi sıfatı ile, Rumeli fütuhatına katıldığı bilinmektedir. Yine Bayezid I. &#039;in 793 (&#039;39°) &#039;teki bir beratının gösterdiğine göre, birinci Kosova muharebesinde ( 1389 ) yararlığı görülen ve pâdişâhın al-amir-i &#039;l-kabir .. . maliku &#039;l-ğuzât va &#039;lmucöhidin diye tavsif ettiği Gâzî Ali Bey adındaki diğer oğlu da ( bk Uzunçarşılı, Kitabeler, İstanbul, 1927, s. 25 &#039;te vakfiye def&#039;erinden alınmış şecere; Mehmed Nüzhet, Ahvâl-i Mihal Gâzî, İstanbul, 1315, s 45 v. dd.), her hâlde Mihal-oğulları ailesinin 286 MİHAL-OĞULLARİ. ilk akıncı kumandanlarından idi. Diğer taraftan Enverî &#039;nin Dûstûr-nâme de Şam &#039;dan geldiğini söylediği Mihal Bey &#039;i Köse Mihal Bey olarak kabul etmek mümkün olursa, bunun bir de Balta Bey adında bir oğlu olduğunu ve onun da her hâlde bu ailenin ilk akıncı kumandanlarından bulunduğunu düşünmek icâp eder ki, Balta Bey &#039;in oğlu Ilyas &#039;in Bayezid— Timur mııhâresinde pâdişâhın en yakın müdafii olması ve bunun oğlu Mahmud &#039;un da, İhtiman &#039;da yerleşmiş Mihallı akıncıların reisi bulunması ( Enverî, Düstûr-nâme, nşr. Mükri-min Halil Ymanç, s. 90 v.d.) bu faraziyeyi kuvvetlendirecek mâhiyettedir. ,Mihaloğullarında akıncılık faaliyetleri, diğer akîncı beyliği yapan mâruf aileler. Malkoç-oğulları, Evrenosoğulları, Turhan-oğullarında olduğu gibi, irsî idi. Osmanlı imparatorluğunda, büyük ehemmiyet verilerek, husûsî kanunlar ile mensuplarına bir çok imtiyazlar tanıyan akıncı teşkilâtı ( bk. mad. AKINCI, krş. Akıncı kanun-nâmesi) bu devletin ilk devirlerinde geniş bir ihtiyâca cevap vermekte idi. XVI. asrın sonlarına kadar kuvvetli bir teşkilât hâlinde yaşayan ve mütemadiyen geliştirilen, kendilerine mahsûs âdetler te&#039;sis eden bu teşkilât içinde Mihal-öğulları akıncıları, umumiyetle, Niğbolu, Plevne havâlisinde, Sofya ve Semendire taraflarında bulunur ve Mihallı bir akıncı kumandanının idaresi altında, istenilen yere akınlar yaparlardı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Turhanlı akıncıların Mora taraflarında, Evrenos-oğulları akıncılarının Arnavutluk ve Dalmaçya havâlisinde, Malkoçoğullarının ise, Bosna taraflarında bu türlü vazifelerde bulunmaları teamül icâbı idi. XV. asrın başlarında, fetret devrinde, bu aileden Gâzî Mihal Bey &#039;in oğulları Yahşi ( yahut Bahşı ) ve Mehmed Bey &#039;lerin dahilî mücâdelelere karıştıkları görülmektedir. Bunlardan birincisinin 1413 ve ikincisinin de 1423 &#039;te vefatları bilindiğine göre, bâzı şecerelerde Köse Mihal&#039;in evlâtları olarak gösterilmeleri, bir çok bakımlardan, hakikate uymamaktadır. Bil&#039;akis Yahşi Bey&#039;in Mihaloğlu Mehmed Bey&#039;in oğlu olduğuna dâir bir kayıt da mevcuttur ( Tâc al-tavârîh, f, 267 ) ki, bu keyfiyet şimdiye kadar bu konuda inceleme yapmış olanların gözünden kaçmış olsa gerektir. Aynı suretle Sîcilli osmâ-ni &#039;nin, yanlış bir şekilde, Mehmed Bey &#039;in oğlu olarak zikrettiği Hızır Bey ( Paşa; ölm. h. 856 ) de gerek Edirne &#039;deki mezar kitabesinden, gerek vakfiyelerdeki şecerelerden öğrendiğimize göre, Gâzî Mihal Bey&#039;in oğlu ve Mehmed Bey&#039;in kardeşidir. Mihal-oğlu Mehmed Bey, Mûsâ Çelebi &#039;nin beyler-beyi olduğu için, onun ölümünü müteakip, Tokat &#039;ta kısa bir müddet hapsedilmiş ( Tâc altavârlh, I, 297 ) I fakat sonra serbest bırakılmış idi ki, bu Tı-murtaş Paza-zâde Oruç Bey &#039;in Geyve kasabasındaki zaviyesi için tertip ettirmiş olduğu, rebi-ülevvel 823 ( mart 1420 ) tarihli vakfiyesinde şâ-hidler arasında bulunması ile tesbit edilebilmektedir. Ancak aynı sene zarfında çıkan simavnaiı Şeyh Bedreddin [ b. bk.] hâdisesinde de alâkalı olması ve belki de Mûsâ Çelebî devrinden beri aralarında dostluk carî olan şeyhin isyanına gizlice müzahir bulunması sebebi ile, ikiuci defa tevkif ve Tokat&#039;ta hapsolunmuş ve daha sonra Murad II. tarafından, Düzme Mustafa isyanı sırasında, tekrar serbest bırakılmış idi. Kendisi çok geçmeden, küçük şehzade Mustafa isyanı esnasında, i znik&#039;te Tâeeddin-oğlu Mehmed tarafından öldürüldü (tafsilât için bk. Tâc altavârih, I, 311; Uzunçarşılı, Mihal-oğlu Mehmed Bey neden dolağı Çelebi Mehmed tarafından Tokat kalesine hapsedilmiş idi, Belleten, 1957, sayı. 81 ). Evliya Çelebî ( Se-yahat-nâme, III, 305 ) &#039;ye göre, mezarı Plevne &#039;dedir. Eğer bu doğru ise, Mihaloğullarının Rumeli kolunda Plevneli Mihal-oğulları Mehmed Bey &#039;e dayanmakta idi; fakat onun evlâd ve ahfadı bilinmediğine veya uzun sürmediğine göre, bu kol onun kardeşi Hızır Bey ( Paşa ) &#039;in oğlu ve torunları ile uzun müddet yaşamış idi (Yaşar Gökçek, tez). Bu ailenin Rumeli&#039;deki ikinci kolu Tırnova&#039;da yerleşmiş idi ve vakfiyelere nazaran, bu kasabada ayrı bir Mihal-oğlu kolu te&#039;sis eden Hızır Bey &#039;in diğer oğlu ve şehzade Mustafa isyanı sırasında Eflâk hududu ve Silistre *yi muhafazaya me&#039;mûr Gâzî Fîrûz Bey olmuş idi ( Neşrî, Cihannümâ, nşr. Taeschner, s. 152 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu bölgedeki üçüncü Mihal-oğulları kolu ise, yukarıda zikrettiğimiz gibi, İhtiman &#039;da yerleşenler idi ve muhtemelen Balta Bey, daha sarîh olarak, bunun torunu Mâhmüd Bey tarafından te&#039;sis edilmiş idi ( Yaşar Gökçek, tez ). Rumeli &#039;deki bütün Mihal-oğulları kollarının müşterek ve çok mühim faaliyetleri, Mihallı akıncılara kumandan olmak, akınları tertip ve idare etmek, bir de kendi bölgelerinde geniş vakıflar te&#039;sis etmek noktalarında toplanmaktadır. Mihal-oğulları ailesinin Anadolu koluna gelince, bunlar da, Köse Mihal &#039;m oğlu Gâzî Ali Bey &#039;in nesli o&#039;arak, Amasya &#039;da ve yine Köse Mihal &#039;a bağlanmak suretiyle, Bursa &#039;da olmak üzere, iki istikamette devam etmiştir. Murad II. devri başlarında Amasya valisi bulunan Yörgüç Paşa&#039;nin da, aykırı iddiada bulunulmasına ve onun soyunun amasyaîı olduğunun ileri sürülmesine rağmen ( Hüseyin Hü-sâmeddin, Amasya tarihi, III, 191 v.d.), Mihal-oğullarının Amasya koluna mensup olduğu vakfiye kayıtlarından anlaşılmaktadır ( Uzunçarşılı, Kitabeler; Yaşat Gökçek, tez). Ancak kİHAL-OĞULLARİ. ıh Yörgüç Paşa&#039;nm Amasya&#039;daki câmiinin kapısı üzerindeki kitabe ile kabir taşının „Yörgüç Paşa b. Abdullah&amp;quot; nâmına bulunması, bunun vakfiye kaydı ile uygun düşmemesi, babası Mehmed Bey ve dolayısı ile Köse Mihal Bey &#039;in doğrudan-doğruya torunu olduğu keyfiyetini yine şüpheli bırakmaktadır. Fâtih devrinde, devlete çok mühim hizmet ve yararlıkları görülen Mihal-oğuIIarı, Hızır Bey &#039;in oğulları iskender, Bâlî ve bilhassa Gâzî AH Bey &#039;1er idi ki, bunlardan sonuncusu ailenin Plevne kolunu te&#039;sis etmiş ve bu kol bugüne kadar devam eylemiştir. Gâzî Ali Bey Mihalogulları içinde en fazla şöhret kazanan ve akınları ile her tarafta kendisinden bahsettiren meşhur bir akıncı kumandanı oldu. Onun adını, evvelâ 1462 &#039;deki Eflâk seferine iştirak eden akıncı kumandanları arasında görüyoruz. Mihal-oğlu Ali Bey voyvoda Vlad &#039;1, mağlûbiyetinden sonra, Transilvanya &#039;ya kadar takip etmiş idi {Tac al.- tavSrih, 1, 491 ). Ertesi sene, kendisi pâdişâhın Bosna kiralı üzerine sefer yapmasında âmil olduğu gibi ( ayn. esc, s, 492 v.d,), 1464&#039;te, kardeşi İskender Bey&#039;in İzvornik muhafazasında bulunduğu sırada, Mahmud Paşa ile birlikte, Bosna &#039;da Yayca ( Jajcza ) hisarını muhasara eden ( kuvvetlerden Mihailı akıncılara kumanda etti ve müteakiben macar kiralı Matyas &#039;1, İzvornik muhasarasından feragat ederek, sür&#039;atle ric&#039;ate zorladı; Semendire civarında yaptığı bir savaşta macar kumandanlarından ve kiralın, akrabası bulunan Szilâgyi Mihâiy&#039;i esir etti ( J. v. Hammer, III, 83 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu esnada, Szilâgyi &#039;nin kemiyet .itibârı ile üstün ordusunu, 3000 kişilk bir. akıncı kuvveti ile, yenmeğe muvaffak olmuş, ve pek çok esir almış idi ki, Mehmed Nüzhet ( Ahvâl-i. Gâzî Mihal, s. 61 ),&#039;e, ,göre, bu esirlerin biri de Matyas &#039;in kızı idi ve onu Gâzî Ali Bey zevceliğe alarak, Mâhitâb Hatun tesmiye etmiş (Yaşar&amp;gt; Gökçek, tez) ve ondan, bilâhare Gâzî Hasan- Bey adını alan oğlu doğmuştur. Ken7 dişi de Mihal-oğullarmdan bulunan bu muharrir, her hâlde aile an&#039;anesinde yasayan rivayeti bu şekilde aksettiriyordu. Mamafih Mâhitâb Hatun&#039;un Szilâgyi Mihâiy&#039;in ikinci zevcesinden doğma bir. kızı olabileceğini, bu konuda tetkikat yapmış olan bir sırp tarihçisi de kabul etmekte, daha sonra ise, kanâatini değiştirerek, Eflâk voyvodası Radulek &#039;in kızı bulunması muhtemel olduğunu ilâve eylemektedir ( Olesnicki &#039;nin Zagrep &#039;te —1933— intişâr etmiş bir makalesinden ve Sûzî Çelebî hakkındaki tetkikinden [ 1934 J naklen, Agâh Sırrı Levend; Gazavâtnâmeler ve Mihal-oğlu Ali Bey &#039;in Gazavât-nâmesi, Ankara, 1956, s, 190). Mihal-oğlu Ali Bey ile kardeşleri iskender ve Bâlî Bey&#039;ieri, Fâtih&#039;in Ak-Koyunlulara karşı yaptığı harpte rol oynayan kumandanlar arasında görüyoruz. 1472 &#039;de şehzade Mustafa ve Gedik Ahmed Paşa &#039;nin idare ettiği Osmanlı ordusu, Tokat &#039;1 tahrip ettikten sonra, Karaman eyâletine kadar ilerileyen ve Yusufça Mirza kumandasında bulunan Ak-Koyunlu kuvvetleri ile Beyşehri tarafında karşılaştıktan ye ertesi sene Uzun Hasan Bey&#039;e karşı büyük bir sefer icrası kararlaştırıldıktan ve buna bir hazırlık olmak üzere, Gedik Ahmed Paşa &#039;nin tavsiyesi ile, Gâzî Ali Bey &#039;in Mihailı akıncılar ile imparatorluğun şark hudutlarında bulunması uygun görülmüş idi. Kendisine Sivas eyâleti, kardeşi İskender Bey &#039;e Kayseriye sancağı ve diğer kardeşi Bâlî Bey *e de Niksar su-ba-şılığı tevcih olunmuş, hududun muhafazası ile düşman arazisini yağmalamak işi bunlara pâdişâh tarafından emredilmiş idi (Aşık Paşazade, s. 178; Hayrullah Efendi, Tarih, VIII, 142). Mihal-oğulları bu vazifeyi muvaffakiyetle gördükten ve Otluk-Beli muharebesinde de yararlık gösterdikten sonra, yinesakıncjlık işlerine devam etmek üzere, 1474 &#039; te Rumeli &#039; ye naklolundular. Bu sırada Gâzî AIj Bey &#039; in 7.000 akıncı ile Macaristan&#039;a girdiğini, o zamana kadar hiç bir Osmanlı akıncı kuvvetinin ulaşamadığı yerlere kadar akın yaptığını, Kö-rpş nehirlerini ( Fekete-Körös, Feher-Körös ) geçerek, Varad ( Nagyvarad ) şehrini vurup, yağma ettiğini görüyoruz ( Oruç Bey, Tevâ-rih i nl-i Osman, s. 128 v.d.). Kendisi, 1476 Boğdaa seferinden önce, 10 000 akıncı ile, bu memleketin itaat altına alınmasını te&#039;mine gönderildi. Pâdişâhın bu seferden döndüğü esnada ise, ona macarların Tuna ile Morava nehirleri mültekasında iki metin kale inşâ ettikleri haberini ulaştırdı (Oruç Bey, s, 129; Taç ql-tav5rih, I, 561). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ertesi sene Gâzî Ali Bey, tekrar Eflâk&#039;ten geçerek, Macaristan&#039;a bir akın yaptı, sonra İşkodra muhasarasına katı1 di ve bilâhare Venedik civarına akın yapmağa me&#039;mûr edildi. 1478 &#039;de cereyan eden bu akında Ali Bey, kardeşleri İskender ve Bâlî Bey&#039;ler ile birlikte, Friuli üzerinden hücuma geçmiş, Isonso nehrini geçerek, Karintia ve aşağı Istiria dağlarını aşmış ve bin bir müşkilâtı yenerek, Lavabel derbendine kadar ulaşmış ve geçtiği yerlerde büyük bir heyecan yaratmış idi ( bk. J. v. Hammer, trk. trc. Atâ Bey, III, 177 v. d.). Mihal-oğullarmın Fâtih devrindeki son akını, diğer akıncı beyleri ile birlikte, 1479&#039;da tekrar Macaristan&#039;a karşı Vuku buldu (Oruç Bey, s. 130 ). Bayezid devrinde de Gâzî Ali ve kardeşi İskender Bej &#039;lerin Kili ve Ak-Kirman kalelerinin zaptında). MİHÂL-OĞULLARİ. evvel ve 1485&#039;te Eoğdan&#039;a akın yaptıkları görülmektedir. Gâzî Ali Bey ile birlikte kısmen bu akınlara iştirak edip, sonradan onun gazalarını 1.800 beyitlik bir destan şeklinde ve Gazavât-nâme hâlinde yazan Sûzî Çelebî &#039;nin 330 defa Tuna &#039;yi geçtiğini söylediği bu mihallı akıncı kumandanının son akınını J. v. Hammef, garp kaynaklarından naklen, 1492 senesinde göstermekte ve Karniola, Karintia, İstiria &#039;da cereyan edip, Leibach &#039;a kadar uzayan ve 15.000 kadar esiri hâmil bulunan bu akından dönüşlerinde, imparator Maximili-an&#039;in kumandanlarından Rudolf von Khevven-huller &#039;in kumandasındaki avusturyalılar tarafından Villach civarında pusuya düşürülerek, Gâzî Ali Bey &#039;in esir olduğunu ve kurşuna dizildiğini bildirmekte ( J. v. Hammer, trk., trc, IV, 26; frns. trc, IV, 35 ) ve bu rivayet umumiyetle kabul edilmekte ( Uzunçarşılı, Osmanlı tarihi, II, 203 ) ise de, bu aile ahfadından Mehmed Nüzhet Paşa, Mehmed Safiyüd-din Bey eserlerinde, her hâlde ailenin şifahî an&#039;anelerine dayanarak, bunu kat&#039;îyetle reddetmekte ( Ahvûl-i Mihal Gâzî, s. 76; Gazi Mi-hal Bey ve evlâd ve ahfadının devlet-i aliyyeye hidemât-ı mesbûkaları, Üniversite kütüp., nr. T. 4610, s. 154) ve türbesinin de Plevne &#039;de bulunduğunu belirtmektedirler. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer taraftan bu meseleyi ayrıca inceleyen Olensnicki de, Gâzî Ali Bey&#039;in 913 ( i507)&#039; t e Plevne&#039;de vefat edip, evvelce yaptırdığı mescidi yanındaki türbede medfûn olduğunu bildirmekte, onun 1492 akınında esir düşerek, idam edildiği hakkındaki rivayetin, Ali Bey&#039;in sâdece adını duymakla müthiş bir korkuya düşen halkı teskin etmek maksadı ile, bu avusturya kumandanı tarafından uydurulduğunu, nitekim bundan evvel de buna benzer rivayetlerin kas-den ortaya atılmış bulunduğunu ilâve eylemektedir ki, bu suretle, HayruIIah Efendi &#039;nin ve her hâlde ondan naklen Mehmed Nüzhet Paşa&#039;nin 904 ( 1498/1499 ) &#039;te o sıralarda Semendire sancak beyliğinde bulunan Mihal oğlu Ali Bey&#039;in, diğer bâzı akıncı, kumandanları ile birlikte, Rusya&#039;ya akın yaptıkları yolunda verdikleri bilginin ( HayruIIah Efendi, Tarih, IX, 119 v d.; Ahvâl-i Mihal Gâzî, s. 77) sıhhatinden şüphe etmemek ve ölümü hakkında son olarak ileri sürülen 906 ( 1500 ) tarihini kabul etmek daha doğru olsa gerektir ( bk. Yaşar Gökçek, tez ). Gâzî Ali Bey &#039;in kardeşi İskender Bey ise, Osmanlı — Mısır harpleri esnasında, bir defa Kayseriye sancak beyliğine getirilerek, Dul-kadır-oğlu Şah Budak Bey &#039;e yardıma gönderilmiş, fakat vuku bulan muharebede kendisi esir ve oğlu maktul düşmüş ( 1490 ), Alâüddevle Bey tarafından da, Osmanlıların büyük bir mağlûbiyete uğradıklarını göstermek üzere, iskender Bey Mısır sultanına gönderilmiş idi ki, ertesi sene, yapılan anlaşma neticesinde, serbest bırakıldı ve memleketine döndü ( Tâc al-tavörih, II, 63 v. dd.; J. v. Hammer, trk. trc., IV, 22; Uzunçarşılı, II, 185 v.d.). İskender Bey &#039;in bundan sonraki hayat ve icrââtına dâir başkaca sarîh bilgimiz olmayıp, bir tahrir defteri kaydından Yahşi ve Mahmud Bey &#039;1er ismindeki oğulları ile Yahşi Bey &#039;in üç oğlunu biliyorsak da ( krş. T. Gökbilgin, Edirne ve Paşa livası, s 431 v d.), Gâzî Ali Bey&#039;in oğullarının Bayezid II. ve kısmen Selim I. devrindeki faaliyetleri hakkında oldukça malûmatımız vardır. Onun Gâzî Hasan Bey &#039;deh başka, Ahmed, Mehmed, Hızır ve Mustafa adında beş oğlu var idi ve bunların hepsi de, sancak beyi sıfatı ile, XVI. asrın birinci yarısında mühim vazifeler görmüşlerdi. Ahmed Bey&#039;in annesinin Savo:e hanedanına mensup bir kadın bulunduğu ileri sürülmekte (Paolo di Giovio, Hisiorian sui temporis, II, 281 &#039;den naklen, Yaşar Gökçek, tez ) ve Mehmed Bey &#039;in annesinin ise, Selimşah Hatun bint Abdullah olduğu anlaşılmaktadır. Bunlardan büyük oğlu Hasan Bey &#039;in, Bosna valisi Yâkub Paşa &#039;nin ( Bayez:d II. devri ) emri ile, Macaristan &#039;a büyük mikyasta bir akın yaptığını, dönüşünde, pusuya düşürülerek, ağır zayiata uğratıldığını biliyoruz ( müellifi mechûl bir tarihe, Bosna müzesi, nr. 552 &#039;ye atfen, Olesnicki &#039;den naklen Agâh Sırrı Levend, Gazavât-nâme, s. 195 ). Mehmed Bey ise, Yavuz Sultan Selim devrinde ve Çaldıran seferinde pişdar ordusu kumandanlığı yaptıktan, pâdişâh Eleşkirt&#039;e vardığı vakit, ona Şah İsmail hakkında haberler gönderdikten (Tâc al-tavârih, II, 260 ), müteakiben 1517&#039;de Bosna, 1520&#039;de Hersek sancak beyliklerinde bulunduktan sonra, Kanunî Sultan Süleyman devrinde de pek çok yararlığı görülmüş serhad ümerâsından idi. Belgrad &#039;m fethi sırasında, akıncı kumandanı sıfatı ile, Eflâk &#039;tan geçerek, Erdel ve Tamşvar taraflarında akın yapmış, Muhaç muharebesinde ( 1526 ) yararlığı görülmüş, daha sonra Viyana muhasarası sırasında ve 1532 alman seferinde de hizmet etmiş idi (Mehmed Nüzhet, s. 81 ). Babası ve bâzı kardeşleri gibi, gâzî lekabı ile anılan Mehmed Bey&#039;in ilim adamları ve şâirlere karşı çok teveccühkâr bulunduğu, ezcümle Plevne&#039;de Gâzî Ali Bey medresesine müderris tâyin edilen bursalı Nihâlî Cafer Çelebî &#039;yi her zaman meclisinde bulundurduğu da bilinmektedir. Taşköprü-zâde &#039;nin aynı zamanda çok nük-tedân bir şâir olarak tanıttığı Nihâlî ( Şakayık tercümesi, I, 472) Galata kadılığına tâyin edildiği ve kendisi de şaraptan men&#039;oluuMİHALOĞULLARI. iiğ duğu zaman, yine o sıralarda bir serhad sancak beyliğine tâyin edilip, akın yapmaması emrolunan Mihal-oğlu Gâzî Mehmed Bey ile kendi vaziyeti hakkında „Mihal-oğlu &#039;na uçta sancak verip, uç işletme deyü yasak etmek, bana Galata&#039;yi verip, şarap içme demeğe benzer&amp;quot; dediği meşhurdur ( Aşık Çelebi &#039;den naklen A.S. Levent, Gazavât-nâme, s. 196 ). Gâzî Ali Bey&#039;in diğer oğlu Ahmed Bey ise, şâir idi. Topkapı sarayı kütüphanesindeki (Revan köşkü, nr. 1969 ) bir mecmuada Mihal-oğlu Ahmed Bey &#039;e âit bir gazel onun şairlik kudreti hakkında bir fikir vermektedir ( Sâdeddin Nüzhet Ergun, Türk şâirleri, I, 301 ). Seyyid-Gâzî &#039;de yaptırdığa (917=1511) binası ile de tanıdığımız Mihaloğlu Ahmed Bey &#039;in, diğer bir çok Mi-hal-oğulları gibi, aynı zamanda bektâşîlik ile de alâkası var idi ( Mahmud Râgıb Köse-Mi-hal-oğlu &#039;nun fikirlerine atfen, Sâdeddin Nüzhet Ergun, göst. yer.). Gâzî Ali Bey &#039;in dördüncü oğlu Hızır Bey ( Paşa ) &#039;i yine Kanunî devrindeki ümerâ arasında görüyoruz. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peçevî (I, 233 ) &#039;n&#039;n bildirdiğine göre, 1542 &#039;de avustur-yalıların Peşte&#039;yi muhasaralarında mahsurlardan biri de Köstendil sancak beyi Mihaloğlu Hızır Paşa idi ki, kâtibi Mehmed Efendi bu hâdise hakkında kendisinden bilgi almış idi. Daha sonra Hızır Bey Segedin sancak beyi olmuş ve macar kumandanlarından TotMihâly &#039;in bu kaleye karşı hücum teşebbüsünü önceden keşfederek, isabetli tedbirler almış ve Segedin ovasında vuku bulan muharebede ( 958=1551 ) muzafferiyeti te&#039;min etmekte başlıca âmil olmuş idi (Peçevî, I, 228; bk. mad. ALİ PAŞA, HADIM ). Hızır Paşa &#039;nm bu me&#039;-mûriyette uzun müddet kaldığı ve Selim II. devri başlarında vefat ettiği rivayet olunmaktadır ( Sicill-i osmânî, II, 278 ). Hemen dâima sancak beyi sıfat ve mevkiinde bulunan Mihaloğulları ailesine mensup ümerâ akıncı kumandanlığında iken, akıncı kuvvetlerinin umumiyetle sağ kolunu teşkil etmişlerdir. Kanunî Sultan Süleyman devrinde Macaristan &#039;da ve Avusturya &#039;ya karşı seferlerde Plevne, T&amp;gt;r-nova ve Ihtiman &#039;daki Mihaüı akıncıların mevcudu 50.000 kişi kadar idi. 1595 &#039;te sadrâzam Koca Sinan Paşa &#039;nın Eflâk voyvodasına karşı icra ettiği te&#039;dip hareketi esnasında, yanlış tedbiri yüzünden, akıncılar ağır zayiata uğramış ve bundan sonra içlerinde Mihaloğullarının da bulunduği&#039; bu teşkilât ehemmiyetini büyük mikyasta kaybetmiş ve yerini serhad kolu denilen teşkilâts bırakmış idi. Mihal-oğulları içinde XVL asırds yaşamış ve Silistre, Vidin sancak beyliklerinde ve İskender Paşa&#039;nm lehliler ile yaptığı harptp ( 1029 = 1620 ) bu sıfat ile bulunmuş olan ikinci bir Hızır Paşa ( Koca ) alam Ansiklopedisi vardır ki, babasının ismi kaynaklarda zikredilmemekle beraber (Naimâ, II, 179}, bu da Gâzî Mehmed Bey &#039;in veya İskender Bey-zâde Yahşi Bey &#039;in oğlu (T. Gökbilgin, Edirne ve Paşa livası, s. 432 ) ve yine Plevne kolundan olmalıdır ve Mehmed Safiyeddin Bey ( ayn, esr., s. 126)&#039;in zannettiği gibi, XVI. asrın ortalarında yaşayan Hızır-Paşa ile aynı şahıs değildir. Mihal-oğulları ailesinin Tır-nova kolu oldukça meçhuldür ve bu hususta şimdilik, Tırnova &#039;ya âit vakfiye ve diğer vesikalar ele geçinceye kadar, bulgar tarihçilerinin bu meselede verdikleri bilgi ile iktifaya mecburuz. Bunların verdiği malûmata göre, Tırnova&#039;daki en eski camiin banisi Gâzî Fîrûz Bey &#039;dir ve bunun oğlu Ali Fîrûz Bey ile bunun da oğulları Mihal, Murad ve Umur Bey&#039;ler bu ailenin en eski tanınan şahsiyetleridir ( Y, Trifanov, gösi. yer.; Luko N. Oslekov &#039;un tetkiklerinden naklen, Yaşar Gökçek, tez ). Fakat bunların rolleri iyice bilinmemektedir. İhtimanlı Mihal-oğullarıııa gelince, bunların kurucusu olarak, sâdece yukarıda belirtildiği gibi, Mahınud Bey malûmdur ve Murad II. devrinde yaşadığı muhtemel buluımıı ve bursalı Mihal-oğulları ile de bir alâkası görülen bu Mahmud Bey &#039;den sonra, bir buçuk asırlık müddet içinde gelip-geçmiş Mihal-ogulları şimdilik meçhuldür ve ancak elimizdeki vesikalar bu kolun müteakip şeceresini, XVII. asrın ortalarından itibaren vazıh olarak göstermektedir ( Yaşar Gökçek ). Gerek Mehmed Safiyeddin Bey, gerek bugüne kadar yaşayan diğer bâzı araştırıcılar ( Hâlid Şâzî Bey, Mus-tafa Râgıb Bey, Mahmud Râgıb Köse-Mihal gibi ) kamilen Mihaloğullarının Ihtiman ke-luna mensup kimselerdir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ailenin Amasya kolunun hala varlığını sürdürdüğü ve bugün elimizdeki Gâzî Ali Bey vakfiyeleri ile ilgili belgeler sayesinde, bu kolun soy kütüğünün düzenli ve kesintisiz bir şekilde sağlam olduğu tespit edilmiştir (Yaşar Gökçek tarafından belirtilmiştir). Mihal-oğulları, Osmanlı&#039;nın ilk dönemlerinden itibaren bulundukları yerlerde geniş arazilere sahip olmuş, birçok vakıf kurmuşlardır. Bayezid I döneminde (1390) Kosova&#039;daki üstün hizmetlerinden dolayı, dedesi Köse Mihal Bey-oğlu Gâzî Ali Bey&#039;e bir sancak verilmesi ve aynı zamanda bir ev hediye edilmesi beratında kaydedilmiştir. Bundan sonra bir asır boyunca bu ailenin farklı kollarının her padişah tarafından geniş arazilerle temlik edildiği bilinmektedir. Bu bağlamda, Mihal-oğulları tarafından fethedilen ve çeşitli yollarla katıldıkları Vize, Pınarhisar, Edirne ve diğer bölgelerde mülk sahibi oldukları ve daha sonra bu arazi ve mülkleri vakıf haline getirdikleri bilinmektedir. Gâzî Ali Bey&#039;in 900 (1494/1495) tarihli vakfiyesinde, Plevne kasabası ve çevresindeki köyler ile birlikte bağ ve bahçeleri, suları ve Plevne&#039;de inşa ettirdiği cami, medrese, zaviye ve imaretin vakfedildiği, oğlu Gâzî Hasan Bey tarafından yapılan ilavelerin de belirtildiği görülmektedir. Gâzî Mihal Bey&#039;in Edirne&#039;de kurduğu ve sonradan camiye dönüştürülen mescidi ile imaret için (825 H. tarihli kitabesi ile), Murad II tarafından kendisine temlik edilen Edirne&#039;nin Üsküdar nahiyesindeki Havaroz köyünü vakfettiği bilinmektedir. Sonradan Fâtih Sultan Mehmed tarafından Pınarhisar, Urum-Beylü, Geredelü ve Manastır köylerinin bu imaret vakfına ilave edildiği ve Bayezid II ve Selim I dönemlerinde bu vakfiyenin geçerli kılındığı kaydedilmiştir. Ayrıca, Ravnik köyü Filibe&#039;de, Çaldıran Muharebesi&#039;nde şehit düşen Mihal-oğlu Mehmed Bey&#039;in çiftlik olarak verildiği ve sonrasında Yavuz Sultan Selim döneminde Işkodra sancak beyi Mehmed Bey&#039;e satıldığı bilinmektedir. Evliya Çelebi (Seyahatnâme, III, 390) bize XVII. yüzyılın ikinci yarısında İhtiman kasabasının ocak beyinin Gâzî Mihal-oğullarına mensup olduğunu bildirmektedir. Amasya ve Bursa çevresinde de Mihal-oğullarına ait bir takım vakıf ve mülkler bulunmaktaydı (bkz. Yaşar Gökçek). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a ; Metinde zikredilenlerden başka bk. Th. Spandouyn Cantacasin, Petit traiete de l&#039;Origine des Turcs ( Schefer tab.), s. 267 ; J v. Hammer, Zinkeisen, Iorga tarihleri; C. Jirecek, Daş Fürstentum Bul-garien ( Wien, 1891), s. 138; W. Tomaschek, Zur historischen Topographie von Klein-asien im Mittelalter ( S B Ak. Wien, Phil.- hist. Ki.. 1891. CXXIV, 95); Edirne salnamesi İSO? senesi, s. 82 v. dd.; Bâdî Ahmed Efendi, Riyâz-ı belde-i Edirne ( Bayezid umûmî kütüp.), diğer umûmî eserler için bk. Yaşar Gökçek &#039;in tezindeki bibliyografya. ( M. TAYYİB GÖKBİLGİN. )&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0brahim_Han&amp;diff=3451</id>
		<title>İbrahim Han</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0brahim_Han&amp;diff=3451"/>
		<updated>2024-07-07T16:36:21Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== ÎBRÂHİM HAN. İBRAHİM HAN ( = Ağa, Bey, Paşa ; 1565—1622?) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Selim II&#039;nin kızı Esmâhan Sultan (ö. 1585), vezir-i azam Sokullu Mehmed Paşa&#039;nın oğlu ve İbrahim Han-zâde ailesinin ceddidir. Rivayete göre doğduğu sırada ebeveynleri tarafından gizlenmiş, daha sonra Selim II&#039;nin saltanatı sırasında ortaya çıkarılmış ve dedesi tarafından İbrahim Han olarak adlandırılmıştır (bkz. Hadi kat al-cavâmi&#039;, II, 38). Murad III saltanatı sırasında saray hizmetlerine alındığı ve Eylül 1594 (evvâil-i muharrem 1003) tarihinde Yemişçi Hasan Ağa yeniçeri ağası iken, kapıcıbaşılık vazifesini, seferde bulunan sadrazam Koca Sinan Paşa&#039;nın tavsiyesi üzerine &amp;quot;merhûm Mehmed Paşa oğlu İbrahim Bey&amp;quot;e verildiği kaydedilmiştir (bkz. Selânikî Mustafa, Tarih, yazma bölüm, Üniversite kütüphanesi, TY. nr. 2608, vr. 196). Bir sonraki sene (21 şevval 1004 = 18 Haziran 1596) mükemmel kapıcı başı olarak sefere hazırlanan &amp;quot;Kapıcı başı merhum Mehmed Paşa-zade Sultan oğlu İbrahim Ağa&amp;quot;nın birden bire bu görevden azledildiği belirtilmektedir (Selânikî, aynı eser, vr. 310); ancak kısa bir süre sonra kapıcılar kâtibi olarak, aynı zamanda matbah-i âmire mühimmatını görmek üzere, şehremini oldu. Hatta 13 Rebiülevvel 1005 (4 Teşrin II. 1596) tarihinde Şah Abbas&#039;ın elçisinin İstanbul&#039;a geldiği ve &amp;quot;Emin iskelesine&amp;quot; çıktığı zaman, kapıcılar kâtibi sıfatıyla elçinin koltuğuna girip onu karşıladığı belirtilmektedir. Bu yılın sonlarına doğru tekrar kapıcı başı olarak görev yaptığı, daha fazla nüfuz kazandığı ve serdar Satırcı Mehmed Paşa&#039;nın sefere çıktığı dönemde (Evâsit-i Zilkade 1005 = 30 Haziran 1597), padişahın ve sadrazam İbrahim Paşa&#039;nın hiç kimsenin korunmaması yönündeki emirlerine uyarak beylerbeyileri, ümerâ ve sipah vezirlerini takip ettiği görülmektedir (bkz. Selânikî, aynı eser, Üniversite kütüphanesi, TY. nr. 2608, vr. 315, 324; TY. nr. 6027, vr. 253, 277 ve sür.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir ara tersane eminliğine tayin edildiği, 1010 (1601/1602) yılında Tokat&#039;ta, Kara-Yazıcı&#039;nın kardeşi Deli Hasan isyanını bastırmak üzere görevlendirildiği ve bu görev sırasında ağabeyi Sokullu-zâde Hasan Paşa&#039;nın yanına, yine kapıcı başı olarak, gönderildiği kaydedilmektedir (bkz. Naimâ, I, 284). 1013 yılının sonlarında (Şubat, Mart, Nisan 1605) Macaristan seferleri sırasında baş kapıcı başı oldu (bkz. Topçular kâtibi Abdülkadir Efendi, Tarih, Süleymâniye kütüphanesi içinde Es&#039;ad Efendi kütüphanesi, nr. 2151, vr. 108 vd.). Bu dönemde validesi tarafından Filibe kadılığına atanmasını istememesi (26 Muharrem 1014 = 13 Haziran 1605; bkz. Müh. defteri, nr. 77, s. 92, sıra nr. 300) ve Esmâhan Sultan&#039;ın Mangalia iskelesindeki caminin tamirine izin istemesi (Ali Emîrî tasnifi, Ahmed I. devri, nr. 16) bu dönemde İstanbul&#039;un yönetiminde önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Ancak bu dönemde Belgrad muhafazasında Üsküp sancak beyi olarak bulunan ve kendisine çeşitli emirler gönderilen kapıcı başı İbrahim Ağa&#039;nın Esmâhan Sultan&#039;ın oğlu olup olmadığı hala belirsizdir (bu emirler için bkz. Müh. defteri, nr. 77, s. 62, 144, 118, 164, 167). İbrahim Han, 10 Muharrem 1019 (4 Nisan 1610) tarihinde Bosna beylerbeyi olarak görülmektedir ki, bu, birinci Bosna beylerbeyliği veziri Mustafa Paşa&#039;dan (16 Rebiyülahir 1018 tarihli bir emir için bkz. Müh. defteri, nr. 78) sonra gerçekleşmiştir (bkz. Müh. defteri, nr. 79, s. 48; Safvet Bey Başagiç, Kratka uputa u proslast Bosne i Hercegovine, Saraybosna, 1900, s. 58, 64). Avusturya ile barış yapıldıktan sonra Pojga sancağı, eskiden bağlı olduğu Bosna&#039;dan ayrılarak yeni kurulan Kanije eyaletine bağlanmış, ancak bu kale neferlerinin maaşları Bosna hazinesinde kalmış ve bu neferlerin zapt ve raptında ve serhad muhafazasında zorluklar yaşanmış, bu yüzden İbrahim Paşa&#039;nın Pojga&#039;nın tekrar Bosna&#039;ya ilhakını ve bu konuda Pojga sancak beyine bir emir gönderilmesini sağladığı görülmektedir. İbrahim Paşa&#039;nın Bosna&#039;daki ilk görev süresi ne kadar sürdüğü bilinmemekle birlikte, Piyasa kadısına gönderilen (Cemaziyelevvel&#039;in sonu 1024 = 27 Haziran 1615) ve Sokullu Mehmed Paşa evkafından Piyasa iskelesinin tamirine dair bir emirde &amp;quot;Sâbıkâ Bosna beylerbeyisi olan amir al-umara al-kirâm İbrahim dâme ikbâluhu&amp;quot; olarak bahsedilmesi (bkz. Müh. defteri, nr. 81, s. 126), bu görevin birkaç yıl sürdüğünü göstermektedir. İbrahim Paşa, bundan sonra kısa bir süre Rumeli beylerbeyi olarak, 28 Ramazan 1027 (18 Eylül 1618) tarihinde de Hersek sancağına mutasarrıf olarak atanmış olmalıdır (bkz. Müh. defteri, nr. 82, s. 19, 23). Ancak 1028 (1619) yılında ikinci kez Bosna beylerbeyi olarak atanmış ve Eylül 1619&#039;da gerçekleşen harekâtta serdarlık yapmıştır. Bu seferde Osijek&#039;te topladığı kuvvetlerle Budin eyaletinden ve Peşte yakasından geçerek Uyvar kalesi önüne gelmiş, burada Erdel beyi Bethlen Gabor&#039;un kuvvetleriyle birleşerek Avusturya içlerine doğru akın yapmış ve Ekim ayına girerken birçok ganimetle geri dönmüştür (Topçular kâtibi Abdülkadir Efendi, Tarih, vr. 198 vd.; Szekfü Gyula, Bethlen Gabor, Budapeşte, 1929, s. 236). Bu dönemde aynı zamanda Boğdan olaylarına da katıldığı düşünülebilir (Safvet Başagiç, s. 61). 1031 (1621/1622) yılında Bosna beylerbeyliğinden ayrılmış ve kısa bir süre sonra İstanbul&#039;da vefat ederek babasının Eyüp&#039;teki türbesine defnedilmiştir (bkz. Hadikat al-cavâmi&#039;, gösterilen yer; Sicrül-i osmânî, I, 99). Oğlu Mehmed Bey (ö. Muharrem 1077 = Temmuz 1666) defter eminliğinde görev yapmıştır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Râziye Hâtûn ve Muhsine Hâtûn ( Gyula sancak beyi Ali Bey zevcesi ) adlı hemşireleri ile Mahmud Bey ismindeki kardeşinin ( 15 ramazan 989 = 13 teşrin 1. 1581 tarihli bir hüküm için bk. Müh. deft., nr. 46, s. 88 ) ana bir kardeşleri olmadığı muhakkak gibi ise de, Eyûb &#039;da Sokullu türbesi ittisâlindeki kabristanda medfûn olup, Sokullu Mehmed Paşa ile Esmâhan Sultan &#039;in Macaristan &#039;da vefat eden hafîdeleri Hatice İnayet i!e, hafîdleri Mehmed Reşad &#039;m, İbrahim Han ( Paşa ) &#039;in çocukları olup-olmadığı bilinmemektedir. Keza, ceddi olarak gösterdiği Sokullu Mehmed Paşa &#039;nın, oğlu Kurd Kasım Paşa ( ölm. 979 = 1571/1572 ) ruhu için Hafsa kasabasında inşa eylediği cami v. b. evkafı ( vakfiyesi için bk. Millet kütüp., Ali Emîrî kitapları, nr. 933 ) hakkında bir müracaatı görülen ve İbrahim Han - zade Mustafa imzasını atan kimsenin de (krş. Fe-kete tasnifi, nr. 570) diğer bir çocuğu olması muhtemeldir. Torunu Ali Bey ise, yaşadığı devirde (ölm. 1127= &#039;715), tarihlerin de kendisinden bahsettiği (krş. Râşid, Tarih, II, 361 ), ehemmiyetli bir şahsiyet olmuştur, ibrahim Han-zâde Ali Bey imzalı ve 20 kânun II. 1689 (28 rebiyülevvel İÎOO1 tarihli bir arîza-smda, ceddinin îs!anbu], Edirne, Havsa, Ber-gos, Belgrad, Sigetvar, Tamşvar, Vişgrad, So-kol, Beçgerek, Şam. Haleb, Piyas. Bor, Niğde v.b. &#039;da buls nan evkafından, bunların mürtezika ve ehl-i cihâtınm birer aylık vazifelerinin cülus münâsebeti ile kat&#039;edilmesinden bahsetmekte, Sigetvar, Tamşvar, Belgrad &#039;da o sırada ne evkafı, ne de ehl-i cihâtı kalmadığından istenilen meblâğın affını rica eylemekte idi ( krş. İbnülemin tasnif1, Evkaf, nr. 2665 ). Kantemir &#039;in şahsen tanıdığı İbrahim Bey île, van Driscfa &#039;in, bu aileden kendi zamanında mevcudiyetini haber verdiği, fakat ismini bildirmediği 19 yaşındaki genç de, her hâlde, bir çok imtiyazlarından, itibâr ve zenginliklerinden, vakıflarından bahsettikleri İbrahim Han-zâde ailesinin, XVIII. asır başlarında yaşayan azaları idiler (krş. Kantemir, Osm. Gesch.} s. 107; 896 İBRAHİM HAN — İBRAHİM MÜTEFERRİKA. van den Drisch, Historische Nachricht..., s. 137). İbrahim Han-zade ailesini Murad II.&#039;in ve-zîr-i âzâmı Çandarlı İbrahim Paşa, hattâ Kanunî &#039;nin sadrâzamı İbrahim Paşa&#039;nın ahfadı gibi göstermek sureti ile bir kısım garp tarihçi ve müellifleri hatâya düştükleri gibi, XVIII. asrın sonlarına doğru, Osmanlı hanedanı söndüğü takdirde, İbrahim Han-zâdelerin tahta davet olunacakları hakkında mübâlegalı bir rivayetten de bahsederler (krş. Hammer, Gesch. d. Osm. Reich., IX, 563; de la Mot-ray, Voyages, I, 261, 326; Kantemir, göst. yer.,; von den. Drisch, göst. yer.; Lüdecke, Beschr. d. Türk. Reiches, I, 292; II, 63 ). İbrahim Hanzâdeler Eyûb kasabasında ikamet etmekte ve yakın zamanlara kadar Sokullu Mehmed Paşa ve Esmâhan Sultan evkafının mütevellisi bulunmakta idiler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
  B i b l i y o g r a f y a : metinde zikredilenlerden başka bk. Müh. deft., nr. 28, tarih 984, s. 151, 166; Fekete tasnifi, nr. 473; İbnülemin tasnifi, evkaf, nr. 280, tarih 1012; nr. 293, tarih 1082; nr. 1821, tarih 1035; Cevdet tasnifi, evkaf, nr. 852, tarih 1177; Cevdet, Tarih, VI, 198; Barojji-Berchet, Relagione, s. 181; Knolles, Rycaut, The Turkish History, s. 263; White, Three years in Constantinople, II, 307 ( M. TAYYİB GÖKBJLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Bo%C4%9Fazi%C3%A7i(Tarihte_Bo%C4%9Fazi%C3%A7i)&amp;diff=3450</id>
		<title>Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Bo%C4%9Fazi%C3%A7i(Tarihte_Bo%C4%9Fazi%C3%A7i)&amp;diff=3450"/>
		<updated>2024-07-07T16:30:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== BOĞAZİÇİ ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Bogaz Iskelezi - 2014.10.24 (6).JPG|küçükresim|345x345pik]]&lt;br /&gt;
BOĞAZ-İÇİ, eski çağlardaki isimleri ile, Pontus Euzinus (Karadeniz) ve Propontis (Marmara denizi) arasında bulunan boğazın Asya ve Avrupa (Anadolu ve Rumeli) kıyılarının heyet-i umumiyesinin aldığı addır. Bosporus kelimesinin tos- kısmı, Trak dilinde bir kelimedir; porus (-poros) ise, Yunancada &amp;quot;geçit&amp;quot; manasına gelir. Yunan mitolojisine göre, bir ilâh burada öküz (bous) şekline girerek, Boğaz&#039;ı geçmiş ve bu hadise mahalli, ilk Grek kolonileri tarafından, &amp;quot;öküz geçidi&amp;quot; manasında, Bosforos ve daha sonra Bosporos tesmiye olunmuştur ki, bu kelime, Roma muharrirlerinde Bosphorus imlasında görülmektedir. Modern dillerde görülen şekiller (Frans. Bosphore, İtal. Bosforo, İngl. Bosphorus, Alm. Bosporus) bu iki telaffuz şeklinden çıkmıştır ve Azak denizini Karadeniz&#039;e bağlayan Kerç boğazından (Bosporus Cimerius) tefrik için de, Bosporus Thraeius denilmiştir (bk. PaulyWissowa, Real Encyclopedie, I, 742 v.dd.). Türk kaynaklarında Halie-i bahr-i rûm, Halic-i bahr-i siyah, Halic-i Kostantiniye, İskender boğazı, Kostantiniye boğazı, Marc al-bahrayn, Macma&#039; al-bahrayn, İslâmbol boğazı, İstanbul boğazı ve Boğaz isimleri ile de tesmiye edilir (krş. Âlî, Künh al-ahbâr, basılmamış kısımlar, BOĞAZİÇİ. 667 Üniversite kütüp., nr. 5959, var. 448 ve 53a; Kâtib Çelebi, Tuhfat al-kibâr fi as&#039;ar al-bihâr; ayn. mil., Cihannümâ, İstanbul, 1145, s. 664; Sâdeddin, Tâc al-tavârih, I, 148; Urııc Bey, Târih-i Sl-i &#039;Oşmân, s. 65; Asım, Tarih, I, 59; Evliya Çelebi, Seyahatname, I, 37, 41). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Boğaziçi&#039;nin Topografyası&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İstanbul boğazı, gerek şimal medhalinden Büyükdere&#039;ye kadar olan kısmında, gerekse cenup medhali ile Çengelköy arasında uzanan parçasında, şimâl-i şarkî—cenûb-i garbi istikametini takip eder. Şimalde, Büyükdere—Paşabahçe arasında, bu şimâl-i şarkî—cenûb-i garbî istikametti parçaya, sert bir dirsek ile, şimâl-i garbî—cenûb-i şarkî istikametti bir kısım eklenir. Paşabahçe—Yeniköy hattının cenubundan itibaren Çengelköy—Kuruçeşme&#039;ye kadar, boğazın orta kısmı, bazen tamamıyla şimal—cenup istikametini alacak şekilde, hafifçe cenûb-i garbiye müteveccih bulunur ve bu kısım, Çengelköy&#039;den sonra, yine oldukça bariz bir dirsekle, cenup parçasına intikal eder. Boğaz kıyıları, hemen bütün imtidadı üzerinde her boy ve şekilde kıvrımlar resmetmekle beraber, bu kıyıların gidişinde derhâl göze çarpan karşılıklı bir muvazilik vardır. Cenuptan itibaren, Üsküdar çıkıntısı Dolmabahçe girintisine, Ortaköy (Defterdar-Burnu) çıkıntısı Çengelköy koyuna, Kandilli burnu Bebek koyuna tekabül ettiği gibi, boğazın orta kısmında Yeniköy çıkıntısının mukabilinde Paşabahçe koyu görülür ve Büyükdere koyu karşısında Anadolu kıyısı bir çıkıntı resmeder; daha şimalde, Karadeniz medhali yakınlarında, karşılıklı kıyıların muvaziliği bir dereceye kadar ortadan kalkar ve iki sahil, tedricen birbirinden uzaklaşır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Boğazın Eb&#039;adı&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Boğazın Karadeniz&#039;e açıldığı şimal medhâli (Rumeli ve Anadolu fenerleri arası) ile Marmara denizine birleştiği cenup medhâli (Sarayburnu—Kızkulesi) arasında uzunluğu, tam ortadan geçen bir hat (Talweg hattı) boyunca, 29.9 km&#039;dir. Boğazın cenup medhâli olmak üzere, Ahırkapı feneri—Kavak burnu alınacak olursa, bu mesafe 32.2 km&#039;yi bulur. Eğer boğazın uzunluğu, kıyıların bütün girinti ve çıkıntılarını takip etmek suretiyle ölçülecek olursa, yukarıda verilen rakamlardan hayli farklı kıymetler elde edilir. Rumeli feneri ile Ahırkapı arasında (Haliç dâhil) Rumeli kıyısı 46 km; Anadolu feneri ile Kızkulesi arası 34 km. Boğazın genişliği yeryer çok değişir. Şimaldeki geniş medhâlden (fenerler arası 3600 m) itibaren, Yenimahalle—Sütlüce (915 m) arasına kadar olan ilk kısımda, koylar ve karşılıklı burunlar arasında sahiller birbirine kâh yaklaşıp, kâh uzaklaşmakla beraber, tedricî bir darlaşma görülür. Bundan sonra, boğazın Büyükdere—Paşabahçe arasında uzanan ikinci parçasına geçilir ki, burada genişlik yeniden artar (bilhassa Büyükdere koyu ile Umuryeri arasında 3550 m); fakat umumî istikametin değişmesi ile, boğaz oluğu yeniden darlaşır (Yeniköy ile Çubuklu gaz depoları arasında 1480 m) ve İstinye (Tokmak burnu) ile Kanlıca (Çakal burnu) hattından itibaren, boğazın hemen-hemen şimal—cenup istikametli en dar kısmına geçilir (Mirgün—Kanlıca arası 790 m). Boğazın asgari genişliği Rumelihisarı (İskele) ile Anadoluhisarı (Kırmızıyalı) arasında 698 m olarak kaydedilir. Kandilli burnu ile Bebek arasında da boğazın maktaı çok dardır (720 m); daha cenupta, istikametin yeniden değişmesi ile, boğaz profili tekrar genişler (Defterdar burnu—Beylerbeyi arası 980 m ve Şemsipaşa—Salıpazarı arası 1675 m) ve nihayet boğaz, Şemsipaşa (Üsküdar) ve Sarayburnu arasında cenuba dönerek Marmara&#039;ya açılır (Sarayburnu—Kızkulesi önü 1780 m ve Ahırkapı—Kavakburnu arası 2240 m). Boğazın boyuna ve enine ait bu malûmatı verirken, muhtelif kaynaklarda mevcut olan ve ekseriyetle birbirine tevafuk etmeyen rakamlar tekrar edilmeyerek, doğrudan doğruya deniz haritaları üzerinde yapılan ölçmeler ile elde edilen neticeler yazılmış, Anadolu ve Rumeli kıyılarının uzunluğu hususunda, Harita Umum Müdürlüğü tarafından ölçülüp, Türkiye Cumhuriyeti İstatistik Yıllığında (1941/42, XIII.) neşredilen rakamlar alınmıştır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Босфор. Boğaz İstanbul Turkey - panoramio.jpg|küçükresim|518x518pik]]&lt;br /&gt;
Yalnız, Anadolu yakasında, boğaza kadar sokulmayan tepeler bu düzlüklerin yeknesaklığını ihlâl ederler ki, bunlar, Devon devrine âit, gayet sert kum taşlarından meydana gelmiştir (Çamhcalar, Kayışdağa). Şu hâlde, İstanbul boğazı, tâbi vadileri ile beraber, ir-tifaı 120—200 m. arasında değişen yayla şekilli düzlükler içine gömülmüş bir vadi sistemi manzarası arzeder ( bk. E. Chaput, Voyages d&#039;eta-des geologigoes et geomorphogenigaes en Tur-çaie, Paris, 1936, s. 151—177, 237 v.d., 245, 259, 287—290 ve bibliyografya). B o ğ a z ı n d e n i z altı t o p o g r a f y a s ı . XIX. asır ortalarından itibaren yapılmış iskandillere istinat edilerek, meydana getirilen haritalar, hiç olmazsa ana çizgileri bakımından, boğazın deniz altı topografyası hakkında doğru bir fikir edinmeğe elverişlidir. Bu haritalar üzerinde yapılan müşahedeler, Boğaziçi &#039;nin su altında kalan kısmının bir çok intizamsızlıklar, çukurlar ve tümsekler meydana getirmekle beraber, cenuptan şimale doğru takriben 0,001 değerinde umumî bir meyil arzettiğini, Dolma-bahçe — Üsküdar &#039;dan itibaren — 50 metreden daha derin bir oluğun boğazı baştan başa katettiğini, her yerde boğazın ortasından geçmeyerek, bâzan bir kıyıya, bâzan ötekine yaklaşan bu oluk dâhilinde, hemen dâima Boğaz profilinin darlaştığı sahalara tekabül etmek üzere, göbek şeklinde çukurlar mevcut olduğunu, buna mukabil profilin genişlediği yerlerin nisbeten daha az bir derinlik gösterdiğini ortaya koymakta ve bu son kaideye uymak üzere, boğazın nihayet bulduğu iki uçta, medhâller civarında, derinliğin azaldığı birer eşik bulunmaktadır. Cenup medhâli önünde olan Saray»Burnu ile Selimiye arasındaki eşik, A. Merz &#039;in tesbit ettiği gibi, — 37 değil, fakat — 50 m. derinliğinde olmalıdır (B. Darkot). Şimâldekine gelince, oldukça sık bir iskandil şebekesine dayanan bütün deniz haritalarında su seviyesinden aşağı 50 metreye kadar yükseldiği görülen bu eşik, bu civarda hiç bir iskandil yapmamış olan A. Merz tarafından, her nedense, yok farzedilmiş ve boğaz oluğunun, mütemadi bir meyil ile, doğrudan doğruya Karadeniz &#039;e açıldığı kabul olunmuştur. Boğaz oluğu cenupta Beşiktaş ile Üsküdar ve Kuzguncuk arasında, tam ortada kendi mihveri boyunca uzanan bir sırt ( derinliği — 25 ile — 30 arasında ) ile iki talî oluğa ayrılır ki, bu oluklarda derinlik — 50 metreyi bulmaz. Buradan itibaren şimale doğru gidilin-ce, ortadaki sırtın kaybolup tek bir oluk teşkil ettiği görülür ki, burada azamî derinlik tedricen — 70 metreye iner ve boğazın çok darlaştığı bu kısımda, yukarıda işaret edilen göbek şekilli çukurlara rastlanır. Bunlardan biri, fransız ve ingiliz deniz haritaları üzerinde, Arnavutköyü — Vani-Köyü arasında 106 m., bir ikincisi, Bebek camii ile Kandilli burnu arasında 120 m. derinliğinde gösterilmiştir. Daha şimalde azamî derinlikler, yine evvelki gibi, 70—75 m. arasında ( ingiliz amirallik haritalarına göre Kavaklar önünde 80 m. &#039;den fazla ) oynar ve nihayet boğaz oluğunun dibi Garipçe ile Poyraz burnu arasında — 90 metreye indikten sonra medhâl önünde derinliği — 50 metreye varmayan bir eşik ile nihayete erer. 1917/1918 senelerinde boğaz sularında hidrografya tetkikleri yapan A. Merz, daha eski kaynakların bildirdiği derinlik rakamlarının umumiyetle az-çok mübalağalı olduğunu, zîra derinlik ölçülerinde kullanılan iskandil ipinin boğazdan geçen üstlü altlı cereyanlar yüzünden, inhirafa uğrayarak, bilhassa akıntıların hızı fazlalaşan dar yerlerde hakikî değerinden hayli farklı rakamlar elde edildiğini, işte bunun için, İstanbul boğazının en çukur noktasının — 120 değil, fakat —• 92 m. derinliğinde olduğunu ifade etmiştir. Fakat Merz &#039;in ölçüleri doğrudan doğruya derinlik tayinini istihdaf etmediği için, onun da gerçek kıymetleri bulduğu kat&#039;îyetle söylenemez. Bu kıymetleri elde elmek için, modern iskandil metodları ile yapılacak ölçüleri beklemek lâzım gelmektedir. Boğaziçi &#039;nin deniz altı topografyasında, oluğun menşe&#039;ini aydınlatmak bakımından, hesaba katılacak bâzı hususiyetler daha seçilir ki, bunlardan biri boğazın su altında kalan kısmında kaya döküntülerine, kum sığlıklarına pek az rast gelinmesidir ( başlıcaları: Rumeli-Feneri önünde, Oreke taşı „îles cyannees&amp;quot; ve Büyük-dere karşısında Umur-Sığlığı, Beykoz ile Servi burnu, Istînye ile Yeni-Köy arasında ve Kuruçeşme önündeki sığlıklar ). Diğer bir hususiyet ise, iskandillerin hemen hiç bir yerde sert kayaya rast gelmemesi, su altındaki zeminin dâima kum, çakıl ve kavkaa nevinden enkaz ile örtülü bulunmasıdır. II. B o ğ a z i ç i &#039;11 d e d e n i z a k ı n t ı l a r ı . Boğaziçi akıntıları, ilk önce, gemilerin seyr-i seferine tesir etmesi bakımından denizcileri alâkadar etmiş, eski müellifler arasında { Poly-bios, Dionysos ve Slrabon ) bu tabiat hâdisesini tasvir edenler olmuş, Boğaziçi &#039;nde şimalden cenuba giden büyük akıntı (Mega &amp;quot;&#039;euma), Karadeniz &#039;in fazla suyunun Marmara ya doğru akması şeklinde izah edilmiştir.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Rumeli Feneri, Sarıyer p1.JPG|küçükresim|423x423pik|Rumeli Feneri]]&lt;br /&gt;
Filhakika, normal hava şartları altında, boğazın satıh sularında, şimalden cenuba doğru bir cereyan varBOĞAZİÇL 669 dır ki, nehirlerde olduğu gibi, yatağın mukaar kıyılarını takip etmeyerek, muhaddep kıyılar önünden akıp gider. Boğazın şimal medhâli civarında takriben ortadan geçtiği görülen bu ana cereyan, daha cenupta ServiBurnu önünden geçip, Rumeli kıyısında Yeniköy burnuna yaklaştıktan sonra Yamak (Kanlıca) burnu önünde boğazın dar kısmına girer ve burada sür&#039;ati artarak Rumelihisarı önünde Şeytan-akıntısını meydana getirir, müteakiben karşı sahilde Kandilli burnu ve sonra tekrar Rumeli tarafında Ar-navutköyü şimâlindeki akıntı burnu yakınından geçer, Vani-Köyü önünde Maskara-akmtısı teşkil ettikten sonra Beylerbeyi— Üsküdar ( Şem-sipaşa) arasında Anadolu kıyısına daha yakın bulunur; Nihayet Kız-Kulesi açıklarından Sarayburnu &#039;na atlar ve genişleyerek, Marmara &#039;ya dâhil olur. Bu cereyanın vasatı sür&#039;ati saniyede 0.90 m. ise de, Kandilli önlerinde 1,45 metreye (saatte 5 km. &#039;den fazla) varır ve şimal rüzgârları ile desteklendiği sırada daha da hızlanır. Bilhassa burunlar önünde, kendini hissettiren bu cereyana mukabil, büyük koylar içinde aksi cihete doğru akan anaforlar görülür ki, bu ters akıntıların en mühimi, Saray-burnu &#039;nda başlayıp, Haliç &#039;in ön kısmından geçer ve Tophane-Beşiktaş önünde Rumeli kıyısı boyunca Arnavutköyü &#039;ne kadar takip edilebilir. Daha şimalde Bebek, Küçüksu, İstinye, Beykoz ve Büyükdere koylarında da böyle ters akıntılar görülür ki, bunları, ana cereyandan ayrılarak, koyları dolaşıp sonra tekrar bu cereyana katılmak üzere Rumeli tarafında sağa, Anadolu kıyısı önünde de sola doğru kıvrılan talî kollar telâkki etmek mümkündür. Fakat boğaz mıntakasında şiddetli ve sürekli cenup rüzgârları estiği sırada satıh suları takımiyle aksi cihete doğru akmaktadır ki, buna gemiciler o r k o z adını verirler ; orkozun hükün sürdüğü sırada şimalden cenuba doğru olan sathî cereyan hemen-hemen ortadan kalkar, hattâ koylarda evelkinin aksine doğru ters akıntılar görülür. Yukarıda söylenen ve varlığı pek eskiden beri bilinen satıh akıntılarından başka, boğaz oluğunun derinlerinde Marmara &#039;dan Karadeniz cihetine doğru akan bir akıntı daha vardır. Balıkçılar, öteden beri, boğazın derin sularının satıhtaki ana cereyana nazaran aksi cihette aktığına dikkat etmişlerdi. Ağlarını suya bıraktıkları vakit, bunların, muayyen bir derinliğe vardıktan sonra, bâzan kayıkları yüzdeki akıntıya karşı hareket ettirecek kadar kuvvetli bir cereyanla sürüklendiğini görmüşlerdi. Bu akıntının mevcudiyetinden, bir takım ilmî mülâhazalara dayanarak, ilk defa bahseden Comte de Marsigli olmuştur ki, XVII. aşırın sonuna doğru isveç kıraliçesi Christine &#039;e yazdığı mektuplardan, sathî suların Karadeniz &#039;den Marmara &#039;ya doğru cereyan etmesine mukabil, derindeki suların aksi cihete akması lâzım geldiğini izah etmişti. Kanal adı verilen bu akıntının varlığını ilmî metodlar ile tesbit edebilmek için, XIX. asrın ikinci yarısını beklemek lâzım gelmiştir. İlk defa Spratt (1871), bu akıntı__________nın mevcudiyetini ve aynı zamanda dipten akan suların, satıhtakilere nazaran, daha tuzlu olduğunu meydana koymuştur. Daha yeni müşahedeler ile de te&#039;yit edildiği gibi, bu alt akıntının azamî sür&#039;ati ( Kuzguncuk önlerinde ) 1,22 m.&#039;yi bulmaktadır. Karadeniz&#039;den gelen sathî suların tuzluluğu 17/1000 iken, boğazın derin kısmındaki sular, kendilerine menşe&#039; olan Akdeniz suları gibi, çok tuzludur (35/1000&#039;ten fazla ). Boğaz c e r e y a n l a r ı n ın menşe&#039;i. XIX. asrın ikinci yarısı ile, XX. asrın başında, Boğaziçi sularında yapılan ilmî araştırmalar (Spratt 1871, Wharton 1872, Makaroff 1881/1882, Mag-naghi 1884, de Gueydon 1886, Natterer 1894, Spindler 1890 ve 1894, Nielsen 1910 ve nihayet Merz 1917/1918 ), bu suların fizikî ve kimyevî vasıflarını belirterek, boğaz akıntılarının menşe&#039;i hakkında bir takım faraziyelerin ortaya konmasına imkân vermiştir ki, bunların müşterek esası, daha fazla su ile beslenen ve havzası üzerinde daha az tebahhura mâruz olan Karadeniz sularının satıhtan Marmara &#039;ya doğrn akması ve Marmara &#039;nın derin kısımlarını dolduran tuzlu ve ağır suların da, hidrostatik tazyik farkı yüzünden, boğaz oluğunun alt tarafından geçerek, Karadeniz &#039;e doğru gitmesi şeklinde hulâsa edilebilir. Bilhassa A. Merz tarafından yapılmış ölçüler, sühunet dereceleri, tuzlulukları ve akış cihetleri farklı olan iki cereyanın ayrılma sathının, cenup medhâlinde su yüzüne daha yakın (Üsküdar önlerinde —20 m.) iken, şimale doğru gidildikçe tedricen daha derinlere indiğini. ( orta kısımlarda — 30, 35 m., şimal medhâli yakınlarında — 45 m. civarında ) meydana koymuştur. Merz-Möller faraziyesine göre alt akıntı, bir nehir yatağında imiş gibi boğaz oluğunun dibinden akarak, Karadeniz &#039;e kavuşmaktadır ( Alfred Merz-Lotte Möller, Hydrographische Untersuchungen in Bosporus und Dardanellen, Berlin, 1928 ). Bu hâdisenin mümkün olabilmesi için oluk zemininin şimale doğru meyilli olması icap etmektedir ve müellifler, şimal medhâli önünde bir eşik bulunmadığını kabul ederek, bu hükme varmaktadırlar. Son senelerde Ph. Ullyott ve Orhan İlgaz (1942—1944 ), suyun muhtelif derinliklerde sühunet ve tuzluluğunu sür&#039;atle tâyin eden elektrikli iskandil âleti ile sürekli vs dfö BOĞAZİÇİ. muntazam müşahedeler yaparak, dikkate değer bâzı neticeler elde etmişlerdir ki, bunlar daha şimdiden, Boğaziçi ndeki suların eski cereyan faraziyesini epeyce değiştirecek mâhiyette görünüyorlar. Bu müşahedeler, evvelâ boğaz mın-takasında şiddetli şimal rüzgârı estiği sırada, Karadeniz &#039;in sathından gelen az tuzlu suların boğaz oluğunu tamamiyle kaplayarak, alt cereyanı büsbütün kovduğunu belirtmektedir ki, bu suretle, 60 sene evvel Makaroif tarafından «Karadeniz seviyesi 80 santimetre daha yükselirse üst cereyanın boğaz dibine kadar inerek, Marmara &#039;dan Karadeniz &#039;e giren suların tamamiyle kovulacağı&amp;quot; şeklinde ifâde edilen bir hâdisenin bugün bile, bâzı şartlar altında vukua gelmekte olduğu anlaşılıyor. Yine bu yeni müşahedeler, sürekli cenup rüzgârlarının esmesi ile vukua gelen ve orkoz adı ile tanınan ters akıntının, satıh sularında tuzluluk nisbetini bir az arttırdığını, fakat alttaki sularda tuzluluğun, normale nazaran, eksildiğini meydana koymakta, müellifler bu suretle, suların şiddetli cenup rüzgârları ile itildiği sırada bile, çok tuzlu suların Karadeniz &#039;e giremediğini göstermektedirler. Normal hava durumuna gelince, mutedil şimal rüzgârı eserken, boğaz oluğunun satha yakın kısmında, az tuzlu bir su tabakası, altta ise çok tuzlu sular bulunduğunu ve aradaki ayrılık sathının şimale doğru meyilli olduğunu ifâde etmekle, müellifler eski müşahedeleri te&#039;yit ediyorlar; fakat bu ayrılık sathının, mevcudiyeti üzerinde B. Darkot &#039;un İsrarla durmuş olduğu şimal medhâli eşiği zirvesine varmadığını, binaenaleyh bu eşik üstünde yalnız az tuzlu Karadeniz sularının bulunduğunu, yâni normal şartlar dâhilinde, Marmara &#039;dan gelen alt cereyan sularının Karadeniz &#039;e çıkamayacağını ileri sürmek suretiyle, bütün eski nazariyelerden ayrılıyorlar. Bu sular, şimal eşiği yakınlarına kadar gelmekle beraber, „tur-bulence&amp;quot; hâdisesi neticesinde, temas sathı civarında üst akıntıya karışıp tekrar geriye dönmekte, bu suretle alt akıntının hacmi şimale doğru tedricen azalmakta, diğer taraftan, ölçülerin sarih şekilde gösterdiği vecihle, üst akıntıda tuzluluk nisbeti, Marmara sularının karışması neticesinde, boğazın şimal taraflarından cenuba doğru, muntazaman artmaktadır. Nazarî deliller faraziyenin doğruluğunu desteklediği gibi, müellifler ayrıca İstanbul &#039;da Ro-bert Kolej müessesesinde, 1934 senesinde Boğaziçi &#039;nin bir modeli dâhilinde yaptıkları bir tecrübe ile, faraziyelerinin hidrodinamik imkânlara uyduğunu da göstermişlerdir (Philip Ullyott &amp;gt;» Orhan İlgaz, istanbul boğazında araştırmalar, Türk coğrafya dergisi, Ankara, 1943, II, ve 1944, V). III. İ s t a n b u l b o ğ a z ı n ı n m e n ş e &#039;i. İstanbul boğazının teşekkül tarzı, çok eskiden beri, insan düşüncesinin takıldığı bir mevzu olmuştur. Bu hususta, yakın vakte kadar, bir takım efsaneler ileri sürülürken, daha ilk çağlarda bile, boğazın men&#039;şeini az-çok ilmî bir şekilde izah etmeği deneyenler olmuştur. Kadîm yunan müellifleri arasında, Karadeniz &#039;in şimdiki Hazer denizi gibi, büyük bir iç deniz iken, sonradan boğazların açılması ile hârice irtibat kazandığı fikri mevcut idi. XVIII. asır başında, seyyah Tournefort, eski Karadeniz gölü sularının hârice taşarak, aşındırma suretiyle, boğaz oluğunu açtığını tasavvur etmiş, onun müşahedelerine istinaden Pallas ( 1788 ), boğazın yakın bir devirde akar suların aşındırması veya menşe&#039;i dahilî bir hâdise ile açılmış olabileceğini ileri sürmüştür. XIX. asır başında Dureau de la Maile ( 1807 ), boğazın bu havalide vukua gelen volkan indifâları neticesinde açıldığını ve şimal medhâli civarındaki lavların da o sırada meydana çıkmış olduğunu iddia etmiştir. Bu düşünce, daha sonra P. de Tchihatcheff (1864) tarafından da tekrar edilmiş olup, ona göre, dördüncü zaman zarfında vukua gelen indifâlar sırasında kırılma neticesinde boğaz açılmış ve Karadeniz suları buradan Marmara &#039;ya doğru akmıştır. Yakın senelerde, yapılan müşahedeler, boğaz civarındaki indifaî arazinin yaşının kat&#039;î surette ikinci zaman sonu olarak tesbit etmiş bulunduğundan, çok yakın bir devirde açılmış olan boğazın teşekkülünde indifaî hâdiselerin rolü olmayacağı anlaşılmış ve artık bu nazariye şimdi tamamiyle terkedilmiştir; bununla beraber, boğazın menşe&#039;ini dahilî âmillere atfetmek düşüncesini, indi-fâsız kırılmalar nevinden tektonik hareketler tasavvuru ile, daha yakın yıllara kadar müdafaa edenler olmuştur. Neumayr (1880) ve Boiatzis ( 1887 ) gibi ki, bu sonuncuya göre, Boğaziçi oluğu yeni bir çöküntü çukurundan başka bir şey değildir. Her ne kadar yeni müşahedeler bu tasavvurun yanlışlığını ortaya koymuş ve boğazın, buradan geçen akar sular tarafından kazılma suretiyle açıldığı fikrini sağlamlaştırmış ise de, Boğaziçi oluğunun birbirine az-çok kaim dirsekler ile eklenen parçalar şeklinde görünüşü ve bu parçalardan birinde, çöküntü çukurunu dolduran rusuplar bulunuşu, sular tarafından kazılmış vadinin yerinin hiç olmazsa kısmen tektonik âmiller ile işaret edilmiş olduğu mülâhazasını bâzı müellifler nazarında hâlâ kabil-i müdafaa telâkki ettirmektedir. Fakat bu müellifler bile, boğazın, deniz seviyesi şimdikinden daha alçak olduğu bir sırada, akar sular tarafından, normal îtikâl vetiresine göre, açılmış bir vadi olduğu fikrinde müttoBOĞAZİÇİ. 671 fik bumnuyorlar. Bilâhare deniz seviyesi yükselerek, bu vadiyi ve aynı zamanda onun tâ-bilerini (Haliç) kısmen işgal etmiştir. Daha XIX. &amp;lt;ısır başında A. von Hoff ( 1812), boğazın teşekkülünü, fazla beslenen Karadeniz seviyesinin yükselmesi ile, bu denizi Marmara çukurundan ayıran eşiğin üzerinden akan suların itikâline atfetmiş bulunuyordu. Bu izah tarzı, bilâhare diğer müellifler tarafından daha esaslı şekilde işlenilmiş, XIX. asır sonunda, boğazın deniz tarafından istilâ edilen bir vadi olduğu bütün alâkalılar tarafından kabul edilmiş olup, yeni müellifler arasında ancak İstanbul ve Çanakkale boğazlarının aynı vadiye âit parçalar olup-olmadığı ve bir de bu vadiler içinden geçmiş bulunan nehir sularının akış ciheti üzerinde düşünce farkları görülmektedir. A. Philippson (1898), F. Toula (1898) N. Andrussow (1901), J. Cvijic (1901), İstanbul boğazını Karadeniz &#039;den Marmara &#039;ya doğru akan bir vadi parçası olarak telâkki etmişler ve Th. English ( 1904 ) ile R. Hoernes ( 1909, 19u ) bu vadide akışın cenuptan şimale olduğunu kabul eylemişler; W. Penck (1919), menşe&#039; bakımından, boğaz oluğunun marmara ile alâkası olmadığını ve bunun, yukarı mecrası Kâğıthane deresi (Haliç) tarafından meydana getirilmiş bir vadinin temadisinden ibaret bulunduğu fikrini terviç etmiş, B. Darkot ( Coğrafî araştırmalar, İstanbul, 1938), Boğaziçi vadisinin açılmasını IV. zamanın cümûdiye devirleri ile münasebetdar olarak ele almış, cümûdiye istilâsına tekabül eden serin ve rutubetli bir iklim safhasında, fazla beslenen Karadeniz sularının, şimdi boğazdan geçen su hacmine nazaran, çok daha büyük bir kütle hâlinde akarak, boğaz oluğunun teşekkülündeki rolünü tetkik etmiş, boğazın cenup medhâlindeki eşiğin, W, Penck tarafından iddia edildiği gibi, Haliç-Boğaziçi vadisini Marmara mailesinden ayıran bir sırt olmayıp, Karadeniz &#039;den gelen büyük su kütlelerinin taşıdığı sulp maddelerin, bir nehir deltasında olduğu şekilde, oluğun ağzında birikmesi ile husule geldiğini ileri sürmüş, boğazda yapılan iskandillerin sert kayaya rastlamadığına işaret ederek, bugünkü deniz altı profilinin, sular tarafından açılmış oluğa tam olarak tekabül etmediğini ve bu oluğun şimdi, evvelkine nazaran, hacmi azalmış cereyanlar tarafından sürüklenemeyen enkaz ile örtülmüş bulunduğunu söylemiş, boğazın dar kısmında görülen göbek şeklindeki çukurları, cereyan sür&#039;atinin nisbeten fazla olduğu yerlerde, teraküm maddelerinin az birikme sahaları olarak tefsir eylemiştir. Son yıllarda Sırrı F. Erinç ( 1939 ) tarafından yapılan bir araştırmada, İstanbul boğazının menşe&#039;i meselesi, bütün bu yeni müşahedelerin ışığı altında tetkik edil miş, boğazın umumiyetle birbirine müvâzî olan karşılıklı kıyıları boyunca görülen kıvrım ve dirseklerin vadi yamaçlarına âit şekillere tam uygunluğu neticesine varılmış, B. Darkot tara fından ortaya konduğu gibi, teraküm madde leri altında az-çok örtülü olan boğaz vadisi tabanının Karadeniz medhâiinden Marmara çu kuruna doğru meyilli olduğu ve binaenaleyh oluğun Karadeniz &amp;quot;den Marmara &#039;ya doğru akan bir vadi tarafından açıldığı kabul edilmiş, şimal medhâli civarında, karşılıklı kıyılar arasında müvâzîliğin zail olmasında, açık deniz dalga larının sebep oldukları i&#039;tikâl hâdisesinin rolü gösterilmiştir. Boğaz vadisinin yamaçları üze rinde görülen ve eski mecra parçalarına teka bül eden düzlükler (taraça) meyli de, akış cihetinin şimalden cenuba doğru olduğu fik rini te&#039;yit etmektedir. Netice itibariyle, Boğaziçi vadisinin III. zaman sonundan itibaren teşekkül etmeğe başlayarak, şimdikine nazaran en az 100 m. daha alçakta bulunan bir deniz seviyesine göre kazıldığı ve IV. zaman ortalarına doğru, bu vadinin deniz istilâsına uğradığı anlaşıl maktadır. (BESJM DARKOT.) TARİHTE BOĞAZİÇİ Boğaziçi &#039;nin çok eskiden beri fenikeliler ve hattâ kadîm yunanlılar tarafından »misafirperver&amp;quot; mânasına gelen kelimeler ( msl. euxinos) ile isimlenen Karadeniz &#039;e bir mahreç olduğu malûmdu. Eski yunanlılar buraya, her hâlde boğazın nihâyetindeki sahillerde tesadüf olunan bazalt sütunları ve mağaralar sebebiyle, „birbiri ile vuruşan kayalar&amp;quot; mânasına, Symple-gades demişler ve boğazdan ilk mitoloji kahramanlarından Herakles ( Herkül ) &#039;in, sonra Iason &#039;un riyasetinde, Kafkasya &#039;ya altın yapağı ( kol-chis, „sırma tüylü keçi postu&amp;quot;) aramağa giden argonotların geçtiğini hikâye etmişlerdir. Boğaziçi kıyılarında, gerek bunlara gerek daha sonraki bizanslılara âit, bir çok hâtıralar mevcuttur. Boğaziçi hakkında eski çağlara âit oldukça tafsilâtlı malûmat Herodot, Polybios, Strabon, Pli-nius, Arrian, Philostratos v.s. &#039;de bulunduğu gibi, bizanslı Dionysios &#039;un 196 &#039;dan evvel yazdığı ayrıca bir eser de vardır ki, muahharen C. Wes-cher tarafından, yeni bir yazması bulunan yunanca orijinal metni ile beraber, neşredilmiş olan bu eser ( Dion. Byz. de Bosp. navigatione quae süper sunt, Paris, 1874), evvelce uzun müddet P. Gillius un lâtince nüshası ile bilinmekte idi ( De Bosporo Thracico libri, I—III, Lyon, 1561 ). Türkler ise, daha İstanbul &#039;un fethinden önce, Boğaziçi ile alâkalanmışlar ve buranın askerî ehemmiyetini düşünerek, tahkimat yapmakla işe başlamışlardır. Fakat İstanbul alındıktan ve 6;* BOĞAZİÇİ. bilhassa Karadeniz bir törk iç denizi hâline getirildikten sonra, boğazın müdafaa bakımından ehemmiyeti ikinci plâna düşmüş, zaman zaman bu hususta da tedbirler alınmakla beraber, son yıllara kadar, Boğaziçi türk İstanbul hayatında, hem muhtelif ümran hareketlerine bir zemin, hem de bir eğlence yeri, şiir, musiki ve edebiyat mevzuu olarak kalmıştır.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Istanbul-bogazici-bolgesi.jpg|küçükresim|519x519pik]]&lt;br /&gt;
Boğaziçi muhtelif devirlerde muhtelif safhalar ve değişiklikler geçirdi. Tabiî güzellikleri, mimarisi, nakil vasıtaları ve Boğaziçi &#039;nde geçirilen hayat tarzı bakımından, bu değişmeler ehemmiyetli oldu. Fatih devrindeki Boğaziçi ile XVII. ve XVIII. asırdaki Boğaziçi arasında, hissolunacak derecede, fark vardır. Türklerin eline geçtiği vakit, Boğaziçi &#039;nde ihtişam ve azametten büyük bir eser yoktu. Bu tarihten itibaren her iki sahil de, zanuaı-zaman ve yer-yer kurulan köyler, yapılan kasırlar, köşkler, yalılar, bahçeler, cami ve çeşmeler ile gittikçe kalabalıklaştı ve güzelleşti ki, bu 5 asırlık türk hüviyet ve damgasını bugünkü hâlinde görmek ve bulmak hâlâ mümkündür. XVII. asırdan itibaren hanedan, devlet ricali, daha fazla nisbette Boğaziçi &#039;ne yayıldılar ve onların yalıları ( sahil haneler.), köşkleri, hayır müesseseleri ile bu güzel dünya parçası mâmur oldu. Boğaziçi &#039;nin tarihî gelişmesini iyice takip edebilmek için, Rumeli kıyısının başladığı yerden, yâni Tophane&#039;den, diğer ucuna, Anadolu kıyısı nihâyetindeki Kuzguncuk&#039;a kadar topografyası, tarih nokta-i nazarından, sırası ile aşağıda zikrolunmuştur. T o p h a n e . Boğaziçi &#039;nin Rumeli kıyısı, Byzantion [ bk. İstanbul ] &#039;un bir mahallesi ve Galata &#039;nin şark cihetini teşkil eden, Sykai (Karaköy) &#039;dan sonra Megaralı Schoiniklos ve Amphiaras &#039;a âit mâbed ve yine Artemis Phosphoros mukaddes mahallinin bulunduğu Bolos ( ,,kale içi&amp;quot; ) &#039;u takip ederek, Metöpon ( Tophane ) &#039;a gelir. Bos-porios Akra (Sarayburnu ) *nın karşısında bulunan ve o zamanlarda ağaçlık olan bu civarda bir Apollon mabedi vardı. Tophane, Galata [ b. bk.] &#039;dan itibaren, Fındıklı &#039;ya kadar sahilde olan mahalleleri içine alır. Burası bol ağaçlık bir yer olduğu için, her devirde, rengîn bir mahal olarak, tasvir edilmiştir. Şehre yakın olması dolayısîyle, Fındıklı ile birlikte, eskiden en eVvel inkişaf eden ve bilhassa devlet ricalinin rağbet ve ikamet ettikleri bir semt idi. Evliya Çelebi &#039;nin baştan başa bağ ve bahçeli saray ve yalılarla dolu otuza yakın mahalleden mürekkep olduğunu söylediği Tophane &#039;de, onun zamanında, bsşta Sadrtddin-zâde. Melek Ahmed Paşa ve Ebû S»id yalıları olduğu hâlde, bir çok yalılar, tekkeler ve mesireler vardı. Buranın mülkiye âıairi, Galata mollasının nâiblerinden biri, askerî kumandanı topçubaşı ve zabıta âmiri ( leb-i derya hâkimi ) de bostancıbaşı idi. Burası ismini, belki fetihten evvel burada bulunmuş olup da, Fatih tarafından kurulup, Kanunî tarafından inkişaf ettirilen tophaneden almıştır. Bu tophane sonradan zaman-zaman tamir ettirilerek ( 1155&#039;te tamirine âit bir vesika için bk. Ahmed Refik, XII. asırda istanbul hayatı, s. 157 ), Selim III. zamanında, bütün müştemilâtı ile birlikte, yeniden inşa edilmiştir. Padişahlar ve sadrâzamlar bâzan tophaneye gelir, topların kalıplara dökülmesinde bulunurlardı (bk. Vâsıf, Tarih, Bulak, 1246, I, 2i, 45 ). Tophane ocağı mescidi Kanunî tarafından inşa ettirildi. Fakat Mustafa III. devrindeki büyük Tophane yangınından (1761) sonra, yeniden inşa edilmiştir. Asıl Tophane camii kapudan Kılıç Ali Paşa &#039;nin 1580 &#039;de mimar Sinan &#039;a Ayasofya tarzında, şadırvan, musluklar, sebil ( krş. İzzet Kumbaracılar, istanbul sebilleri, 1941 s. 8), mektep, medrese ve hamam ile birlikte bina ettirdiği büyük camidir. Bu camiin sebili karşısında Siyavuş Paşa bir çeşme yaptırdığı (1632) gibi, Murad IV. &#039;in silâhdarlığından sancak beyliğine çıkan Mustafa Paşa da bir çeşme ve sebil yaptırmıştır (1636). Daha sonra Ahmed III. tarafından Tophane &#039;ye Bahçeköyü &#039;nden su getirilince ( 1142), Tophane iskelesi sokağı karşısında, dört cepheli muazzam bir çeşme binaya başlanmış ( 1143 ) ve Mahmud I. tarafından ikmâl edilmiştir (1145). Tophane&#039;de top arabacıları kışlası yanındaki, Abdülmecid ve Abdülaziz devrinde her sene kadir alayının yapıldığı Nus-ratiye camii ( Mahmud II. tarafından vak&#039;a-i hay-riyeden sonra ve onun hâtırasına izafeten yapılmıştır ; camiin yanındaki Nüsratiye sebili de, Mehmed Emin Ağa &#039;nin mimar başılığı zamanında Mahmud II. tarafından 1825 &#039;te yaptırılmıştı) ile Tophane &#039;nin şimâl-i garbisindeki Cihangir camii kayde değer ehemmiyetli camilerdir. 1559 &#039;da şehzade Cihangir nâmına babası Kanunî tarafından yaptırılan bu eâmi 1132, 1136 ve 1238 yangınlarında üç defa yanmış, fakat 1239 (1823/1824 ) &#039;da sadrâzam Silâhdar Ali Paşa tarafından tamir ettirilmiş ve 1307 &#039;de tekrar bugünkü şeklinde inşa edilmiştir. Salıp a zarı ve F ı n d ı k l ı . Daha ileride sahilde bir Aiax mabedi bulunduğu için, Salı-pazarı civarına Aianteîon, Salıpazarı câmiinin bulunduğu uca ise, Palinormikon burnu deniyordu. Bunun yakınında Ptolemaios II. Philadel-phos mabedi vardı. Fındıklı Tophane &#039;nin devamı olup, ikisinin arasında Salıpazarı bir hudut itibar olunur. SahrPazarı, sonradan Tophane &#039;de kurulmakta ! olan sah pazarının vaktiyle burada kurulması BOĞAZİÇİ. 673 sebebiyle bu adı almıştı. Burada son zamanlara kadar bir iskele vardı (Salı-Pazarı iskelesi) ve Îlyas-Çeiebi, Cihangir, Alçak-Dam ve Dere-Içi mahalleleri Salıpazarı semtinden sayılırdı. Burada eskiden oldukça meşhur bir liman ( Çi-vici-Limanı) ile pazar yeri, Fıudıklı &#039;nın aslen bir ticaret merkezi olduğu kanaatini kuvvetlendirmektedir. Buradaki derede fındık ağaçlarının bolluğu sebebiyle, bu semtin böyle bir isim almış olması muhtemeldir (Hammer &#039;e göre, buradaki bir tüccar misafirhanesi fon-daco &#039;dan gelmektedir). Sonradan, istanbul &#039;a yakınlığı doîayısiyle, padişahların ve devlet ricalinin rağbet ettikleri bir yer oldu. Bunlardan bir çoğu cami, mektep, çeşme ve hamam gibi, eserler bırakmışlardır. Mahmud Çavuş adında birinin çemenlik namazgahtan tahvil ettirdiği Çivici-Limanı mescidi ile derya beylerinden Süheylî Bey &#039;in yaptırdığı Salıpazarı camiinden sonra, en mühim tesisler yine derya beylerinden Arab Ahmed Paşa &#039;nın zevcesi Peri-zâd tarafından bahçesine bina ettirilen Hatuniye mescidi, çeşme (1575) ve tekke ile Mehmed Vusûlî Efendi (Anadolu kazaskeri; Molla Çelebi, Mîrim-Kösesi ve Hubbâ-Mollası isimleri ile de mâruftur; ölm. 1590) tarafında inşa ve sonra buna vakfından bir mektep ve hamam da ilâve edilen Fındıklı camii bulunmaktadır ( 1748 &#039;de Küçük Çelebi-zâde Asım Efendi &#039;nin İstanbul kadılığı zamanında, bu camiye müstakil vakıf tâyin edilmiş ve büyük yangından sonra tamir olunmuştur ). Bu caminin önüne Koca Yusuf Paşa bir sebil yaptırmıştır (1787 ). Hatuniye tekkesinin yanına sadrâzam Bıyıklı Ali Paşa ( ölm. 1169 = 1755/1756), bir mektep ile bir çeşme yaptırdı. Yine bunun bitişiğinde aslen sultan sarayı olan büyük sâhilhâne ise, Arab Ahmed Paşa, Meş-&#039;aleci ibrahim Paşa ve oğlu müderrislerden Mehmed Esad Efendi, bilâhare, Esma Sultan kethüdası Ömer Ağa ve Husrev Mehmed Paşa gibi kimselerin ellerinde bulunduktan sonra (burada 1002 = 1593/1549 tarihinde ingiliz elçisi de oturmuştu ; krş. Ahmed Refik, XII. asırda İstanbul hayatı, s. 15), 1238 (1822/1823) yangınında tekke ile birlikte yanmış; bu tekke Husrev Mehmed Paşa tarafında yeniden yaptırılmıştır. Bu semtin uzun müddet, bilhassa ilmiye ricaline merkez olduğu anlaşılmaktadır. Bursa kadılığından mâzûl Abdullah Efendi ( ölm. 1689 ) &#039;nin yaptırdığı Pişmaniye camii, istanbul kadılığından mâzûl Kutb ibrahim Efendi (ölm. 1073 = 1667/1668 ) &#039;nin aynı adı taşıyan mahalledeki Kadı mescidi, Seyid Yahya Efendi&#039; nin, kendi mahallesinde, bina ettirdiği Emîr-îmam mescidi, şeyhülislâm Feyzuliah Efendi (ölm. 1698 ) &#039;nin buradaki yalısı bunu göstermektedir. Fındıklı, XVIII, asır başında Damad ibrahim islâm Ansiklopedisi ~ Paşa tarafından, Salıpazarı &#039;nda evvelce Kara İbrahim Paşa yeğeni Osman Bey &#039;den devlete intikal eden yerde, Salıpazarı &#039;ndan ve Gümrükçü Hüseyin Paşa yalısından yer alınarak, Emnâbâd adı ile bir sâhilsaray inşasından sonra (1137=1724/1725), daha çok parladı ( bk. Çelebizâde, s. 347 ). ibrahim Paşa &#039;nın zevcesi Fatma Sultan &#039;a temlik ettirdiği bu yalının yerinde bilâhare yine sultan sarayları, msl. Mahmud II. &#039;un hemşiresi Adile Sultan ile Cemile Sultan yalıları, kurulmuştur ki, Cemile Sultan yalısı, Çırağan yangınından sonra, 1325 ( 1909 ) &#039;te, meelis-i meb&#039;usana tahsis edilmiş ve bugün bu iki binada Güzel san&#039;atlar akademisi ile şimdilik Edebiyat fakültesi bulunmaktadır. Vaktiyle bir çok rical yetiştirmiş olan Fey-ziye mektebi de Salıpazarı &#039;nda idi. K a b a t a ş . Fındıklı ve Kabataş &#039;in sakinleri olan yunanlılara, Romanus Lecapenus tarafından, boğazda, şimâllilerin gemilerine karşı kazanılan zaferin hâtırası olmak üzere, Kabataş &#039;ta dikilen ve Diplokionion ( „çift sütun&amp;quot; ) denilen taşa izafetle, Diplokionites (Dethier, Le Bosphore et Constantinople, Viyana, 1873, s. 59 v.dd.) deniliyordu ki, bu halk bilâhare bu sahilleri terkede-rek, Beşiktaş &#039;a nakletmişler ve hattâ bu taşlar da bulundukları yerden sonraları, Barbaros &#039;un mezarı için, buraya getirilmişti. Gillius devrinde Beşiktaş&#039;ın yunanca adı olan Diplokion (Hammer, Constanünopolis and der Bosporos, II, Post, 1822, s. 185 v.dd.) bundan gelmiş olacaktır. Kabataş ve Beşiktaş mevkileri ve isimleri, Dionysios &#039;un Boğaziçi hakkında verdiği malûmat arasında bahsettiği Petra Thermastis iîe münasebetdar olmakla beraber (Hammer, aun. esr,), Gillius, Thermastis &#039;in Kabataş olduğunu tesbit ve bu taşın denize atılmış olmayıp, bu isim altında orada bulunduğuna işaret etmiştir. Bu Petra Thermastis &#039;in açık limanı vaktiyle Pentekontorikon ( ,,50 kürekli gemi limanı&amp;quot; ; bugünkü Dolmabahçe) tesmiye edilmişti. Çünkü Girit &#039;e gitmekte olan iskit Taurus &#039;un 50 kürekli gemisi burada demir atmıştı. Bu sahil eski çağlardan beri dolmakta ve şeklini değiştirmektedir. Kabataş, Fındıklı ile Dolmabahçe arasındaki mahallelerden teşekkül eder. Bu semt, adını Köse Kethüda lâkabı ile mâruf Mustafa Necib Çelebi (ölm. 1239 = 1823/1824 )&#039;nin bu civardaki sâhilhânesini tamir ettirdiği sırada tesadüf edip de etrafını yontturarak iskele hâline koyduğu bir taştan (her hâlde Petra Thermastis) almıştır. Bu iskele uzun müddet Kara-Bâlî iskelesi adını taşımıştır. Eskiden Fındıklı &#039;ya dâhil olan Kabataş, bağlık bahçelik (bilhassa Kara-Bâlî bahçeleri) idi ve burada bir takım bağ,odaları bulunuyordu. Sonradan 43 hi BOĞAZİÇİ. Elmas Mehmed Paşa mensuplarından bir kadın bir mescid (Bağ-Odaları mescidi, 1117 = 1705/ 1706), nişancılık payesi ile mütekait Avni Ömeı Efendi, kendi mahallesinde, bir cami ( Kabataş camii) ve Hekim-oğlu Ali Paşa ise, büyük bir çeşme ( 1145) yaptırmışlardır. Dolmabahçe, Kara-Bâlî bahçeleri (Ka-raabalı Mehmed Baba) ile Beşiktaş bahçesi arasındaki kısım olup, 1614 &#039;te, Halil Paşa &#039;nın ikinci kapudanlığı esnasında gösterdiği lüzum üzerine, Ahmed I. &#039;in bir emri ile doldurularak, bu isim verilmiş ve padişah bahçeleri me-yanına idhâl edilmiştir. Evliya Çelebi &#039;ye göre, bu doldurma işine Osman II. zamanında devam edilmiş, bir çok kayık ve mavnalar ile taşlar naklolunup, 400 arşın büyüklüğünde, cirit oyununa müsait bir meydan hâline getirilmiştir. 1719 &#039;da Dolmabahçe &#039;nin harap bir hâle gelen kapı ve duvarları ile içindeki binalar tamir ile Beşiktaş sarayına ilhak edildi ve aralarında mevcut Arab-Iskelesi kaldırılarak, buradan gelip-giden Fındıklı ahalisine Dolmabahçe &#039;den geçmek müsaadesi verildi. Selim II. devrinden beri burada mevcut köşk, Abdülhamid I. zamanında, İran tarzında, zeminden itibaren güzel çiniler ile süslenmek suretiyle, .san&#039;atkârâne bir şekilde, yeniden yapıldı. Beşiktaş sâhilsarayını mimar Melling &#039;e yaptıran Selim III. &#039;in bu kasra da geldiği olurdu ( Mehmed Ziya, İstanbul ve Boğaziçi, İstanbul, 1928, II, 243). Bunun yerine, Mahmud II. tarafından, bir saray yaptırılmış ve 1853/1854&#039;te bu saray Abdülmecid tarafından yıktırılarak, yerine bugünkü Dolmabahçe sarayı inşa edilmiştir. Daha önce 1748 &#039;de Dolmabahçe arkasındaki tepelerde, serviler arasında bir köşk (buna Kaşr-i Cihannümâ, Sâyebâ-n-ı Hümâyûn ve Bayıldım köşkü derler idi) yaptırılmıştı. Abdülhamid I. Dolmabahçe iskelesi ile kayıkhaneler tesis etti ve zevcelerinden Humâşâh Kadın da bahçe köşesindeki çeşmeyi yaptırdı. Bnrada evvelce bulunan Çakır-Dede mescidi 1121&#039;de tersane emini Hüseyin Efendi tarafından, yeniden yaptırılarak, camiye tahvil ve bunun karşısında da 1270 *te Bezm-i Âlem Vâlde Sultan tarafından, büyük bir cami inşasına başlanmış ve Abdülmecid tarafından tamamlanmıştır. Cami karşısında sipâhiyân ağalığından mâzûl Hacı Mehmed Emin Ağa &#039;nın yaptırdığı ( 1153 ) İstanbul &#039;un en güzel sebillerinden biri vardır. Selim III. zamanında Dolmabahçe&#039;de bir tüfekhâne-i âmire yaptırılmıştır ki, Mahmud II. devrinde tamir edilmişti. Bunun yerine daha sonraları ıstabl-i âmire inşa olundu. B e ş i k t a ş , tabiî güzelliği dolayısiyle, çok eski zamanlardan beri, hususî bir ehemmiyet kapanmıştır. Evvelce lasonion tesmiye edilen bu yer, sonradan Sergion adını almış ve bizanslılar zamanında ise, Antakya &#039;o aynı adı taşıyan meşhur güzel mevkiine benzetilerek, Daphne namı altında, büyük bir şöhret kazanmıştı. Sonradan da Diplokion adı ile tanındı. Alexis Komnen tahtından indirdiği kardeşi Isaak &#039;1, gözlerini kör ettirerek, burada ikamete mecbur ettiği gibi, XIII. asır başında, haçlı seferleri esnasında ve Dandolo &#039;nun kumandası altında, Venedik kuvvetlerinin bir kısmı da yine burada karaya çıkmış ve İstanbul &#039;u muhasaraya girişmişti. Beşiktaş ile Ortaköy arasında, Gillius &#039;a göre, Barbaros &#039;un türbesinden 600 adım uzakta, şimdiki Çırağan sarayı civarındaki ağaçlı yamaçlara, Dionysios (Rhodiön Periboloi ) adını vermektedir ve Gillius zamanında bile burası Rhodakinion tesmiye olunmakta idi. İstanbul &#039;un fethinden itibaren, osmanlı donanması, sefere çıkacağı vakit, kapudan paşanın emri altında, Dolmabahçe ve Beşiktaş önlerinden toplu olarak hareket ederdi (Vâsıf, Tarih, Bulak, 1246, I, 49). Bu sebep ile kapudan paşa yalısı Beşiktaş &#039;ta bulunurdu ki, Bayezid II. devrinde bu yalı (sonradan Cağal-oğlu yalısı), bilâhare padişahlara intikal ederek, güzelliği ve padişahların başlıca vakit geçirdikleri yer olması ile şöhret alan ve yerinde muhtelif tarihlerde çok güzel köşk ve yalılar inşa edilen, Beşiktaş bahçesi idi. Sinan Paşa camii, Barbaros Hayreddin Paşa (ölm. 1546) medresesi, türbesi, Beşiktaş &#039;1 süsleyen bu devir eserlerindendir. Beşiktaş &#039;m adı da Hadikat al-cavâmi&#039; (II, 94) müellifine göre, Barbaros &#039;un burada sahilde gemileri bağlamak üzere, 5 taş direk vaz&#039;etmesi ile alâkadardır. Mamafih bu ismin içi insan şeklinde oyuk bir taşın burada bulunmasından dolayı yayıldığını ve bu taşın bilâhare bir çeşmeye konulduğunu kabul edenler olduğu gibi, Petra Thermastis veya Gillius &#039;a göre, Barbaros &#039;un türbesine konan Diploki-onion sütunları ile ilgili bulanlar (Hammer, göst. yer.; Dethier, Le Bospore et Constanti-nople, Viyana, 1873, s. 59 v.dd.) ve bu sütunlara, beşiğe benzediği için, Kounella denildiği ve bu ismin onun bulunduğu semte teşmil edilip, türklerce de tercüme olunduğunu ileri sürenler de vardır (Celâl Esad, Eski İstanbul, İstanbul, 1328, s. 75 ). Beşiktaş &#039;ta Yahya Efendi mesiresi meşhurdur ; Kanunî &#039;nin süt kardeşi olan bu zat, Âli &#039;ye göre, gördüğü bir rüya üzerine, Beşiktaş semtinde „temekkün kılmış&amp;quot; ve burada „mescit, medaris, hankah ve hamam inşa&amp;quot; ettirmiş ve buraya „Hızırhk&amp;quot; adını vermiştir ki, tekkesi ve türbesi son zamanlara kadar her kesin, bilhassa Abdülhamid II &#039;e gelinceye kadar saray ve devlet ricalinin ziyaret ettiği bir yer BOĞAZİÇİ. 675 idi ( Kunh al-ahhâr, basılmamış kısımlar, Üniversite kütüp., nr. 5959, var. 448 ). Beşiktaş &#039;m yüksek bir tepesinde, evvelce Selçuk Sultan tarafından bina olunup, bilâhare Mehmed IV. &#039;in darüssaade ağası Abbas Ağa tarafından tamir edilerek, Abbas Ağa camii adını alan bir cami vardır. Beşiktaş sâhilsarayında doğan ve burayı çok seven Ahmed I., bunun yerine güzel bir köşk yaptırmıştı (Murad IV. &#039;in huzurunda şâir Nef&#039;î &#039;nin bir hicviyesini okuması ve tev-bihe mâruz kalması hâdisesi bu sarayda cereyan etmiştir; Naimâ, III, 43). Mehmed IV. 1678&#039;de Kara ibrahim Paşa&#039;yi bina nâzın tâyin ve 625.000 akçe sarfederek, arkasındaki yoldan ve saraya mülhak bostandan bir mik-dar yer almak suretiyle, burada „bir saray-ı dilkuşâ ve has oda önünde dahi leb-i deryada mücevvef ve sengîn kemerler üzerinde fevkani bir kasr-ı zîbâ&amp;quot; bina ettirdi (Silâhdar, Tarih, İstanbul, 1928,1, 732 ). Devrinde Boğaziçi &#039;nin en şa&#039;şaalı bir safhasını açan, has bahçeleri ve kasr-ı hümayunları büyük bir gayret ve zevkle imar ve tezyin ettiren Mahmud I. burada da 22 sütunlu bir „Kasr-ı dilârâ&amp;quot; (1747 ; İzzî, Tarih, var. 122 v.d.) yaptırdı. Selim III. yaz mevsimlerini, kendisinin de bir çok tesisler ve ilâveler yaptırdığı, bu sâhilsarayda geçirirdi. Mahmud II. devrinde, bâzı tâdiller gördükten ve yeni binalar ilâve edildikten sonra, Dolmabahçe sarayının inşası ile, Beşiktaş bahçesi ve Beşiktaş sâhilsarayı tarihe karıştı (bk. Naimâ, II, 107 ; Râşid, I, 245 ; III, 284 ; VI, 267; îzzî, var. 122 ). Bundan başka Beşiktaş &#039;ta bir de Çırağan-Sarayı vardı. Burası evvelce Kazancı-oğlu bahçesi iken, sonra has bahçeler arasına girmiş ve Murad IV. tarafından hemşiresi ve Melek Ahmed Paşa zevcesi Kaya Sultan &#039;a hediye edilmişti. İçinde çırağan şenlikleri yapıldığından, Çırağan yahsı denen bn yalı, Damad ibrahim Paşa tarafından, zevcesi Fatma Sultan &#039;a tahsis olunmak üzere, yaptırılmıştır. Ahmed III. burada haftalarca kalır ve çırağan eğlenceleri tertip ettirirdi ( Raşid, V, 205 ; VI, 29, 284 ). Babası Ahmed III. &#039;in hal&#039;inden sonra, Fatma Sultan, vefatına kadar, burada yaşamıştır. Selim III. burayı 1218 (1803/1804 ) &#039;de yeniden yaptırmış ve daha sonra, Mahmud II. tarafından, klâsik bir cephe ile ve çok zarif bir şekilde yenilenerek, kendisi bu sarayda hayli zaman ikamet etmiştir. Abdül-mecid de burada bir müddet kaldı, fakat Dolmabahçe sarayı yapıldıktan sonra, burasını yeniden inşa ettirmek maksadı ile, 1276 ( 1859/ 1860) &#039;da yıktırmış ise de, yeni bir saray inşasına muvaffak olamamıştır. Abdülaziz, cülusunun ilk senelerinde, Çırağan sarayını tekrar yaptırmağa muvaffak oldu ise de, az bir müddet ikamet ederek, yine Dolmabahçe &#039;de oturmağı tercih etmiştir. Murad V., hal&#039;inden sonra, ölünceye kadar burada mahbus kaldı. Daha sonra meclis-i mebusana tahsis edilen bu bina 1909 &#039;da kalorifer dâiresinden çıkan bir yangında yandı. Çırağan sarayının karşısında, Yıldız sarayının caddeye açılan kapısının dışında, Mecidiye camii ( 1843) bulunduğu gibi, Yıldız sarayının [tafsilât için bk. mad. YILDIZ ] önünde de Abdülhamid II. tarafından yaptırılan Ha-midiye camii (1308 = 1890/1891) vardır. Beşiktaş &#039;m arkasında, şirin bir vadi olup, padişahların sık-sık gittiği ve bir zamanlar mesire olmak itibariyle de çok rağbet ettiği Ihlamur &#039;da Ihlamur kasrı vardır ki, bulunduğu yer Hacı Hüseyin bağı ismi ile de mâruftur. Beşiktaş&#039;ın Maçka, Haseki-Tarlası, Yeni-Ma-halle ve Kılıç-Ali gibi, bir çok mahalleleri vardı. Evliya Çelebi (I, 448 ) &#039;ye göre, halkının çoğu Anadolu &#039;dan gelme idi ve ekserisi âyân ve kibar olup, zevk ehli idi. Hâkimi, Galata mollasının naibi idi. Sinan Paşa câmiinin bir köşesinde mahkeme-i şer&#039;iye bulunmakta idi. Muh-tesibi, subaşısı, bostancı-başısı ve Beşiktaş bahçesi ustası bütün işleri görürlerdi. Hayreddin ( Barbaros) iskelesi, Rumeli &#039;den Anadolu &#039;ya veya Anadolu &#039;dan Rumeli &#039;ye sevkolunacak askerin geçeceği bir yer olmak itibariyle, çok mühimdi ve iskele başında yolculara mahsus meşhur bir han bulunmakta idi. İskele ile Dolmabahçe sarayının mutbak dâiresi arasındaki sahil kısmına ve kapısında çifte 3 yazılı bir levha asılı bulunan bir sarayın mevcudiyetinden dolayı, Çifte-Vavlar denilmekte idi. Burada bir çok cami, tekke, ziyaretgâh, çeşme ve hamam mevcuttu. Camilerinin adedi 20 olup, 15 &#039;i mahalleli cami idi. Bunlar arasında kazasker Vişne-zâde Mehmed îzzetî Efendi &#039;nin yaptırdığı mescid, Çanakçı-Limanı mescidi, Kılıç-AIi-Paşa iskelesi mescidi, Deli-Birader şöhreti ile tanınmış Gazali Mehmed Efendi &#039;nin inşa ettirdiği mescid ile, aslen Beşiktaş &#039;ta Çırağan sarayına bitişik iken, bir aralık Maçka &#039;ya nakledilip, sonra yine bu sarayın arsasına getirilen ve sadrâzam Ohrili Hüseyin Paşa ( ölm. 1622 ) tarafından kurulan Beşiktaş mevlevihânesi ve mescidi bulunmaktadır ( IJadilfat al-cavâmf, II, 98 v.dd.; Evliya Çelebi, agn. esr„ v.b.). Fâtih asrı ricalinden ve Fâtih &#039;in tuzcu-başısı Tuz-Baba ve ekmekçi-başı mescidini kuran, Fatih &#039;in ekmekçi-başısı, Ali Ağa Beşiktaş &#039;ta medfûndur. Bektaşîlerdan KaraAbalı Mehmed Baba, Kanunî Süleyman &#039;a rica ederek, Beşiktaş &#039;taki Süleymaniye tamimi yaptırmış ve Süleymaniye mahallesini ve aşağı-smdaki Kara-Bâlî bahçelerini tesis etmiştir. O r t a k ö y. Oradan geçen bir derenin vadisine, eskiden, Archias &#039;a nisbetle, Archeion ( sonradan St. Phokas) denilmiştir. Defterdar burİ76 BOĞAZİÇİ. nu, argonotlara Karadeniz boğazından yolu gösterdiği rivayet ve bazılarınca Nereus, diğerle-rince Phokys yahut Proteus diye kabul edilen adamı, nisbetle, Senex marinus ( „ihtiyar gemici&amp;quot;) tesmiye edilirdi. Diğer taraftan Kleidion ( „kilit&amp;quot;) da denirdi. Bundan sonra Dionysios &#039;un tasvirine göre, Parabolos ve kamışının çokluğundan dolayı, Kalamos ve Bythias denilen mevkiler geliyordu. Mamafih Hammer &#039;e göre, Parabolos mevkii Anadolu kıyısında ve Kuleli civarındadır. Bythias ise, Kuruçeşme &#039;dedir. Ortaköy, Kanunî Süleyman devrinde türk-lerin de buraya yerleşmesi ile inkişaf etti ve ismini bu esnada aldı. Bilhassa defterdar İbrahim Paşa, bugün de adına izafe edilen yerde (Defterdar-Burnu ), bir cami yaptırdıktan sonra (bilâhare, bu köye yahudilerin ve Hıristiyanların fazla gelmesinden dolayı, cemaati azaldığından, mahalleye rağbeti celbetmek için, Damad ibrahim Paşa kethüdası Mehmed Ağa tarafından yenilendi), bu sahil ve Ortaköy deresi, devlet ricalinin ve ileri gelenlerin rağbet ettiği bir semt hâline geldi. XVII. asır ortasında dere içinde bir islâm mahallesi, sahilde âyân ve eşraf yalıları vardı. Bunlar arasında, Ortaköy camiini yaptıran Baltacı Mehmed Ağa ( Paşa ), Safiye Sultan, Ekmekçi-zâde Ahmed Paşa yalıları Evliya Çelebi &#039;de geçmektedir. Defterdar ibrahim Paşa camii yerine, Abdülmecid tarafından, bugünkü zarif ve narin minareli cami inşa edilmiştir (1271). DefterdarBurnu câmiinin ittisâlindeki, evvelce defterdar ibrahim Paşa &#039;ya âit olup, sonra Meselâcı Hasan Paşa &#039;ya nisbetle mâruf bulunan ve Şehid Ali Paşa &#039;nın vefatından sonra mîrîye intikal eden sâhilsaray yerinde, sadrâzam Damad ibrahim Paşa, tersane emini Kıbleli-zâde Mehmed Bey vasıtası ile, bir köşk ( Nişatâbâd ) yaptırdı (1725/1726; Çelebi-zâde, s. 384 ). Bu köşkü sonradan Selim III., hemşiresi Hatice Sultan &#039;a vermiş, o da, civarındaki Selim Paşa (Abdülhanıid I. ricalinden ) &#039;nın yalısına da tasarruf ederek, burada ressam ve mimar Melling e gayet güzel bir saray yaptırmıştı. Bu yalı, bir aralık, meşhur hattat kazasker Mustafa Rakım Efendi &#039;ye intikal ettiği gibi, Abdülhamid II. devrinde de bunun yerinde ayrı ayn iki yalı inşa edilerek, kızları Naime ile Zekiye Sultan &#039;a tahsis edildi (krş. Mehmed Ziya, ayn. esr.). Sahilde, Mimar Sinan yapısı olarak, Tekeli Mustafa Paşa ve Selim Paşa taraflarından yaptırılmış iki çeşme vardı. Ortaköy &#039;de evvelce Galata mollasının bir naibi, ayrıca su-başısı ve yeniçeri yasakçısı bulunuyordu (Evliya Çelebi). XVIII. asırda, Boğaziçi &#039;nin Tophane, Beşiktaş, Ortaköy gibi semtlerinde de gayr-i türk unsurlar çoğalması üzerine, boş arsalara yahudi ve Hıristiyanların bina inşa etmelerine hiç bir suretle müsaade olunmaması 1171 (1757/1758) ve 1181 (1767/1868)&#039;de emrolunmuştur (Ahmed Refik, XII. asr-ı hicrîde İstanbul hayatı, s. 213). K u r u - Ç e ş m e . Bundan sonra Defterdar-Burnu &#039;nu takip eden sahil ile Tezkireci Osman Efendi tarafından yaptırılan camiin yanında bulunup, yolu bozularak uzun müddet susuz kaldığından, Kuru-Çeşme tâbir edilen çeşmeye izafetle, adlanan köy vardır. Evliya Çelebi &#039;nin zikretmediğine bakılırsa, bu ismi bilâhare XVII. asır nihayetlerine doğru aldığı, ancak, bu çeşme Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa &#039;nın hemşiresi tarafından, yeniden yaptırıldıktan ve suyu getirildikten ( 1682) sonra da, bu ismin devam ettiği anlaşılmaktadır. Burada Damad ibrahim Paşa da bir çeşme yaptırmıştır ( 1-141 ). Havasının ve suyunun letafeti ile mâruf olan bu mahalde, eskiden beri bâzı ricalin yalıları ve köşkleri vardı. Bunlardan Tırnakçı yalısı denilmekle mâruf ve sadrâzam Kara Mustafa Paşa &#039;dan torunu kapudan Mustafa Paşa &#039;ya intikal eden yalının arkasındaki yüksek tepeye, padişaha burada bir ziyafet vermek niyeti ile, Damad ibrahim Paşa &#039;nın tavsiyesi üzerine, kısa bir müddet içinde bir köşk (Kasr-ı Süreyya) yaptırıldı (1726; Çelebi-zâde, s. 480). Kuruçeşme&#039;ye daha sonra, sultanlara mahsus saraylar inşa ettirildi (1763&#039;te Esma Sultan, 1838 &#039;de Atiye Sultan için inşa ettirilen saraylar hakkında bk. Başvekâlet arşivi, Cevdet, Saray, nr. 1661; 2025, 5039). Sahilden 150 m. açıkta ve Ortaköy hududu cihetinde, sığ bir mahalde bir fener kayası olduğu gibi, iskele karşısında takriben 10.000 m2. büyüklüğünde ve hâlen kömür deposu olarak kullanılan, eskiden bir ev ve bir bahçeyi hâvî olan bir adacık ( Serkiz Bey adası) vardır. A r n a v u t - K ö y ü . Gerek Arnavutköyü ( Anaplus ), gerek Akmtı-Burnu ( Hestiai ) adlarını, buraların ilk sakinlerinden almışlardır ( Plinius &#039;a atfen, PaulyWissowa ). Anaplus &#039;ta, eski çağlarda, civardaki Medea &#039;nın defne ağacına izafeten, Laurus Medeae denilen bir adak yeri bulunuyordu ki, bilâhare büyük Konstantin tarafından, Mikâil adına klişeye çevrilmiş ve Jus-tinianus tarafından, tecdit edilmiş ve buraya da, bu mâbedden dolayı, Vicus Michaelicus denilmiştir. Akıntı-Burnu &#039;ndaki kuvvetli akıntıya rumlar Mega rheuma demişlerdir ve buradaki eski adak yerine, Theodora namına bir kilise yapılmıştır. Bu köy Kuru-Çeşme &#039;yi takiben Akıntı-Burnu &#039;nun ilerisine kadar uzanan sahilde ve iç taraftaki vadide bulunan oldukça kalabalık bir köydür. Vaktiyle buraya yerleştirilen ar-navutlara izafeten bu adı almışsa da, sonradan daha ziyade burada rumlar ve yahudiler ikamet BOĞAZİÇİ. 677 etmiştir.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Serafimovski - Evliya Çelebi.jpg|küçükresim|Evliya Çelebi]]&lt;br /&gt;
Evliya Çelebi, 1000 kadar bağlı-bahçeli mâmur haneleri olduğunu söylediği bu mahallin hiç müslüman ahalisi bulunmadığını ve bunun için cami, medrese ve imaretin mevcut olmadığını bildirir. Sonradan Selim III. tarafından h. 1219 &#039;da çok san&#039;atkârane bir çeşme, Mahmud II. tarafından da h. 1248&#039;de, Tevfikiye namı ile, bir cami yaptırıldı. Eski zamanlarda Akmtı-Burnu &#039;ndan kayıkçılar yedekler ile geçerler ve bâzan fena havalarda, akıntı tehlikeli bir hâl aldığı zamanlarda, yolcular burada kayıktan inerek, boğazın öte taraflarına at ile veya yayan giderlerdi. Arnavut-Köyü &#039;nde bir de Sarraf-Burnu denen daha az sivri bir burun vardır. Her ikisi arasında küçük bir koy bulunur. Arnavut Köyü &#039;nün çileği meşhurdur. B e b e k . Akıntı-Burnu &#039;nun şimâlindeki koy, yolcuların karaya çıkmasını kolaylaştırmak maksadı ile, sahil boyunca inşa edilen kademeleri dolayısiyle, Heiai ve diğer rumca adı ile, Echele tesmiye olunuyordu. Burada vaktiyle balıkçıların ve avcıların hâmisi Artemis (Dia-na ) adak yeri vardı. Arnavut-Köyü ile RumeliHisarı arasındaki koyun sahilinden ibaret olan bu köyün şimal kısmına — Küçük-Bebek, cenupta kısmen poyraza mâruz tarafına — Büyük-Be-bek denilir. Bu koy, manzarası güzel, sakin ve mahfuz bir koydur. Adını Fâtih &#039;in buraya tâyin ettiği ve lâkabı Bebek olan bölük-başından alan bu semtte, ona mahsus bulunup, sonradan „Bahçe-i Bebek Çelebi&amp;quot; namı ile has bahçeler arasına katılan ve içerisinde Selim I. &#039;in bir kasrını ihtiva eden bahçe, uzun zamanlar bakımsız kalmış, köşk de harap olmuştur. Diğer taraftan bu civar, İstanbul &#039;da dahilî vaziyetin karışık olduğu devirlerde, msl. XVIII. asır başlarında, ayak takımına melce&#039; olmuştu. XVII. asır ortalarında, bu bahçenin ilerisinde yeniçeri ağası Hasan Halife ve daha ileride, bir kaç defa kapudan-ı deryalık yapmış ve Girit &#039;in fethinde büyük hizmette bulunmuş Deli Hüseyin Paşa ( ölm. 1071 = 1660/1661 ) birer bağ vücuda getirmişlerdi. Naimâ (III, 100 ) &amp;quot;nın, Hasan Halife &#039;nin, Bebek bahçesini temellük etmek suretiyle vücuda getirdiğini ve o vaktin ricali arasında çok meşhur olduğunu söylediği, fakat, XV. ve XVI. asırlardaki Bebek bahçesinin hudutlarını tesbit edemediğimize göre, her hâlde ondan daha ötede bulunduğu muhakkak olan ( bk. Evliya Çelebi, göst. yer. • Çe-Iebi-zâde, s. 376) Hasan Halife bağı, sahibinin 1041 (1631/1632 ) &#039;de yeniçeriler tarafından katledilmesinden sonra, mîrîye alınmış ve has bahçeler arasına girmişti. Boğaziçi&#039;nin yer-yer imâr edildiği, köşkler ve yalılar ile süslendiği bir devirde, burasının bakımsız hâli nazar-ı dikkati çekmiş, aşağısında ve yukarısmdaki köyler gibi, mâmur bir hâle getirilmesi düşünülmüş, bu maksatla, Bebek bahçesine sahilde (Hammer &#039;e göre, eski Diana Dyctynna mabedi yerinde veya yakınında ) güzel bir köşk yapıldığı gibi, ayrıca bir cami (Bebek Çelebi camii ; 1912 &#039;de evkaf nezareti tarafından, mimar Kemâl Bey &#039;e tamir ettirilmiştir) ile kâfi derecede dükkân inşa edilmiş, „kayalar ve Hasan Halife yalısına varıncaya kadar, sahil ve cebel tarafları rağbet edenlere taraf-ı mîrîden bey&#039; ve temlik&amp;quot; olunarak, bir kaç ay içinde burada güzel bir köy kurulmuştur ( h. 1138; Çelebi-zâde, ayn. esr.). O vakit bu köşke verilen Humayun-âbâd ismi bu semte alem oldu. Bu kasrı asrın sonlarına doğru yeniden inşa ettiren kapudan-ı derya Cezayirli Gazi Hasan Paşa &#039;dır. Abdülhamid I. aradasırada buraya gelirdi. Kapudan paşa bu köşkü padişaha takdim ettikten sonra, vaktin reisülküttâbı ve ecnebi sefirleri zaman-zaman, bilhassa yaz mevsiminde, burada toplanarak, müzakereler yaparlardı. Bâzı ecnebi muharrirlerin buna „konferans köşkü&amp;quot; demesi bundandır (Andreossy, M., Constantinople et le Bos-phore de Thrace, Paris, 1828, s. 362 ; Edmon-do de Amicis, Constantinople, Paris, 1878, s. 181 v.d.). Selim III. bu kasrı yeniden inşa ve tezyin ettirdi; onun zamanında köşkte kardeşi Beyhan Sultan oturuyordu (Hammer, ayn. esr.; Başvekâlet arşivi, Cevdet, saray, nr. 5805 ). Bu kasr, 1846&#039;ta, Abdülmecid tarafından, yıktırı-lıncaya kadar, Humayun-âbâd adını muhafaza etti. Bundan sonra yeniden yaptırıldı ise de, bu isim unutuldu ; Bebek kasrı, Bebek köşkü diye tanındı. XIX. asır başında, şeyhülislâm, kahya-bey v.s. gibi, bir çok devlet ricalinin burada köşk ve sâhilhâneleri vardı. Bu meyanda Ab-dülhak Molla &#039;nın, teşrifatçı İbrahim Paşa &#039;nın babası bebekli Sâib Bey &#039;in, sonra Rauf Paşa &#039;ya, Emin Alî Paşa &#039;ya ve nihayet hidiv İsmail Paşa &#039;ya intikal eden Dürrî-zâde Arif Efendi &#039;nin yalıları burada idi. Mısırlı Halim Paşa yalısı büyük Bebek te bulunuyordu. Küçük Bebek &#039;te de sadrâzam mütercim Rüştü Paşa &#039;nın yalısı vardı; bu yalı sonradan Cevdet Paşa &#039;ya intikal etti. Bu yah&#039;.ar ile köşklerin bulunduğu arazinin bir kısmı Robert College arazisine dâhildir. Yine Selim III. devrinde Bebek &#039;te, donanma için, bir kaç depo vardı. Kayalar tarafında Mehmed IV. devrinde nişancı olan Ahmed Efendi ( Paşa ; ölm. 1662 ) tarafından yaptırılan Kayalar-mescidi vardı ve bunun altından bir ayazma geçerek, kayalardan inerdi. Yakınında ve deniz kıyısında olan çeşme ( 1177 h.) Tavukçu Reis adı ile mâruf re-isülküttab Mustafa Efendi &#039;nin hayratından idi (bu çeşme 1332 &#039;de yol tesviyesinde yıktırıl678 BOĞAZİÇİ. mıştır). Bu reisülküttâbın geniş bir bahçesi bulunan buradaki yalısı devrin devlet ricalinin ve hattâ Avrupa elçilerinin sık-sık ziyaret ederek müzakereler yaptıkları bir yerdi. Yine mescidin civarında, Bayramiye tarikatinden Pîr Ali Aksarayî&#039;nin oğlu olup, 935 ( 1528/1529) &#039;te idam edilen ve Oğlan Şeyh namı ile mâruf bulunan İsmail Mâşûkî &#039;nin mezarının bulunduğu Kadiri dergâhı vardı. Reisülküttâbın evi ile kadiri dergâhının arkasındaki sırtlarda bulunan Deli Hüseyin Paşa bağı da Robert College &#039;in eline geçti. Bu dergâhın civarında Mahmud II. zamanında ismini Musahip Said Efendi &#039;nin verdiği Yılanh-Yah meşhurdur. Kayalar mezarlığının yanında, Durmuş Dede tekkesi vardı. İstanbul &#039;a gelen gemiler, bu dervişe eşya ve yiyecek getirerek, hayır duasını alırlar, İstanbul &#039;da odununu ve zahiresini satıp Karadeniz *e selâmetle çıkmak isteyen yolcular da, buradan geçerken, sahile öte-beri bırakırlardı. R u me l i - H i s a r ı . Rumeli-Hisarı burnu, burada mevcut Hermes adak yerinden dolayı, Hermaion adını taşıyordu (Hermoeum promon-torium, Hammer, Hist. de l&#039;Empire Ott., II, 375). Keza vaziyetinden dolayı Lemocopion ve dalgaların gürültüsü bir köpeğin havlamasına teşbih edilerek, Pyrhias Kyon ( „kızıl köpek&amp;quot; ) adları da verilmişti. Burada, iskitlere karşı harbe giden Dârâ &#039;nin ordusunu geçirmek üzere, si-samlı Androkles sallar ile meşhur bir köprü yapmıştı (bk. Dionysios, ayn. esr.). Rumeli-Hisarı adı Fâtih &#039;in burada yaptırdığı hisardan [ bk. RUMELİ-HİSARI ] gelir. Bebek ve Baltalimanı koyları arasında genişçe bir çıkıntı üzerinde bulunan bir mevkidir. Rumeli-Hisarı, yangını müteakip, Mahmud I. tarafından yeniden yaptırılan (1746) iskele mescidi banisi Hacı Kemâleddin mahallesi ile, mescidinin banisi (1540) defterdar Mustafa Efendi olan arpa emini Ali Torlak (Ali Dede mescidinin banisi), Kale-İçi ve Meydan mahallelerini hâvidir ( Hadikat al-cavâmi&#039; ; Mir-&#039;ât-i İstanbul,).  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:The Bosphorus from the Campus of Boğaziçi University - panoramio.jpg|küçükresim|451x451pik|Boğaziçi Üniversitesi&#039;nden Boğaz Manzarası]]&lt;br /&gt;
Evliya Çelebi burayı, hisar haricindeki mahallelerden bağ ve bahçesiz, kayalar üzerinde 1000 &#039;den fazla evden ibaret bir semt olarak gösterir. Buradaki muvakkithâne Beyhan Sultan (Mustafa III. &#039;nin kızı) tarafından yaptırılmıştır. Cuma ve bayram günleri hisara bayrak çekilir ve padişah boğaza çıktıkça, buradaki toplar onu selâmlardı ( Başvekâlet arşivi, Cevdet, saray, 208, 6233). Her devirde saray ve devlet ricalinden bir çoğunun burada bağ ve yalıları vardı. Bu meyanda XVII. asırda Vâlde Sultan (Mehmed IV. &#039;in vâldesi) &#039;in yaptırdığı köşk ( Başvekâlet arşivi, İbmilemin, saray, 633 ), XVIII. asır başlarında matbah emini Halil Efendi&#039;nin bağı ( Çelebizâde, s. 569) ile XVIII. ve XIX. asırlarda, şeyhülislâmlardan Mekkî Mehmed Efendi ( ölm. 1212 = 1792/1798), Sıdkı-zâde Ahmed Reşid Efendi ( ölm. 1250 = 1834/1835 ) &#039;nin sâhilhâne-lerini zikretmek mümkündür (Davhat al-maşâ-yih, «.112, 128). RumeliHisarı&#039;mn en yüksek noktasında, tekkelerin kapatılmasına kadar, Nâfi Baba tekkesi adlı bir bektaşî tekkesi bulunduğu gibi, civarındaki şehitlikte meşahirden bir çokları medfundur; meşhur hattatlardan Mustafâ b. &#039;Abd al-Rahim (ölm. II73) ve Ahıried Vefik Paşa (ölm. 1308) bunlar meyanındadır. Köşkü de burada bulunan Ahmed Vefik Paşa, kendisini Hisar &#039;in bekçisi sayardı. Abdülaziz zamanında bu kalelerden birisi yıkılarak yerine bir saray inşa edilmesi mevzuubahs olunca, gösterdiği asabiyet ve verdiği eevap, onun, bu muazzam türk âbidesine karşı duyduğu bağlılığın derecesini belirtir (bk. Boğaziçi). Kayalar sırtında Tevfik Fikret&#039;in Âşiyân adlı köşkü bulunmaktadır ki, bu köşk, 1939 &#039;da edebiyat-ı cedide müzesi yapılmak üzere, İstanbul belediyesi tarafından satın alınmıştır. XIX. asrın son senelerinde hassas bir şâir olarak tanınan Ni-gâr Hanım &#039;in kabri de Kayalar mezarhğındadır. B a l t a - L ima n ı . Rumeli-Hisarı burnundan sonra, kıral Barbys &#039;in Phaidalia ismindeki kızının, üzerinden atlayarak, intihar ettiği kayaya ve kayanın civarında kâin yere Sinüs Phida-liae (bugünkü BaltaLimanı) adı verilmiştir. Burası, bundan başka Portas Mulierum (Gyna-ikön Iimen „kadınlar limanı&amp;quot;) adını taşımış ve Gillius &#039;a göre, Sarantakopa da tesmiye edilmiştir. Fâtih &#039;in kapudan-ı deryası olup, İstanbul fethinde Haliç &#039;e indirilen gemileri burada inşa eden Balta-oğlu Süleyman Bey &#039;den adını alan bu koy, Rumeli-Hisarı ve Emirgân arasında, menbaı Levend çiftliğinde olan bir derenin munsabındadır. Burada Paşmakçı Şücâeddin tarafından tesis edilip, minberini İmam-i Sultanî ( Ahmed III. &#039;in ) adı ile tanınan al-Sayyid Mu-hammed Efendi &#039;nin yaptırdığı bir cami ile He-zarpâre Ahmed Paşa (sadrazamlığı 1057 = 1647 ) &#039;nin bir çeşmesi vardır. Selim III. devrinde valide kethüdası giritli Yusuf Ağa da, dere içerisindeki çayırlıkta, bir biniş köşkü yaptırmıştı. Bâzan, sûr-i hümayun münasebetiyle, burada vükelâ için çadırlar kurulur ve eğlenceler tertip edilirdi (Başvekâlet arşivi, Cevdet, saray, nr. 1178). 1236&#039;da Mahmud Iî. devrinde limanın ağızına bir tabya inşa edildi. Baltalimanı XIX. asırda İstanbul zenginlerinin rağbet ettiği bir mevki olduğundan, sahil boyunda bir çok büyük yalılar mevcuttu. Büyük Reşid Paşa tarafından yaptırılan ve sonra yüksek bir fiyatla hükümete satılıp, oğlu Ali Gâlib BOĞAZİÇİ. 679 Paşa ile onun zevcesi Fatma Sultan &#039;a tahsis edilen büyük kârgir yalı, hâlâ durmakta ise de, yakınında yine o yalı ile birlikte hükümete satılmış olan daha eski ve ahşap kısım yıkılmıştır. Bu kârgir yalı zevcesi Seniha Sultan &#039;dan dolayı, en son Osmanlı sadrâzamlarından Damad Ferid Paşa (ölm. 1928 ) &#039;ya intikal etmiş ve mütarekeden sonraki devrede ( 1918—1923 ) siyasî ve millî mücadele aleyhine müzakerelere ve Hürriyet ve İtilâf fırkası içtimalarına sahne olmuştur. Cumhuriyet devrinde burada bir müddet balıkçılık enstitüsü teşkil edilmiş ve bugün bir hastahâne hâline getirilmiştir. Son zamanlarda da Balta-limanı ile Emirgân arasında „Reşid Paşa arazisi&amp;quot; denilen mahalde bir kısım yer ayrılarak Reşid Paşa namı ile yeni bir mahalle tesis edildi. Reşid Paşa, hâriciye nazırlığı zamanında, eski yalısında, 3 ağustos 1838 &#039;de Belçika ile, 16 ağustosta İngiltere ile birer ticaret muahedesi akdetmiş, sadareti esnasında da Rusya ile 1 mayıs 1849 &#039;da Eflâk-Boğdan beylikleri hakkında imzaladığı ahidnâme de, BaltaLimanı muahedesi adını almıştır. B o y a c ı -Kö y ü . Balta-Limanı ile Emirgân arasında bir köydür. Semtin bu ismi almasına sebep, şayak v.s. boyamak ve bu sanatı memlekette tamim etmek üzere, Kırkkilise civarından Selim III. tarafından 1221 (1806/1807 ) &#039;de 40 hâne muhacir getirilip, burada iskân edilmesi olmuştur. Köyde Topal Husrav Paşa hayratından iki eski çeşme vardır. Bunu takip eden sahile, servi ağaçları ile kapalı olduğu için, Kyparödes (bugünkü Kestane-Korusu ) deniliyordu. Bir kaya üzerinde ilahelerden Hekate &#039;ye tahsis edilmiş bir adak yeri vardı. M i r g û n ( Emirgân ). Buraya eskiden meşhur Munşa&#039;St al-salötin müellifi Nişancı Feridun Bey (ölm. 991 = 1583) &#039;e izafeten Feridun Bey bahçesi ( Feridun Paşa bahçesi ) denirdi. Murad IV. &#039;in Revan fethi sırasında bu kalenin kumandanı olup, kaleyi kâhyası Murad Bey ile birlikte teslim ve padişaha dehalet ederek, İstanbul &#039;a gelen, mansıplar ve vezaret hasları alan Emirgûne &#039;ye burası da tevcih edildi. Onun burada, ara sıra kendisini ziyaret eden padişaha ( Murad IV.) bir taht kurdurmak suretiyle çok san&#039;atkârâne ve İran zevkine göre inşa ve tefriş edilen müzeyyen bir köşk yaptırması ile, bu semt, daha fazla şöhret kazandı. Katlinden (1051 = 1641/1642) sonra Kara Mustafa Paşa &#039;ya verilen bu kasr, onun da idamından sonra muhtelif kimselere geçti, fakat bir kısmı has bahçeye tefrik edilerek (1065 tarihine âit bir vesika için bk. Başvekâlet arşivi, İbnülemin, dâhiliye, nr. 448) Mirgûn ismi bütün semte alem oldu ( krş. Hadikai al-cavâmi&#039;). Abdülhamid I. devrinde şeyhülislâm Mehmed Esad Efendi &#039;den mahlûl kalan buradaki köşk ve sâhilhânenin yerine, padişahın emr: ile, yeni bir cami ile dükkânlar ve hamam inşa edilerek, bir köy kuruldu ki, burası Selim III. devrinde daha ziyade inkişaf etti. Abdülhamid I. vakfından bir çemşe ile, Haseki kadın sarayı adı ila mâruf bir eve bitişik diğer bir çeşme ( banisi, Murad IV.), büyük Reşid Paşa hayratından üçüncü bir çeşme vardır. Emirgân &#039;m suyu boldur. Bu çeşmelere Valide bendinden su gelir. Kanlı kavak diye mâruf olan su da köyün suyu olup, menbaı 3 km. kadar cenûb-i garbîde ve Hacı Osman bayırındadır. Sahilin şimal kısmında Mısır hıdivi İsmail Paşa &#039;nın köşkleri bulunuyordu. Bunun yanındaki bahçe de meşhur bir mesire idi. Burası 1943 te İstanbul belediyesi tarafından, halka mahsus bir gezinti yeri hâline getirilmek üzere, satın alındı. Sahilin cenup kısmında Mirgûn camii bitişiğinde Şerif Abdullah Paşa sâhilhânesi vardır ki, bugün ahfadı elinde bulunan bu yalının tezyinatı çok güzel olan selâmlık dâiresi güzel bir sanat eseri sayılmaktadır. Gerek hidiv ailesinin, gerek Şerif Abdullah Paşa &#039;nın Mirgûn &#039;de yaptıkları bir takım hayrat daha vardır. Koru civarında tesis edilip de bilâhare harâbiye yüz tutması yüzünden belediyece yıktırılan hastahâne bu meyandadır. Boğaziçi &#039;ndeki gümrüklerden biri de burada bulunuyor ve aidatı, beratla, saray mensuplarına v.s. tevcih ediliyordu (1211 tarihli bir vesika için bk. Başvekâlet arşivi, Cevdet, saray, nr. 1889 ). 1 s t i n y e. Çok güzel tabiî bir liman olarak, eski zamanlardan beri meşhur bulunan İstinye &#039;nin eskiden 3 adı vardı: 1. Stenös (boğazın medhâline yakın bir koy olmasından dolayı); 2. Leosthenes veya Leasthanes ( Megaralıların burada yetiştirdikleri bir nebattan dolayı) ; 3. Sösthenion (Argonotların Anıykos &#039;u mağlûp etmelerinin şükran hâtırası olarak inşa ettikleri adak yerinden dolayı). Burada daha evvelce Arn-phiaraos adak yeri bulunuyordu ve bunu büyük Konstantin bir hıristiyan mabedine tahvil etmişti. Bizanslılar zamanında burada imparatorların sarayları vardı ki, 921 &#039;de Boğaziçi &#039;ne kadar gelen Tuna bulgarları, bunlardan Roına-nus &#039;un sarayını yakmışlardı. Bizans &#039;1 denizden istilâya gelen kavimlerin, bu meyanda rusların, gemileri burada demir atardı. Boğaziçi &#039;nin en derin koyu etrafında olan bu köy, XVI. asır ortasından itibaren inkişaf etmiştir. Sakinleri yerli ram ahali ile daha ziyade denizcilerden (Kürekçibaşı Ahmed Bey, gemi kaptanlarından Derviş Reis v.s. gibi ) ibaretti. Bunların sâhilhâneleri ve tesis ve inşa ettikleri mescit ve mahallelerden başfcSo BOĞAZİÇL ka, Bayezid II. &#039;in torunu Nesli Şah Hanım Sultan &#039;m yaptırdığı mescit ve mahalle vardır ki, inşa tarihi ve bu mescidin İstanbul &#039;daki vakıflarını gösteren vakfiyesi 947 (1540) tarihlidir (Hadikat al-cavümı). Evliya Çelebi zamanında limanın ağızmda bir de misafirhane vardı (Segahainâme, göst. yer.). Koyun sahilinde ve iç tarafta bulunan köşkler ve yalılar zenginlerin rağbet ettiği bu semti her devirde Boğaziçi &#039;nin en mâmur köşelerinden biri yapmış ve koyun nihâyetindeki çayırlık meşhur bir mesire hâline gelmiştir. Civarındaki tepelerde kireç ve taş ocakları bulunduğu gibi, bilhassa Cezayirli Gazi Hasan Paşa zamanında faaliyet gösteren ve en büyük gemilerin kalafat ve tamir edilmelerine müsait bir kalafat yeri de mevcuttu. Meşrutiyet devrinde de burada „tâmir havuzları ve destgâhları osmanlı anonim şirketi&amp;quot; adı ile bir bahrî müessese tesis edilmiştir. Bu müessese cumhuriyet devrinde devlet deniz yolları idaresinin elinde, bu neviden işlere ayrılmıştır. Y e n i - K ö y . Yeni-Köy sahili, burada yetiştirilen çilek dolayısiyle, Komarödes ve bir az ilerisi Bakchiai tesmiye olunmuştu. — Kalender-Koyu, bir barbar kiralının adini (Pitheku Limen) taşımakta idi. Aynı zamanda bizanslılar buraya, sakin denizi sebebiyle, Eudios Kalos demişlerdir. Kanunî &#039;nin zamanında te&#039;sis edilmekle bugünkü ismini alan bu köy (rum ahali tarafından verilen Neochorio veya Romanya&#039;dan gelen ııîahların te&#039;sis ettiği hakkındaki rivayetler için bk. Boğaziçi, nşr. Şirket-i hayriye ), türklerin Boğaziçi &#039;ndeki imarcı ve medenî rollerini ve hizmetlerini bariz bir şekilde gösterir. Yeni-Köy, Evliya Çelebi zamanında, 3.000 evli ve bağlı bahçeli bir kasaba idi. Galata naibi idaresinde olup, su-basısı, yeniçeri serdarı, çavuş ve yasakçıları vardı. Halkı hep trabzonlu ve Karadeniz sahilinden gelme idi. Zâten Tarabya, Bü-yükdere, Sarıyer ahalisi de ekseriyetle bu gibi dışarıdan gelenlerden idi. Burada banileri, Osman II. devrinde kapudan-ı derya ve sadrâzam olan Güzelce Ali Paşa ((ŞeîeM Ali Paşa, ölm. 1620/1621) ile Zenbiüi AH Efendi&#039;nin oğlu Fazlı Efendi (ölm. 1583) olan Ali Paşa ve Molla Çelebi eâmileri ve Şeyh İsmail &#039;in halveti tekkesi de vardı (bk. I;Iadtkat alcavUmt). Karadeniz&#039;e çıkan gemilerin kaptanları peksimetlerini Galata ile Yeniköy &#039;den alırlardı. Mahmud Iî. devrinde rum zenginleri, Yeniköy &#039;de, osmanlı mimarîsine en güzel numune olacak zarif yalılar yaptırmışlardı. Burada romlardan başka, ermeniler de vardı. Bunlar evlerini siyaha ve rumlar ise, kırmızıya boyatmak mecburiyetinde idiler. Mamafih sonradan bu usûl terkedilmiş, yeşil müstesna olmak üzere4 Hıristiyanlar ikametgâhlarını istedikleri renge boyatabilmişlerdir. Bir az ilerideki Köy-Başı &#039;nda bir tabya ve daha ilerideki koyda Kalender köşkü vardı. Bu ad, burada medfun bu isimdeki bir dervişten alınmış olacağı gibi, sakin denizi sebebiyle verilen Eudios Kalos &#039;tan mu-harref bulunacağı da düşünülebilir (Hammer, göst. ger.). Buradaki köşk, Ahmed III. devrinde, Damad İbrahim Paşa tarafından yaptırıldı. O zamandan beri burası Boğaziçi &#039;nin en güzel mesirelerinden biri oldu. 1243 (1827/1828 ) türk-rus harbinde Mahmud II. Sancağ-ı Şerifi çıkarıp, Kalender köşküne koymuş ve burası üssü!-harekât ittihaz olunmuştu. T a r a b y a . Bu liman, İstinye gibi, denize hâkim milletler için, ehemmiyetli ticarî bir mevki olmuştur. 1352 &#039;de, cesevizler ile Venediklilerin deniz harbi esnasında Venediklilerin amirali Nicolo Pisani burayaçekilmişti. Bizanslılar devrinde burada, içinde harp esirleri hapsedilmekte olan bir mahpes bulunuyordu. Eski çağda Pharmacias adını taşıyan ve Medea&#039;nmzehiri ile münasebetdar görülen bu yer, sonradan havasının güzelliğinden dolayı, Therapia (»tedavi&amp;quot; ) tesmiye olunmuştur. Musahipleri Şemsi Paşa, Celâl Bey ve şâir Bakî gibi zevat ile Boğaziçi &#039;nde muhtelif yerlerde, has bahçelerde, manzarası güzel korularda ve sahillerde ziyafetler tertip eden Selim II., o devirde balıkçı kulübelerinden başka bir şey bulunmayan Tarabya &#039;da, bir kasaba kurulmasını ve kendisi için bir köşk yaptırtmasını Sokullu &#039;ya emretmiş ve ondan sonra burası da mamur olmuştur ( Evliya Çelebi, ayrı. esr.). Sonradan, güzelliği dolayısiyle, bilhassa rum zenginlerinin ikamet ettiği bir yer idi. Hattâ hükümet aleyhine bunların gizli tasavvur ve kararları burada konuşulur, Eflâk-Boğdan beyüklerindeki -.iftirakçı hareketler ile rum ihtilâlleri buradan idare edilirdi. Mâruf rum ailelerinden olup, bu gibi fesad hareketlerinde elebaşılık ettiği hükümetçe anlaşılan Ypsiîanti&#039;le-rin Tarabya &#039;daki sâhilhâaeîeri, bu yüzden müsadere edilmiş ve Selim III. tarafından Fransa sefaretine bir sayfiye olmak üzere verilmişti. Bundan başka, vaktiyle burada bulunan îsveç ve Napoli elçilerine mahsus yalılara ilâveten, sonradan İngiltere, Almanya, Romanya ve Danimarka sefaretleri de birer sayfiye edinmişlerdir. Bu yalılar ekseriya şark zevkine göre tefriş edilirdi. Yazm buralarda hayat çok canlı olurdu. İsveçli seyyah B]&#039;örnstahl &#039;in buradan yazdığı dikkate değer mektupları bu hayattan bahseder ( Hammer, agn. esr. ). Aynı zamanda, Tarabya koyunda nihâyetlenen yeşil vadi de cazip bir mesire idi. Evliya Çelebi zamanında, Tarabya, 1033 &#039;te uğradığı knzak taarruz ve tahribatının izlsnni muhafaza etmekle beraber, BOĞAZİÇL 68! imar da görmekte idi. Burada banisi tüccardan Elhâc Osman Ağa olan bir cami vardır ki, bu, evvelâ Mustafa III. devrinde, Alacacı Hüseyin Ağa, sonra 1244 &#039;te Silâhdar-ı şehriyârî Ali Ağa taraflarından tâdil ve tevsi edilmişti. Tarabya &#039;da Mahnıud II. ve Bezmiâlem Valide Sultan taraflarından yaptırılmış iki çeşme de vardır. K i r e ç - B u r n n . Buraya, boğazın şimal ucu göründüğü için, Karadeniz &#039;in kilidi ve anahtarı mânasına „Kleides kai kleithra tou Pontou&amp;quot; denirdi. Bizanslılar devrinde burada Euphemia &#039;ya tahsis edilmiş ve her kesin ziyaret ettiği bir ayazma vardı. Kefeli-Köy &#039;e giderken yüksekte bulunan bir kaya, Dionysios zamanında, ismini bir efsâneden alan Dikaia Petra (»âdil taş&amp;quot;) çok meşhurdu. Burası Tarabya ile Büyük-Dere arasında bir mahalledir. İskânı hususunda XIX. asırda, Fuad Paşa &#039;nın sadareti esnasında ve 1293 harbinde teşebbüsler ve gayretler gösterildi. Kireçburnu camii namı ile bir cami, Kireçburnu sedleri ad!ı iki sedd ile, biri 1163 &#039;te gümrük emini Ishak Ağa tarafından hayrat olarak, diğeri, 1237 &#039;de tabyalar inşa edildiği vakit yaptırılan iki çeşmesi vardır. Ağaç-Altı namı ile tanınan mevkide rumların çok ziyaret ettiği bir ayazma bulunur. K e f e l i - K ö y , Kireçburnu &#039;ndan sonra, BüyükDere körfezine dökülen derenin munsabında daha ziyâde balıkçıların oturduğu bir köydür. Adını, Kırım &#039;in imparatorluğa ilhakından sonra, Kefe &#039;den getirilerek, buraya yerleştirilen mu-haeırîardan almış olması muhtemeldir. Burada Kapudan-ı derya Uluc Hasan Paşa ( ölm. 1589/1590)&#039;nm yaptırdığı bir mescid vardır. Bilâhare, şeyhülislâm Damad-zâde Abu &#039;1-Hayr Ahmed Efendi ( ölm. 1144 = 1731/1832 ) buradaki yalısında son zamanlarını geçirdiği esnada, bu mescide cuma vaizi tâyin eylemiştir (Davhat al-mafâ&#039;ih, s. 89 ). Büyü k-D ere. Büyük-Dere ve vadisi eskiden Bathykolpos adı ile tanınmıştı. Megarahlar tarafından vücuda getirilen Saron adak yerinden dolayı buraya Saron körfezi veya Saron burnu ( Büyük-Dere burnu ) deniyordu. Bundan başka güzelliği sebebiyle, Kalos Agros ve geniş çayırlığı dolayısiyle, Libadia adları ile mâruf idi. Buçayır-lıkta „Yedi-Kardeş&amp;quot; tesmiye edilen 7 ağaçlı bir yer vardı ki, kat&#039;î olarak bilinmemekle beraber, 1096 &#039;da birinci haçlı seferinde Godefroy de Bouillon, ordusu ile, burada kalmıştı. Vaktiyle Selim II. &#039;in büyük ve geniş çayırlığına sık sık geldiği bu semt, derin bir körfezin sahilini işgal eder &amp;quot;&amp;lt;e adını körfeze dökülen bu dereden alır. Tarabya gibi, burası da Beyoğlu &#039;nda kışlık sefarethaneleri olan, bâzı Avrupa sefirlerinin sayfiyesi idi. Rusya ve ispanya sefarethanelerinin yalıları burada bulunuyordu. BüyükDere &#039;de biri Kılıç Ali Paşa yanında çıraklık yapmış olan Mahmud Efendi, diğeri Mustafa II. zamanında sadaret kethüdası meşhur Kara Kethüda Ahmed Ağa taraflarından yaptırılan iki cami mevcuttur. Mehmed Ağa&#039;nın bahçesi de (Kara-Kâhya bahçesi) buranın sayılı mesirelerinden biri idi. Kefeli-Köy ile Büyük-Dere, şehzade Sultan Mehmed camii vakfmdandır. Sarı-Yer( Sarı-Yar ). Büyük-Dere limanının şimale doğru nihayet bulduğu kısım ( Mesar veya Mezar-Burnu \ simas ( „burun&amp;quot; ) kelimesinden bozulmuş olup, Sarıyer koyundaki küçük dere ise, Skletrinas adını taşıyordu. Birincisinde bir Aphrodite heykeli, ikincisinde de Apollon adak yeri vardı. Vaktiyle burada bir mezar olduğu için Mezar-Burnu deniliyorken, bu isim Mesar &#039;a çevrilmiştir. Sarıyer &#039;in iskelesidir. Sarıyer, adını burada medfun „Sarı-Baba&amp;quot; namında bir zattan aldığı söylenirse de, eski eserlerde hep Sarıyar olarak geçmesi ve civarda, bakır ihtiva eden ve sarı görünen, bir yarın mevcudiyeti bu semte vaktiyle Sarı-Yar adını vermişken, sonradan bunun zamanla Sarıyer şekline girdiğini göstermektedir. Zâten burada hâlen metruk bir • bakır mâdeni vardır ( Mehmed Râif, ayn. esr.). Sarı-Yer&#039;in havası iyi olduğu gibi, bilhassa güzel ve şifalı suları ile meşhurdur. Boğaziçi &#039;nin iyi suları Sarı-Yer civarında toplanmıştır. Mahâh al-miyâh &#039;in „kesirülmıkdar bir mâ-i lezîz olup, Çamlıca suyu havassında&amp;quot; bulunduğunu bildirdiği Kestane suyundan başka, şifa hassası her keşçe bilinen Çırçır suyu ve Fındık suyu, Hün-kârsuyu ve Şifa suyu Sarı-Yer &#039;e yakın tepelerin eteklerinden çıkar ki, yazın bu yüzden, buraları çok rağbet gören bir sayfiye ve mesiredir. ( Boğaziçi &#039;nin Rumeli kıyısındaki meşhur sulardan bu eserde bahsedilen diğerleri Istinye yakınındaki Tokmak suyu ile Baltalimanı çayırı nihâyetinde Kanlı-Kavak &#039;tan çıkan ve o sahilde Narhçı yalısı altındaki çeşmeyi teşkil eden Narhçı suyudur; krş. Âşir Efendi mahdumu Mehmed Hafid, Mahâh al-miyâh, İstanbul, 1271). Sarı-Yer &#039;de öteden beri meşhur bahçeler bulunuyordu. Murad IV. &#039;in bir gezinti esnasında gördüğü ve „Hâdim al-haremeyn olduğum hâlde, böyle bir r a v z a - i c e n a n a mâlik değilim&amp;quot; diye hayretini izhar ettiği Çelebi Solak namı ile mâruf bir zatın bahçesi bu meyandadır ( Evliya Çelebi, göst. yer.). Burada Ali Kethüda isminde birinin inşa ve meşhur Mehmed Kethüda &#039;nın tamir ettirdiği bir cami ile İbrahim ve Mehmed IV. *in musahiplerinden Mes&#039;ud Ağa &#039;nın 1055 &#039;te yaptırdığı çeşme zikre değer (ffadikat al-cavâmı). Sarı-Yer&#039;den sonra ge68* BOĞAZİÇİ. Ien Yeni-Mahalle &#039;de Pazarbaşı ve sahilde yüksekçe bir yerdeki Fırıldak bahçesi birer mesiredir. R u m e l i - K a v a ğ ı . Bu civarda Milton (TelliTabya) ve Sarapieion vardı. Anadolu ve RumeliKavakları kalelerinin bulunduğu yerde eskiden a mâbed vardı. Rumeli kıyısındaki bizanslıların ve Anadolu kıyısındaki Chalke-donluların mabedi idi. Bilâhare bizans imparatorları karşı karşıya bulunan bu iki tepenin üstünde, boğazı müdafaa etmek üzere, iki kale inşa etmişler ve tepeden sahile kadar uzanan bir duvar yapmışlardı ki, bir kıyıdan diğerine uzanan ve sahildeki duvarlara merbut bulunan büyük bir zincir ile, boğaz kapatılır idi. Bu kalelerden Anadolu kıyısındaki, Ceneviz kalesi, oldukça sağlam bulunmasına mukabil, Rumeli kıyısındakinin ancak harabeleri görülmektedir. Gillius &#039;ta burası Rumeli Hieron ( Hieron Rö-melias) &#039;u şeklinde geçer. Kale duvarından sonra gelen vadi, eskiden civardaki taşların altın ihtiva ettiği sanıldığı için, Chrysorrhoas ( „altm su&amp;quot;) adını taşıyordu. Burada, Gillius &#039;un zamanında, Meryem &#039;e izafe edilen küçük bir kilise mevcuttu. Bu vadinin nihâyetindeki men-bâın bulunduğu tepede, her hâlde vaktiyle fener vazifesini gören, büyük ve yuvarlak bir kule bulunuyordu. Dionysios bunu Timea Turris tesmiye etmektedir. Burası Murad IV. zamanında yaptırılan kale ( BoğazHisarı) sebebi ile, ehemmiyetli bir yer olmuştu. Bu kale dört köşesi bin adım olmak ve cenup tarafında bir kapısı bulunmak üzere, Anadolu-Kavağı ile birlikte, kazak ve rus hücumlarına karşı yaptırıldı; sonradan müteaddit defalar tamir ve tadilât gördü ( aş. bk.). Evliya Çelebi, kalenin içinde muhafızlara mahpus 60 ev olduğunu ve bu mevkide Galata mollasının bir naibi bulunduğunu kaydeder. Murad IV. &#039;in yaptırdığı bir cami ile Karakaş Mustafa Çelebi *nin inşa ettirdiği bir mescid, sonradan, Vâlde Hatice Turhan Sultan ( Meh-ıned IV. &#039;in annesi) tarafından kardeşi Yusuf Ağa namına bina ve Mahmud II. tarafından tamir ettirilen Vâlde camii buranın eski millî âbidelerini teşkil eder. Sahilde Otuz-Bir suyu adı ile tanılan bir mesiresi de vardır. B o ğ a z - a ğ z ı (Rumeli). Rumeli-Kavağı &#039;ndan sonra, kayalıkların bir burun ile nihâyet-lendiği yerde, Karadeniz &#039;den girerken, boğazın Rumeli kıyısındaki ilk limanı vardır. Buna E-phesiâtes („EphesliIerin Mmanı&amp;quot;; bugünkü Bü-yük-Liman) denirdi. Sonra Aphrodision burnu (Taşlıea-Burnu veya Top-Taşı) vardır. Daha ileride eski Aphrodite heykeli ile Myreleion mevkii bulunuyordu. Bundan sonra gelen küçük koy, Limen Dykiön ( »Lykialıların limanı&amp;quot;; bugünkü Hamsi limanı) ve Karibce kalesi şimâ-lindeki liman da, Licnias tesmiye ediliyordu. Buradan itibaren sahil daha taşlı ve daha hususî bir şekil alırdı ki, eskiden buraya akbaba ve kartalların yuva yapmasından dolayı Gypopolis ( »akbaba şehri&amp;quot; ) denmişti. İhtimâl ki, Papas-Burnu &#039;na kadar devam eden bu yerde argonotları davet eden kıral Phineas &#039;m sarayı vardı. Boğazın nihayet bulduğu yerdeki burun Panium ( Gillius, Phanarion demektedir ; Rumeli feneri burnu ) &#039;dur. Karşısında Kyaneai adacığı ( Kızıl-Kayalar veya Kokonora adası) vardır. 1352 &#039;de burada Venedik ve Ceneviz donanmaları arasında, Karadeniz hâkimiyeti için, büyük bir muharebe olmuştu. Boğazın Rumeli kıyısındaki en son nokta Symplegades tesmiye olunuyordu. Boğazın hâricinde Hamus (İstiranca dağları) eteklerinde vaktiyle fener vazifesi gören ve Ovid kulesi tesmiye olunan bir yer kaydedilmektedir ( bk. Pauly-Wissowa ). Bu mevkilerin (Büyük-Liman, Karipçe ve Fener) türk tarihinde, buralarda XVIII. ve XIX. asırlarda müdafaa tertibatı alınmasından başkaca bir değerleri yoktur ( aş. bak). Ancak boğazın medhâlinde, gemilerin geceleyin karaya oturmaması veya yanlış işaret vererek, bunları yağma etmek isteyen bâzı hırsızlardan korumak için. zaman zaman çareler düşünülmüş, Abdülhamid I. zamanında sahilde mahalleler tesis edilerek, imarına çalışılmış ve bu suretle bu gibi mahzurların önüne geçilmek istenilmiştir. Abdül-aziz devrinde ise, kazazedeleri kurtarmak maksadı ile, eankurtarn teşkilâtı yapılmış ve bu te&#039;sis bugünkü tahlisiye teşkilâtına esas olmuştur. B o ğ a z - a ğ z ı ( Anadolu ). Boğazın Anadolu kıyısı, eskilerin Rhebas (yeni yun. Rivas ve türk. Irva ) dedikleri derenin ağzında, aynı adı alan, Irva limanı ile başlar ve bundan sonra Kromion veya Kolone tesmiye olunan bir takım kayalıklar gelir. Burası taşlık bir sahildir. Andre-ossy &#039;ye göre, Fatih, İstanbul &#039;u muhasara ettiği vakit, sûrları daha iyi tahrip edip, gedik açabilecek olan yuvarlak bazalt taşlarını buradan getirtmişti. Bu kayalıklardan sonra gelen buruna, burada gemi demiri bulunduğu için, Ancyreunı (YumBurnu), yine burada yuvarlak ve bir kuleye benzeyen kayalığa da Pyrgos Medeias denilmişti. Anadolu feneri, Psonion ve garbm-daki koy da Ampelodes ( ÇakalLimanı; Ham-mer &#039;e göre, Kabakos ) adı ile mâruf idi. — Poyraz burnu, adını Boreas &#039;tan almaktadır. Cenubundaki koy ( Poyrass-Limanı) Gillius &#039;ta, Dios Sacra olarak gösterilmiştir. — Fil-Burnu, Kora-kion (Hammer &#039;e göte, Poyraz-Burnu ), bundan sonra gelen taşlık sahil Panteikion ve Keçeli-Liman, Chelai tesmiye edilmişti, BOĞAZİÇİ. 683 Türkler zamanında, boğazın medhâlinden itibaren, Anadolu-Feneri, Poyraz-Limanı ve Fil-Burnu mevkileri yine, boğazın müdafaası bakımından ehemmiyet almış, esasen tenha ve uzak oldukları için, istanbul ve asıl Boğaziçi ile irtibat ve münasebetleri az bulunmuştur. A n a d o l u - K a v a ğ ı . Boğaziçi &#039;nin eski çağlarda Hieron Stoma ( „mukaddes ağız,,) denilen kısmı üzerindedir ve eskilerde Fanum yahut Hieron şeklinde geçer. Burada 12 mabut namına bir adak yeri vardı ki, evvelâ Phrysos ve sonra Iason (Kolchis&#039;ten avdetinde) tarafından inşa edilmişti. Bundan başka ayrıca Karadeniz&#039;e çıkacakların müsait bir rüzgârla seyahat etmelerini te&#039;min için, kurban kestikleri Zevs ve Poseidon namlarına yapılmış adak yerleri bulunuyordu. Esasen bütün bu sahiller mukaddes idi. Çünkü eskiler Karadeniz hakkında o kadar korkunç bir fikre sahip idiler ki, tanıdıkları bütün ilâh ve ilahelere bir mukaddes yer te&#039;-sis etmeden ve bir şey adanmaksızm yolculuğa cesaret edemezlerdi ( Tournefort, ayn. esr.). En eski zamanlardan beri hususî ehemmiyeti ve tarihî bir kıymeti hâiz olan Anadolu-Kavağı, aynı zamanda Boğaziçi sahillerini, şimalden istilâ edeceklere karşı, emniyet altında bulundurmak maksadı ile ve askerî kuvvetlerin bulundurulduğu müstahkem bir mevki ve boğazdan geçen gemilerden gümrük tahsilatının yapıldığı bir yerdi. Nitekim Bithinya kiralı Pru-sias bir aralık bu bizans mevkiini ele geçirdi. Gotîar hücum ettiler ve 865 ile 941 &#039;de ruslar geldiler. Sonra, Yorus kalesi tesmiye edilen Ceneviz kalesi, Ceneviz hâkimiyetinin buralarda mevcut olduğu zamanda, Paleologlar devrinde, bu ihtiyaçlara karşılık inşa edilmişti. Burada bir taşa kazılmış bir haç işareti ve 1190 tarihi göze çarpmaktadır ki, bu tarih ceneviz-lerin boğaza hâkim oldukları devirdir (Andre-ossy, ayn. esr. ). — Müteakip burun (Macar-Burnu), Argyrönion veya Argyronicum idi ve burada, Justinianus I. tarafından, mükemmel bir şekilde yeniden yaptırılmış Hagios Panteleimon kilisesi mevcut idi. Yine bu civarda, Prokop &#039;a göre, Justinianus î. &#039;un yaptırdığı bir darülaceze ile Mökadion denen sahilde (Anadolu-Kavağı &#039;nın şimalinde), yine onun tarafından, Mikâil namına inşa ettirilen bir kilise bulunuyordu. Burası türkler devrinde bâzı yalıları ihtiva eden, bilhassa istihkâmları bakımından ehemmiyetli bir yerdi. Kösem Vâlde Sultan &#039;m (Mahpeyker) inşa ettirdiği Anadolu-Kavağı mescidi ile kale hâricinde Midillili Hacı Ali Reis &#039;in 1001 &#039;de, kalenin inşasından 32 sene evvel, yaptırdığı cami ve Kavak ustalarından Elhâc Mehmed Ağa&#039;mn 1106&#039;da, yine kale dışında, inşa ettirdiği cami (Yeni-Câmi ) bu semtin XVII. asırda oldukça kalabalık bir yer olduğunu gösterir. Evliya Çelebi &#039;nin de, limanından 300 gemi eksik olma? demesi, bunun bir delilidir. Kavak ustası veya Kavak dizdarı buranın mülkiye âmiri idi. Burada Üsküdar mollasının bir naibi bulunurdu. Eskiden mevcut misafirhane 1143&#039;te Mehmed Kethüda tarafından tamir ettirilmişti. Diğer taraftan öteden beri ehemmiyet verilen beynelmilel karantina işleri için, 1254 &#039;te, meşhur Kavak tahaffuzhanesi ihdas edildi. Anadolu-Kavağı &#039;ndaki kaleden başka daha şimalde bulunan Ceneviz-Kalesi &#039;nde (Yoros kalesi) Bayezid II. &#039;in yaptırdığı bir mescid (Yoros kalesi mescidi) vardı. Burada Hızır-taşı denen ve her kes tarafından ziyaret edilen meşhur bir taş vardı. Yûşâ t e p e s i . Herculis Kline („Herkül &#039;ün yatağı&amp;quot;) ve Umur-Yeri Chalkedonluların Daphne namına inşa ettikleri adak yerinden dolayı, Daphne Psychonous veya insana Iaurus Nymphaion Chalkedonion adını taşıyordu. Mamafih burada, bir aralık, Amykos adını taşıyan bir mevki vardı ( Pauly-Wissowa). Bundan sonra Sivri-Burun ( Selvi-Burnu ) Aietou rhymchos ve Bithinyah bir kirala izafetle adlanan Mou-kaporis ( Hünkâr-İskelesi koyu ) mevkii gelir. Burası, güzel bir liman ile birlikte, derince bir koydur. Tournefort &#039;a göre, çok bereketli olan bu sahilde her köy bir meyve adını taşıdığı gibi, Monocolos ve Moucaporis burunları arasındaki köy de, Toca ( „kirazlı&amp;quot; ) adı ile mâruf idi. Yûşâ tepesi ( Cebel-i Yûşâ ), Boğaziçi &#039;nde sahile en yakın ve en yüksek bir tepedir ( Yoros dağı adı hakkındaki rivayetler için bk. hladikat al-cavümi&#039;, II, 147 v.d.;). Burada Osman III. sadrâzamlarından Mehmed Said Paşa &#039;nu bina ettirdiği bir mescid vardır (1169). Mehmed Said Paşa bu sırada, halk arasında Yûşâ peygambere izafe edilen ve çok uzun olan mezarın etrafına kârgir bir duvar inşa ile müstakil türbedar tâyin etti ve kandil yakmak için, hademe ve hücreler yaptırdı. Cami Abdülaziz devrinde yeniden tamir olundu ( bu tepeye Yûşâ tepesi ve orada gelengidene gösterilen uzun boylu mezara (ki, bu sebeple fransızlar tepeye Mont de Geant derler), Yûşâ peygamberin mezarı adını veren efsânelerden biri Musa peygamberin Macma&#039; al-bahrayn ( Boğaziçi ) &#039;e geldiği zamanda yanındaki Yûşâ peygamberin o sırada burada vefat ederek, tepeye gömüldüğü efsânesidir (Hâlbuki tepeye, Karadeniz &#039;den ilk görülecek en yüksek tepe olmak dolayısiyle, Fenikeliler tarafından Yûşâ=&#039;Yesu&#039; ( »kurtarıcı&amp;quot; ) adı verilmiş olması da muhtemeldir). Dağın altında Tokat bahçesi, Tokat köşkü 684 BOĞAZİÇİ vardı; bu köşk Fâtih ve Kanunî &#039;den sonra evvelâ 1093 &#039;te ( Başvekâlet arşivi, Cevdet, saray, 3901), bilâhare 1159 (1746)&#039;da Mahmud I. tarafından, çok güzel bir tarzda, yeniden yaptırıldı ve şâir Nevres &#039;in yazdığı güzel bir tarih-ile Kasr-ı humâyunâbâd denildi (&#039;Izzi, var. 63 v.d.). Bu köşkün yanında Mâ-i carî bahçesi adı ile bir mesire vardı ki, bu isim zamanla Macar şekline girmiş, bahçeye Macar-Bahçesi, Yûşâ tepesinin sahile indiği buruna&amp;quot; Macar burnu, hattâ Yûşâ tabyasına Macar-Tabyası, yahut Macar-Kalesi denilmiştir. A k - B a b a ve D e r e s k i köyleri.Boğazın Rumeli kıyısında Büyük-Dere&#039;den içeride bulunan Bahçe- Köy ve Belgrad köylerinin ( bk. BEND ) Boğaziçi ile alâkası ne kadar kuvvetli ise, Tokat deresinin cenûb-i şarkîsinde uzanan ve Beykoz &#039;a iki saatlik mesafede bulunan romantik bir vadideki bu köylerin de Boğaziçi ve onun tarihi ile rabıta ve münasebeti o nisbette sıkıdır. Adı Fâtih devrindeki şahsiyetlerden birine bağlanan Ak-Baba köyünde (AkBaba sultan adı hakkında bk. Evliya Çelebi ), Murad III. zamanında ve müteakip devirlerde büyük bir rolü olan kethüda Canfeda Hatun &#039;un yaptırdığı bir cami yakınındaki bir bağda menbaı bulunan Kara-Kulak Ahmed Ağa &#039;ya nisbetle Karakulak denen meşhur suyun bulunduğu Dereski köyünde de, Selim III. devrinde valide kahyası Yusuf Ağa&#039;nın eseri olan san&#039;atkârâne bir çeşme ve köşk (Âli, Kanh al-ahbâr, basılmamış kısımlar, var. 475; hladikat al-cavâm? ; Ma-hâh al-miyâh) ile şeyhülislâm Molla Fenarî Mehmed Efendi ( ölm. 954 ) &#039;nin yaptırdığı Dereski mescidi kayda değer. Evliya Çelebi &#039;ye göre, bundan başka, bu civarda meşhur olan Â.1-İ Bahadır, KoyunKorusu ve Alemdağı mesireleri vardır. Ahmed Midhat Efendi &#039;nin burada bir çiftliği bulunuyordu ve içinden çıkan Sırmakeş suyu, Boğaziçi &#039;nin diğer iyi suları gibi, İstanbul &#039;da tevzî olunurdu. S ü t l ü c e ve Umu r-Yeri. Macar-Bornu &amp;quot;nu takip eden Sütlüce, güzel suları (Ab-i Hayat ) ile, İstanbul&#039;un mesirelerinden biri idi. Burada sa&#039;diye tarikatine mensup Hasîrî-zâde tekkesi vardır. Gerek burası, gerek sahilde bunu takip eden ve yelken gemilerinin barınmasına müsait bir koy olan Umuryeri limanı, taş ve kireç ocaklarını ihtiva eder. B e y k o z . Gillius &#039;un rumlar tarafından Amya ve Ameae tesmiye edildiğini bildirdiği Beykoz körfezi, bir Bithinya kiralının adı ile, Amykos ve arkasındaki düzlük, Grönychia (Beykoz çayırı ) tesmiye edilmekte idi; şüphesiz ki, Amya ismi Amycos &#039;un bozulmuş bir şeklidir. Leu-nelavius burayı, Beykoz ile alâkadar olarak, Megalo carya tesmiye etmektedir. Eski türkçe vesikalarda Bey-kozu ve Bey-kos şeklinde görünen ve Servi-Burnu &#039;mm cenubunda bulunan bu köyün adı, bâzılarına göre, koz { „ceviz&amp;quot; ) ile bir terkip hâlinde Bey-Kozu, bâzılarına göre ise, kos ( „köy&amp;quot; ) ile Bey-Kos (istanbul &#039;un fethinden sonra, evvelce burada ikamet eden bizanslı bir beyin köyü mânasına, bu ismin türklerce verildiği söylenir) olmak üzere, eski türk devrine aittir. Kocaeli fâtihinin burada oturmaş olduğu hakkındaki tarihî rivayet ve sonraları Kocaeli valilerinin idare makam bulunması, hattâ bir aralık Kocaeli valiliğinin Boğaz muhafazasına memur kimselere tevcihi bu ikinci nokta-i nazarı kuvvetlendirmektedir. Bu semt, Beykoz ve Yalı-Köyü adı ile, iki kısma ayrılır. Yalı-Köyü civarında Beykoz çayırı denilen büyük bir mesire ve bunun sahilinde, Beykoz kasr-ı hümayunu ile, Hünkâr iskelesi vardır. Burada Babıâli ile Rusya arasında 1833 &#039;te Türkiye &#039;nin zararına olmakla meşhur tedafüi ittifak muahedenâmesi imzalanmıştır. Bu muahededen sonra Servi-Burnu &#039;ndaki tepede, ruslar tarafından, üzerinde rusça bir kitabe ile Pertev Paşa tarafından türkçe yazılmış manzum bir diğer kitabe bulunan, bir taş dikilmişti. Boğaziçi-Taşı adı ile mâruf olan bu taş, Ayastafanos &#039;taki rus âbidesi gibi, büyük harbin başlangıcında (1914) yıkıldı (tafsilât için bk. Osman Ergin, Türkiye maarif tarihi, II, 447 ). Beykoz &#039;da hâlen mevcut köşk, Mısır valisi Mehmed Ali Paşa tarafından inşa ettirilerek, Abdülmecid &#039;e takdim olunmuş, sonradan Abdülaziz tarafından tamir ettirilmişti. XIX. asrın meşhur türk muharriri Ahmed Midhat [ b. bk.] &#039;in Beykoz &#039;daki yalısı bugün hâlâ mevcuttur. Beykoz &#039;da vaktiyle su değirmenleri vardı; ustasına, uncu-başı denir ve acemi oğlanlarından müteşekkil ocağa „değirmen ocağj&amp;quot; adı verilirdi. Selim III. devrinde bu değirmenler yerinde bir kâğıthâne te&#039;- sis edildi (Başvekâlet arşivi, sadaret müteferrika defterleri, 707/2; Cevdet, askerî, nr. 2651). Gerek Hünkâr iskelesinde, gerek Yalı-köyü &#039;ndeki mescidler orada bulunan bostancı veya uncu-başıların eseridir. Beykoz câmiinin de banisi yine bostancı-başı Mustafa Ağa idi. Bunun yanında, yine bostancı-başılardan olup, bilâhare 1017 &#039;de Kanije beylerbeyiliğinde vefat eden Ahmed Paşa bir mektep yaptırdı. Çeşmeleri bol olan Beykoz &#039;da Mahmud I. de 1159 &#039;da gümrük emini Ishak Ağa &#039;mn nezareti ile bir çeşme yaptırmıştı (&#039;Izzi, var. 64; Hadi kat al-cavümi&#039;). Ishak Ağa namına Yalı-Köyü &#039;nde bir mahalle de vardı. Beykoz &#039;un suyu bol olduğu için gemiler, sefere çıkacakları zaman, fıçılarını buradan doldururlardı. Burası XVII. asırda, bir çok büyüklerin köşk ve yalılarının BOĞAZİÇİ 685 bulunduğu bir semt idi. Üsküdar mollasına tâbi olmakla beraber 150 akçe ile müneccim basılara meşruta bulunuyordu. Sultaniye bahçesi bostancı-başısı zabıta âmiri idi ( Evliya Çelebi; Kâtib Çelebi, Cihannümâ, s. 664) Beykoz &#039;da eskiden mevcut tabakhane ( Başvekâlet arşivi, Cevdet, askerî, nr. 3069 ) sonradan tekmil edilerek, büyük ve modern bir kundura fabrikası hâline getirildi. Balıkçılık burada çok inkişaf etmiştir ve öteden beri dalyanları, kalkan balığı ve paçası ile meşhurdur. Beykoz &#039;a yakın olan Sultaniye mesiresi, Evliya Çelebi &#039;ye göre, özdemir-oğlu Osman Paşa &#039;nın Murad III. &#039;a takdim ettiği malzeme ile acemkârî bir köşk yapıldıktan sonra, Azerbaycan &#039;in büyük bir şehri olan Sultaniye &#039;ye izafeten, bu isim ile anılmağa başladı. Fakat Baye-zid II. &#039;den itibaren, bütün padişahların rağbet ve köşkler ile tezyin ettiği bu mevki, adını bundan dolayı da almış olabilir. Ahmed III. devrinde de alâka ve himmet gören Sultaniye bahçesi ve kasrı sonradan metruk kaldı. Selim III. burada nişan tâlimleri yaptırırdı; bu sebeple buraya nişan taşı koydurmuş, sedler inşa ettirmiştir. Hammer, kendi zamanında burada reis efendinin bir köşkü bulunduğunu kaydeder. Sultaniye &#039;deki bostancılar, geceleri Boğaziçi &#039;nde dolaşarak, emniyet ve asayişi temin etmek vazifesi ile mükelleftiler. Sultaniye çayırına yakın bir yerde bulunan Gümüş-Suyu Boğaziçi &#039;nin en iyi sularındandır. Paş a -B a h ç e s i . Dionysios&#039;un Palödes tesmiye ettiği yeri Paşa-Bahçesi yanında aramak lâzımdır. Çubuklu koyunun şimâlindeki burun, bol istiridye avlandığı için, Stiridia adını almıştır. Gillius &#039;ta, Sultan Süleyman köşkü ( Sultaniye köşkü) ile karşı karşıya olduğu için, Türk-Burnu şeklinde geçmektedir ( Tournefort, agn. esr.). Bu civar vaktiyle büyük bir incirlik hâlinde bulunduğu için, Încir-Köyü adını alan bir yer de vardı. Bu iki mevki Sultaniye &#039;yi takip eden bir sayfiye yeridir. Bâzi reisülküttâb ve kazasker mazûlîerinin burada yalıları vardı. Hezarpâre Ahmed Paşa &#039;nın bir sarayı da burada idi; hattâ Paşa-Bahçesi adı da bu zatın bahçesinden gelmiştir. Bir aralık İncirKöyü &#039;nde çoğalan kahvehaneler „erbab-ı fısk-ı fücura bir melce&#039; olduğu&amp;quot; düşünülerek, yıktırılmıştı ( Vâsıf, I, 146). Burada bostancı-başılardan Sinan Ağa &#039;nın yaptırıp, sonradan, yine bostancı-başılardan bulunup, sadrâzam kethüdası olan Dürzi Hüseyin Ağa (ölm. 1173) &#039;nın bir mektep ilâvesi ile yenilediği İncir-Köyü camii vardır. Incirli-Köy &#039;ün cenubunda bulunan Paşa-Bahçesi eskiden yalnız hıristiyanlar tarafından meskûn iken, bilâhare Mustafa III. &#039;nın burada mektep, çeşme ve hamam ile birlikte bir de cami inşasından sonra türklerin de rağbet ettiği bir semt olmuş, devlet ricalinden bir çoğu burada bağ, bahçe ve yalı yaptırmışlardır. Paşa-Bahçesi &#039;nde eskiden mevcud şişehâne bugün asrî bir cam fabrikasına tahavvül etmiştir. Bundan başka burada, 1932 &#039;den itibaren, inhisarlar idaresinin müskirat fabrikası bulunmaktadır. Ç u b u k l u . Katangion, Çubuklu koyu ve Oxyrros Kanlıca &#039;nın şimâlindeki burundur ve bu sonuncusu Gillius &#039;ta Magnum Glari olarak gösterilmiştir. Çubuklu, eskiden Akimitlerin manastırı ile meşhur idi. Çubuk lülesi yapıldığından veya Bayezid II. ile oğlu Selim I. arasında geçen bir hâdiseden dolayı, bu ismi alan bu semtte, eskiden beri Çu-buklu-Bahçe denilen bîr has bahçe ve bostancı ve neferlerine mahsus bir kışla vardı ve bu mesire civarındaki çubuklu-ocağı mescidi, bostancı-başılardan ağa-babası Halil Ağa tarafından yapılmıştı (adı hakkında bk. Evliya Çelebi, I, 465). Çubuklu &#039;da köşk, havuz ve güzel bir çeşme inşası ile Çubuklu deresini güzelieştire-rek, Feyzâbâd mesiresini tesis eden ve şenlendiren Damad İbrahim Paşa oldu. Kavuzun başında şâir Vehbi &#039;nin tarihini (1134) ihtiva eden bir taş vardı. Çubuklu &#039;da Keçecizâde İzzet Molla &#039;nın yaptırdığı (1238) diğer bîr çeşme ve Abdülmecid devri mâliye nazırlarından Rıfat Paşa &#039;nın tesis ettiği bir mahalle vardır. Rıfat Paşa, bu semti şenlendirmek maksadı ile, bayır üzerinde halka parasız arazi vermiş ve bu suretle Çubuklu &#039;nun imârına gayret göstermişti. Tepede Mısır hidivi Abbas Hilmi Paşa &#039;nın da güzel bir köşkü vardı ki, bülbülleri ile meşhurdu ve ilk baharda bir çokları bülbül dinlemek için, kayıklar ile buraya gelirlerdi. Bu köşk son zamanlarda İstanbul belediyesi tarafından satın alınmıştır. K a n l ı c a . Uzun düz sahili, Phrixou limen ismini taşırdı. Burada, Hesychias &#039;a göre, Iason tarafından tesis edilip, bilâhare yenilenen Ar-temis adak yeri bulunuyordu (PauIy-Wissowa). Bundan sonra Chalkedonlulara âit olan ve Gillius &#039;ta Plaka tesmiye edilen Phiela ( Kanlıca körfezi) geliyordu. Tournefort ( Dionysios &#039;a atfen) &#039;a göre, eski Ciconium kasabasının mevkii Manoli körfezinin (Kanlıca körfezi) hemen yakınındadır ve Cornion denilmektedir. Mamafih bu addaki Trakyalı bir koloniye tarafından kurulmuş olan bu şehrin Kikonion (Çengel-Köyü ) olduğu da tahmin edilmektedir(Pauly-Wissova). Bundan sonra gelen burun, şeklinden dolayı, Lembos adını almıştır. Burası Moltke haritasında, bir aralık Kıbrıs muhassıllığı da yapan kazasker Tahsin Efendi &#039;ye âit olduğu için, Kıbrıs-muhassılı olarak gösterilmektedir ki, AnadoluHisarı ile körfez arasındaki burundur. 6âS BOĞAZİÇİ. Bu semt adını, her hâlde kağnı arabası kullandıklarından dolayı, Kanglı ( Kaygılı) tesmiye olunan ( Nemeth Gyula, A Honfoglalâ magyar-sâg kialakalâsa, Budapeşt, 1930, s. 34 ) bir türk kabilesine mensup kimselerin bu yer ile her hangi bir surette alâkaları bulunmasından almıştır. Daha istanbul &#039;un fethinden önce, boğazın Ana- dolu kıyısına sahip olan türklerin bu mevkie bu addaki türk kabîlesi mensuplarını iskân etmiş olmaları ihtimâl dışında değildir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hammer &#039;in bu ismi, kan kelimesinden teşkil edilmiş kanlı sıfatı ile münasebettar görmesi ( Hammer ), bir hata olsa gerektir. Eski vakfiyelerde Kanhcak olarak geçmesi de bu kanaati kuvvetlendirecek mâhiyettedir. Burası eskiden beri, bir sayfiye yeri olarak, çok rağbet gören bir semt idi. Kanunî devri ricalinden olup, 976 ( 1568 ) &#039;da Mısır valisi tâyin edilen İskender Paşa&#039;nın 967 (1559/1560) &#039;de mimar Sinan &#039;a burada bir cami ve hamam yaptırması, XVII. asırda Evliya tarafından iki mektep, ibrahim Çelebi ve Emir Paşa yalıları gibi, bir çok yalıları bulunan 1200 evli ve bağlı bahçeli bir şehir olarak gösterilmesi, mevkiin harikulade nezaret.ve güzelliğinden dolayı, bu semtin türklerin Bağaziçi &#039;ne sahip oldukları ilk devirlerden itibaren kalabalık ve mâmur bir yer olduğunu izah eder. iskender Paşa camii sonradan, en sonuncusu 1942 &#039;de olmak üzere, bir çok tamirler görmüştür (tafsilât için bk. Cabir Vada, Boğaziçi konuşuyor, s. 68 v.dd.). İskender Paşa ile oğlu Ahmed Paşa buradaki türbede medfundur. Yine camiin sağ tarafında, Bahcat al-fatâvâ müellifi şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi ( ölm. H56)&#039;nin mezarı vardır. Bundan başka sûfîlerden Sinan Efendi ( ölm. 974 ) &#039;nin yaptırdığı mescid burada idi (Hadikat al-cavâmı ) ki, yeri bugünkü mescid çeşmesi ve arkasındaki Sinan Baba mezarının yakınında bulunuyordu. Gerek bu mescid, gerek Hadikat alcavâmı &#039;in Bahaî körfezi yakınında gösterdiği ve Memiş Sinaneddin Efendi ( ölm. 986) &#039;nin yaptırdığını söylediği Dolayı mescidi hâlen mevcut değildir. Esasen Dolayı bağı ( Anıca-zâde Hüseyin Paşa yalısı arkasında Dolanma Dolayı pınarı da Boğaziçi &#039;nin meşhur sularındandır ; krş. Aşir Efendi mahdumu Meh-med Hafid, Manân al-miyâh) Anadolu-Hisarı hudutları içindedir ( bk. Cabir Vada ). Kanlıca câmiinin 1,5 km. cenûb-i şarkîsinde banisi Şeyh &#039;Ata Allah Efendi (ölm. 1204) olan bir nakşi-bendî dergâhı bulunuyordu. 1266 (1851)&#039;da da Rifat Paşa tarafından yaptırılan bir muvakkit-hane mevcuttur. Sütü ve yoğurdu meşhur olan Kanlıca bilhassa mesireleri ile de Boğaziçi &#039;nin en ^özde bir semti idi. Mahmud I, devrinde tesis edilip, padişaha mahsus mûtenâ bir biniş mahalli olan ve sonra da zaman-zaman padişahların rağbet ettikleri bir yer bulunan Mîrâbâd ( Mihrâbâd ) mesiresi burada Fıstıklı yokuşundan körfeze inen sahada idi. Yüksek fıstık, servi ve çınar ağaçları ile kaplı bulunan bu yer, Vecihi Paşa &#039;dan sonra, metruk kalmış ve Kanlıca halkının gezinti yeri olmuş ve bilâhare de mısırlı prenses Rukiye &#039;nin tasarrufuna geçmişti. Kanlıca &#039;ya yakın Göztepe &#039;den çıkan meşhur Göztepe suyu buradadır ve kasabada müteaddit çeşmelere getirtilmiştir ( Kanlıca &#039;nın çeşmeleri hakkında tafsilât için bk. Cabir Vada ). Kanlıca &#039;da son asrın bâzı meşhur devlet adamlarının yalıları bulunuyordu; Abdül-hamid II. &#039;in hâriciye nâzın Saffet Paşa yalısı Kanlıca &#039;yi tezyin eden büyük ve güzel yalılardan idi. Bunlardan bir çoğu yanmış veya harap olduğundan, yıktırılmıştır. (tafsilât için bk. Cabir Vada, ayn. esr.). Bundan başka burada akıntısı ile meşhur Çakal burnunda tarihî binalardan bir karakol vardır. Bu bina Abdülaziz devrinde Boğaziçi sahillerinin münasip mevkilerine muhtelif tarzda inşa ettirilen ve bugün birer eşi Paşa-Limanı ile Çengel-Köyü &#039;nde bulunan, fakat kullanış şekli değişen karakollardan biridir. Burada daha evvel bir tabye de yaptırılmıştı (aş. bk.). Kanlıca &#039;nın Saffet Paşa bağı ile Yazıcı çiftliğinden başka en güzel mesireleri Kavacık ve Körfez &#039;dir. Bunlardan birincisi, kazasker Hasan Tahsin Efendi tarafından te &#039;sis edilmiş, tepede bir çiftliktir. Asıl cumartesi günleri kalabalık olan bu gezinti yerinde, 1253 &#039;te yaptırılmış bir havuz ve çeşme vardır. Burası 1317 &#039;den itibaren Mısır hidivi İsmail Paşa damadı Mahmud Sırrı Paşa &#039;ya intikal etmiştir. İkinci mesire, Kanlıca &#039;nın ve belki Boğaziçi &#039;nin en güzel bir mevkii olan Körfez olup, Bülbül-Deresi &#039;nin mansabında bulunmaktadır. Burası Mehmed IV, &#039;in şeyhülislâm Mehmed Bahaeddin Efendi &#039;ye ihsan etmesinden ve onun burada bir yalı yaptırmasından dolayı, Bahâî körfezi namı ile de yâdedilirdi. Bu yalı Mehmed IV. devrinde o kadar meşhur idi ki, İstanbul &#039;a gelen Avusturya elçisine, hem yaz aylarında ve mehtaplı gecelerde emsalsiz mehtap âlemlerinin yapıldığı bu pitoresk yerde, bu âlemlerden birini göstermek, hem de «Boğaziçi &#039;nde bulunan cennet âsâ yalıları seyr&amp;quot; ettirmek üzere, burada sadrâzam bir ziyafet vermişti (Râşid, Tarih, 1076, I, 109). XIX. asırda Körfez &#039;de mehtap âlemi Boğaziçi &#039;nin en büyük cazibesi olmuştur. Kanlıca &#039;da sadrâzam Amca-zâde Hüseyin Paşa &#039;nın, yaptırdığı bir yalı vardır. 1700 &#039;de Karlofça muahedesinin tasdiki münasebetiyle gelen Avusturya elçilerine burada bir ziyafet verilmiş ve İngiltere ile Hollanda elçileri de bu ziyafette bulunmuştu. Yalının T şeklinde olup, BOĞAZİÇİ 68; çok zarif tezyinatı hâvi bulunan salonu, en ziyâde dikkati celbeden kısmıdır. Bu salonun çıkıntısındaki pencereler, boğazın her tarafını görmeğe müsait olduğu gibi, pencerelerin üst kısmında ve tavanda görünen mütenevvi tezyinat, duvarlarda göze çarpan çiçek resimleri, yalıyı ziyaret edenlerin hayranlığını celbetmiş-tir. Salonun ortasında san&#039;atkârâne oymalar ile süslü bir de mermer havuz bulunmaktadır (tafsilât için bk. H. Saladin et R. Mesguich, Le Yalı des Keuprulia Anatoli-Hissar, Paris, 1915, Societe des Amis des Stanboul). A n a d o l u - H i s a r ı . Gök-Su vadisine, Potamönion („tatlı su&amp;quot;) deniliyordu ve bizzat dere eski çağlarda Aretas adı ile mâruf idi. Yine bu sahilde Chaîkedonlulann bir deniz muzafferiyeti yüzünden meşhur olmuş bulunan Nausikleion isimli bir mahal vardı. Gillius Küçük-Su&#039;yu, Napli deresi ve munsap olduğu koyu, Napli körfezi olarak, zikreder. Bu semt Gök-Su deresinin boğaza munsap olduğu yerde ve kısmen, Göztepe ve Kavacık &#039;tan gelen sağrının şark yamacı üzerine kurulmuştur [ bk. ANADOLU-HİSARI J. Burada ayrıca bir namazgah ve yine amasyah Sinaneddin Efendi &#039;nin yaptırdığı Sinan Efendi mescidi bulunuyordu ( Hadikat al-cavâmî ). Kazasker ve şeyhülislâm mazûllerinden bir çoğu hisarda ikamete memur edilirlerdi. Gök-Su deresi ve cenubundaki Küçük-Su deresi ve çayırlığı mâruf mesirelerdir. Gök-Su üzerinde bir köprü ve tepede Mahraud I. ve Selim III. tarafından vazedilmiş nişan taşları ile eskiden bu dere boyunca bahçe ve değirmenler vardı. Gök-Su deresi 1909&#039;da-ki feyezan esnasında dolarak, bir çok hasarı mucip olmuş, bundan sonra, kısmen bu yüzden, buraya rağbet azalmıştır. Derenin çamuru ile yapılan Gök-Su testileri meşhurdur. Küçük-Su kasrının bulunduğu yerde eskiden bir bostancı ocağı olduğu gibi, bir iki ahşap köşk de vardı. Mahmud I. &#039;un buraya rağbet etmesi üzerine, sadrâzam Devatdar Mehmed Paşa güzel bir kasr inşa ettirdiği gibi, ayrıca cenubundaki tepeden su getirtmiş, havuz ve fıskiye yaptırmıştır (1752). Bu kasr Selim III. ve Mahmud II. devirlerinde tamir edildikten sonra, 1273 &#039;te Abdülmecid devrinde yeniden inşa olunmuş, Abdülaziz zamanında ise, „şen cepheli&amp;quot; ismini alacak bir tarzda tekrar tamir görmüştür. K a n d i l l i . Tournefort Kandil bahçesinin eskiden Bosfor Nicopolis &#039;i adını almış olup, Bithinya &#039;nın bir şehri olduğunu ilâve eder. Kuvvetli bir akıntının cereyan ettiği burun Echaia (Kandilli burnu) ismini taşır ve Gillius, bir megaralıya izafeten, bu mevkii Molterino olarak kaydeder. Dethier ise, kuvvetli akıntısı sebebiyle, Perirrous adını aldığını bildirir. îvîurad III. &#039;m havasını ve manzarasını severek, sıksık geldiği Kandilli has bahçesi, adını, bir rivayete göre, burada mevcut bir papazın bahçesinde Gök-Su mesiresinden dönen padişahlar için yaktığı kandil sebebiyle, diğer bir rivayete göre de, Revan fethiden avdette ( 1042 ), evvelce burada inşasını Murad IV. &#039;m emrettiği köşke gelince, Mehmed adında bir şehzadenin doğması üzerine, yedi gece kandil donanması yapılmasından almıştır. Evliya Çelebi &#039;nin „bağ 1 irem, bâğ-ı cenan&amp;quot; olarak vasıflandırdığı Kandilli has bahçesi, Akıntı-Burnu &#039;nda bir kaya üzerinde müteaddit kasırlar ile süslü bir bahçe idi ( Naimâ, III, 166 ; Hadikat alcavami&#039;, Boğaziçi). Fakat 981 &#039;de „Bahçe-i kandil&amp;quot; mevcut olduğuna ve Kandilli burnu denilen yüksek yerde boğazın şimal ve cenubuna nazır mahalde eskiden beri bir fenerin mevcudiyetine nazaran, öteden beri bu isim ile tanındığı kabul edilebilir. Rumeli-Hisarı, Şehidlik tepesi ve kısmen Mir-gün, Yeniköy ve kanlıca ile Anadolu-Hisarı ve Gök-Su ile Küçük-Su arasına nezareti olan bu semt bir taraftan Küçük-Su deresine, diğer taraftan Vaniköyü &#039;ne kadar uzanan yalılar ile ortadaki mahallelerden müteşekkildir. XVIII. asrın başında Damad ibrahim Paşa &#039;nın, sadarete geldikten sonra, mîrî sarayların harap hâllerinin ecnebilere ve bilhassa tam o sırada hükümet merkezine gelecek olan Avusturya ve Venedik elçilerine fena te&#039;sir edeceği mülâhazası ile, tamirlerine karar verdiği sırada, Kandilli sarayını da ihya etmişti (Râşid, Tarih, V, 160). Mamafih Kandilli&#039;yi imâr eden Mahmud I. oldu. 1165 (1751/1752) tarihinde, evvelâ buradaki harap olmağa yüz tutan sâhiisaraym sınırları tâyin ve evkaf-ı hümayuna ilhakı tesbit edilmiş, saray yenilendikten sonra merkezî bir mevkie bir cami ile hamam ve dükkânlar inşa edilmiş, sonra „!eb-i derya olan sevâhil-i taraf-ı hümayundan icareteyn ile talibine ve sevâhiSin gayr-i mahalleri yalnız icare-i müeccele kaydı ile rağbet edenlere&amp;quot; verilmiş ve burası Nevabâd tesmiye olunmuştu ( &#039;İzzi, var. 272 ). Kandilli &#039;de muhtelif kimseler tarafından müteaddit kuyular açtırılmış ve umuma tahsis edilmiştir. Bunlardan ikisini sadrâzam Siyavuş Paşa (ölm. 1066) ile Şam valisi Boynu-eğri Mehmed Paşa kazdır-mışlardır. Kösem Sultan baş ağasının kazdırdığı kuyudan dolap ile çekilen su ise Devatdar Mehmed Paşa &#039;nın yaptırdığı boğaza nazır çeşmeye akıtılıyordu. Kandilli sarayı zamanla harap olduğundan, Abdülhamid I. &#039;in ilk devirlerinde yeri satıldı ve vakf-ı hümayuna ilhak olundu. Mahmud II. Kandilli iskelesinin tam karşısında bir binek taşı vazeltirmiştir ki, her vakit buradan ata 6ââ BOĞAZİÇİ. binerek, çok sevdiği İcâdiye&#039;ye giderdi. Kandilli &#039;de bâzı sultan yalıları da vardı. Bunlardan Cemile Sultan yalısı, mısırlı Mustafa Fâzıl Paşa tarafından yaptırılmıştı. Sadrâzam Kıbrıslı Meh-med Paşa&#039;nm yalısı da burada idi. Kandilli burnu üstünde Mahmud II. &#039;un kızı Âdil Sultan &#039;m bir sarayı vardır ki, şimdi Kandilli kız lisesi binasıdır. Bâzı mâruf fransız ve ingiliz aileleri Kandilli &#039;ye rağbet göstermiş ve burada oturmuşlardır. Kandilli &#039;nin &#039; yazmacılığı meşhurdur. Vani-KSyü. Burası eskiden sakinlerinden birine göre, Lykadion yahut Kykladion koyu ismini taşırdı. Bunun cenubundaki sahil Bro-choi &#039;dır ve Prokop &#039;e göre, Justinianus I. burada (Dethier&#039;e göre, Kuleli &#039;de), Anaplus&#039;ta olduğu gibi, Mikâil namına, bir mâbed te&#039;sis etmişti. Bunun şimalinde yine Justinianus I. ve Theodora tarafından inşa edilen, Metanoia adında, tevbekâr kadınlara mahsus bir manastır vardı. Eskiden Papaz-Korusu ( Papaz-Bahçesi) namı ile, mâruf olan bu civar, Mehmed IV. tarafından muallim-i sultanî Vânî Mehmed Efendi (ölm. 1096 ) &#039;ye tevcih edildi. Bu zâtın burada evvelce bostancılara mahsus mescidi tevsi ve kendisi de bir yalı inşa ettirmesinden ve bâzı hayratı bu camiye vakıf bırakmasından, bu mahal onun adı ile anılmıştır (Evliya Çelebi ; Râşid, I, 134). Bu camide imamlık yapanlara İstanbul gümrüğünden para tahsis edilmişti (1215 tarihine âit bir vesika için bk. Başvekâlet arşivi, Cevdet, evkaf, nr. 2231 ). Cami, Küçük-Su kasrının inşası sırasında (1166 ), Devatdar Mehmed Paşa tarafından, esaslı bir şekilde tamir ettirildi. Vaniköy korusunun arkası dik bir tepedir (114 m.). Bu tepe daha evvel Kenan Efendi çiftliği adı ile tanınmıştı. Bu zat, burada bir kasır inşa ettirerek, Mahmud II. &#039;a arazisi ile birlikte takdim etmiş, fakat, İcâdiye namı ile şöhret bulan bu köşk, Kırım harbi sırasında, ingiliz askerlerinin ikameti esnasında yanmıştır. Bu tepede 1917 ağustosuna kadar bir kuleli bina ile bir de kârgir iki katlı binadan ibaret te&#039;sisat vardı ve harbiye nezaretine bağlı idi. 19u senesine kadar buradan yan gın ilân eden toplar atılırdı. 1917 senesineden itibaren, burada rasathane tesis olunmuştur. Kuleli. Eskiden Kule bahçesi adı ile, has bahçelerden biri bulunan bu semte Kanunî zamanında alâka gösterilmiş, bâzı binalar ve ezcümle bir Sansonhâne ve bir mescid inşa edilmiştir (Evliya Çelebi, Ijadikat alcavâmi&#039;), Her hâlde burada mevcut bostaucı-başı odaları da yine o vakitten kalma tesislerdi. Bunun yerinde, bilâhare, Mahmud II. ahşap olarak bir süvari kışlası yaptırdı ve sahilde Kaymak Mustafa Paşa ( ölm. 1143 ) &#039;nm inşa ettirdiği mescidi, bâzı ilâveler ile, yeniledi ( 1244). Mahmud II. bâ-zan bu camide namaz kılar ve kışlada askerin tâlimleri ile meşgul olurdu. Bu kışla Abdülmecid devrinde yanmış, kısmen kârgir olarak tekrar yapıldıktan sonra, Kırım harbi esnasında, ingiliz yaralı hastahânesi iken, tekrar yangınla harap olmuş, fakat 1277 &#039;de kârgir olarak yeniden inşa olunmuştur. Burası 1289 &#039;da askerî idadî mektebi ittihaz edildi. 1293 ( 1876/1807 ) harbinde kışla bir müddet hastahâne hâline konuldu ise de, 1295 ( 1878 ) *te tekrar mektebe tahvil olundu. 1306 &#039;da hastahâne Beylerbeyi &#039;ne nakledildi ve 1311 &#039;de ve daha sonra yeni kısımlar ilâve olunda. Yakın senelere kadar Kuleli askerî lisesi burada idi. Abdülmecid &#039;in son devirlerinde, padişah ve hükümet aleyhinde gizli olarak teşekkül edip, sonra meydana çıkan cemiyet âzası Kuleli kışlasında muhakeme edilmişlerdi; bundan dolayı bu vak&#039;a „KuIe!i vak&#039;ası&amp;quot; namı ile mâruftur. Çengel-KSyö. Kuleli &#039;den sonra gelen bir koy içinde ve Çakal dağı eteklerinden çıkan Bekâr deresinin munsabında, üç mahalleden mürekkep, büyükçe bir köydür. Evliya Çelebi, İstanbul fethedildiği zaman burada bulunan bir takım çengeller yüzünden, bu semtin bu adı aldığını söylerse de (Seyahatname; Hammer, agn. esr.), burada gemi çapalarının yapıldığını, bunlara „çengel çapa&amp;quot; denmekte iken, yalnız, „çengel&amp;quot; adının bu köye izafe edildiğini kabul edenler de vardır (Mir&#039;St-i istanbul, Boğaziçi). Burada eskiden mevcut has bahçe Murad IV. zamanında tanzim edildi. Çengel-Köyü &#039;nün başlıca mesiresi olan ve Havuz-Başı denen geniş vadi, Beylerbeyi ile kendi arasındaki hududu teşkil eder ve burada Şeyh Nevres tekkesi (Kadiri) vardı. ÇengelKöyü&#039;nde biri, Hacı Ömer Efendi tarafından inşa ve Sâliha Sultan ( Mahmud I. &#039;un validesi) tarafından tamir ettirilen Çengel kariyesi mescidi, diğeri Yenimahalle &#039;de kapudan-ı derya Abdullah Paşa ( Hamdullah Paşa ) &#039;nm yaptırdığı cami olmak üzere, başlıca iki cami ile, suyu Çamlıca &#039;dan gelen ve Yusuf Ziya Paşa &#039;nm tamir ve ihya ettirdiği Vezir-Çeşmesi kayda değer âbidelerdendir ( Çengelköyü &#039;nde XVIII. asır başında mevcut fırın ve müştemilâtı hakkında bir vesika için bk. Başvekâlet arşivi, İbnülemin, dâhiliye, nr. 1268). XVII. asırda burası Üsküdar mollasının hükmünde bir su-başılıktı ve ahalisinin çoğu rumdu. İstanbul &#039;a nazır tepelerden biri üzerinde, vaktiyle Abdülmecid &#039;in ara-sıra geldiği ve son sahibinin kendisine takdim ettiği Köçe-oğlu Agob &#039;a âit köşk, cumhuriyetten önce, son osmanh hükümdarı Vahideddia &#039;in elinde bulunuyordu. BOĞAZİÇİ. oâj B e y l e r b e y i . Burası eskiden Archai Pho-izousai tesmiye edilirdi. Yakınında iki yuvarlak kaya vardı ki, bunlardan biri büyük ve diğeri küçük Diskos idi ( Pauly-Wissowa ). istavroz mevkii, adını burada Konstantin &#039;in inşa ettirdiği kilisenin üzerine koydurduğu yaldızlı bir haçtan almıştır. İstavroz bahçesi» has bahçeler ( 1093 tarihli bir vesika için bk. Başvekâlet arşivi, İbnülemin, saray, nr. 199 ) arasında bulunan bu semtte Mahmud I. Ferahfeza kasrını yaptırdı (1734). Mah-mud I. vâldesine mahsus olmak üzere, yine bu civarda ( Beylerbeyi ile ÇengelKöyü arasında ) Şevkâbâd kasrını yaptırmıştı. Mahmud II. vak-tile Murad III. devri beyîerbeyilerinden Mehmed Paşa &#039;nın sarayı yerine İstavroz sâhilsara-yını yaptırdı (inşası hakkında 1243 ve 1244 tarihli vesikalar, için bk. Başvekâlet arşivi, Cevdet, saray, nr. 1040, 5544). Bundan sonra bu saray Beylerbeyi sarayı tesmiye edilmiş ve bu isim bütün semte alem olmuştur. Bu sarayda bir aralık yangın çıkmış ve padişah ( Abdülmecid) Çırağan&#039;a nakletmişti (1251, 1268 ve 1270 tarihli vesikalar, Başvekâlet arşivi, Cevdet, saray, nr. 39, 257, 608). Bugün İstavroz behçesi yalnız Bostan deresine münhasır gibidir. Beylerbeyi sarayını baştanbaşa beyaz mermerler ile yeniden yaptıran Abdülaziz &#039;dir (1865). Bu saray, müzeyyen salonları, içindeki havuzları, üst kattaki hamamı ve bahçesi ile, güzel bir mimarî örneği teşkil eder. Yazlarını hep burada geçiren Abdülaziz, misafirleri olan hükümdar ve yüksek şahsiyetlere (Fransa imparatoriçe-si Eugenie, Avusturya imparatoru François Jo-seph, İran şahı Nâsireddin) bu sarayı tahsis etmişti. Abdülhamid II. de hai&#039;inden sonra, son senelerini burada geçirdi ve burada vefat etti. Banisi bostancı basılardan Abdullah Ağa (ölm. 1000 ) olan ve Mahmud I. ile Abdülhamid I. &#039;in tamir ettirdikleri İstavroz camii ile Abdülhamid I.&#039;in yaptırıp (1192), Mahmud II.&#039;un bir minare ekleyerek, tamir, tevsi ve kârgir bir iskele ile bir muvakkithâne ilâve eylediği Beylerbeyi camii (1235), bu semtin başlıca mühim âbideleri teşkil eder. Beylerbeyi &#039;nde, biri Bedeviye tarikatine mensup Seyyid Efendi dergâhı, diğeride İstavroz dergâhı olmak üzere, iki tekke mevcuttu.-Bu köyde bulunan evlerin ve arazinin hepsi Abdülhamid I. evkafından idi. Selim I. in Çaldıran seferinden dönüşünde Tebriz &#039;den beraber aldığı ilim adamlarından Nakkaş Baba &#039;nın Kuzguncuk &#039;un şimalinde Nakkaş Baba bahçesini ve bu isimle anılan köyü tesis etmiş olduğunu da biliyoruz ( Nakkaş Paşa bahçesi olarak, XVII. asır ortasında da meşhurdur ; krş. Evliya Çelebi, ayrı. esi: ve Başvekâlet arşivi, İbnülemin tasnifi, saray, nr. 2855 ). îıl&amp;amp;m Ansiklopedisi K u z g u n c u k . Eski adı, ismini yaldızlı kiremit ile kaplı ve Justinianus II. tarafından yaptırılan bir kiliseden alan, Chrysokeramos idi. Burada vaktiyle St, Paul dârüleytamı ile bir hastahâne bulunuyordu. Bu mevkiden sonra gelen Chrysopolis (Üsküdar) ile, Bosporus Thra-cius &#039;un Anadolu kıyısı nihayet bulur. Bugünkü adını Fatih devrinde burada yerleşmiş olan Kuzgun Baba adındaki bir velîden alan bu koy, öteden beri daha ziyâde rum ve ya-hudiler ile meskûn idi. Ancak son asırda bir cami inşa edildi ( Üryanı zadeler tarafından ). Başlıca caddeleri İcâdiye, Paşa-Limanı ve Nakkaş olup, Hacı Kaymak, evvelce Kuzguncuk veya Frenk tepesi denilen Münir Paşa tepesi de belli-başlı mahalleleridir. B o ğ a z i ç i &#039; n d e nakil va s ı t a l a r ı ve m e s i r e l e r . Eskiden Boğaziçi &#039;nde işleyen nakil vasıtaları premeler, çektiriler, pazar kayıkları ve padişahlara mahsus saltanat kayıkları idi. Premeler altı çift kürekle hareket eder ve Boğaziçi &#039;ndeki bâzı iskeleler ile gezinti yerlerine işlerdi. Fakat asıl ihtiyacı karşılayan her semtte, hâsılatı her hangi bir hayrata vakfedilen, pazar kayıkları idi. Bunlar halkın İstanbul ile olan irtibat ve münakalesini temin ettikleri gibi, isteyenleri mesirelere de götürürdü. Her mesirenin muayyen bir günü vardı. İstanbul &#039;a gidip gelmek içiü, haika kolaylık olmak üzere, evkaf nezareti 1252 tarihinde Boğaziçi iskelelerinde pazar kayıklarını çoğaltmıştı. Gerek bunlar, gerek ateş kayıkları, küçük yelkenliler ile balıkçı kayıkları günlük seyr-î sefere kifayet etmediğinden, orta halli halk Boğaziçi &#039;11den kolaylıkla istifade edemiyordu. Padişahlar müzeyyen ve muhteşem saltanat kayıkları ile Boğaziçi &#039;nde gezintiler yapar ve her bahçe veya kasrın sandai-ı hümayun, tebdil-i hümayun ve ağalar iskeleleri, ayırıca Küçük-Su &#039;da piyâdegân 1 hümayun iskelesi bulunurdu. Abdülmecid devrine gelinceye kadar devlet ricali ve ileri gelenler çektiri ve müteaddit çifte kürekli kayıklar ile gidip-geürîerdi. Son zamanlara kadar bu hususta bir teşrifat usûlü de vardı. Vükelâ ve yüksek mevki sahipleri ile Eflâk-Boğdan beyliği ve patriklik makamı namlarına olan kayıkların ve küreklerinin şekil ve adedleri bir nizâmnâme ile tesbit edilmişti. Meselâ vezirler beşer, bâlâ ricali dörder, ûlâ evveli üçer, ûlâ sanisi ve mütemayizlerin ikişer çifte kayıklara binmeleri lâzımdı. Kez^-yezsr-lerin kayıklarında bir yaver, tüfekli ve~&amp;quot;pa!as-kalı iki çavuş bulunuyordu. Teamüle gcrs: göç işin mutlaka irâde-i seniye alınmasına lüzum görülür ve muayyen mevsimde herkes yalılarına naklederek, yine muayyen mevsimde istanbul &#039;daki evlerine dönerlerdi. Kayıklar saray veya U 6gö BOĞAZİÇİ. kasr-ı hümayunlardan birinin önünden yahut vükelâdan birinin yalısı açığından geçerken, şemsiye kapamak hürmet iktizasından idi ( Ali Rıza. ayn. makale, göst. yer.). Mesirerlerden en rağbet göreni Gök-Su mesiresi idi. Bunun günü cuma idi. Mamafih hazirandan eylül sonuna kadar olan mevsimde pazar ve çarşamba günleri de Gök-Su âlemi yapılabilirdi. Gök-Su deresinin i km. kadar olan mesafesi, muhtelif büyüklükteki&#039; piyade denilen Boğaziçi kayığı, sandal v. s. gibi deniz vasıtalarının gezmelerine müsait ve bâzı günler o derece izdiham olurdu ki, giriş ve çıkışın dört saat sürdüğü vâki idi. Buradaki Baruthane çayırı ile Gök-Su ve Küçük-Su çayırları yaya, atlı ve arabalı zâirler ile dolu idi. Kadınlar araba ile gezerler, hattâ Rumeli cihetinde oturan sultanlar ile vükelânın haremleri hususî arabalar için, Anadolu kıyısında bir yer tedarik ederlerdi. Çok nezih olan bu mesireyi padişahların ve şehzadelerin seyrettikleri de olurdu. Senenin muayyen günlerinde (eylülün 8. günü ile müteakip pazar) Ortodoks rumlarm Gök-Su &#039;daki ayazmayı ziyaretlerinin de hususî bir ehemmiyeti vardı. Yûşâ teferrücü, Kanlıca, Çubuklu ve Beykoz gezintileri yaz mevsiminin muayyen günlerinde Boğaziçi halkının, pazar kayıkları ile giderek, eğlendikleri yerlerdi. Tanzimatm ilânı ve Kırım harbini takip eden senelerde, Boğaziçi daha fazla rağbet görmüş, hâli ve vakti yerinde olanlar burada birer yalı, köşk edinmeğe gayret göstermişlerdir. Bunun neticesi olarak, seyr-u sefer ihtiyacı artmış ve münhasıran Boğaziçi ne işlemek üzere, 1851 &#039;de tersaneden bir vapur tahsis edilmiştir. Bu vapur o senenin nisanından itibaren, günde bir defa köprüden hareket ederek, aldığı yolcuları Boğaziçi nin iki tarafındaki iskelelere çıkardıktan sonra, geceyi Istinye de geçirecek ve sabahleyin yine o suretle müşteri alıp, köprüye getirecekti ( Takvîm-i vekayi, 29 cemaziyelahır, nr. 445 \ Boğaziçi &#039;nde bu suretle vapur işletilmeğe başlanması ve burada hayatın canlanması, bir şirket teşkili fikrini ilham etmiştir. Bu fikrin ilk müteşebbisleri, o zaman sadaret müsteşarı olan Fuad Paşa i!e Cevdet Paşa, Bursa &#039;da bulundukları esnada, şirket-i hayriyeyi tasavvur etmişler ve istanbul &#039;a dönüşlerinde de (1267 ) bu fikri tahakkuk ettirmişlerdir (Fatma Aliye, Cevdet Paşa ve zamanı). Şirket-i hayriyenin teessüsünden sonra, Boğaziçi daha fazla inkişaf etmiş ve türklerin İstanbul &#039;a sahip olduklarından itibaren, şenlendirdikleri ve gü-zelleştirdikleri bu emsalsiz yer, bir kat daha parlamış, fakat XÎX. asrın son seneleri ile XX. srın ilk senelerinde Anadolu kıyısındaki köylerin rağbete mazhar olmaması üzerine, Boğaziçi mâmuriyet ve şerefini kaybetmeğe başlamıştır. Boğaziçi &#039;nde Cumhuriyet devrinde her iki sahil boyunca, muntazam yollar açılmasına veya mevcutların genişletilerek, iyileştirilmesine ehemmiyet verildi. Çengel-köyü &#039;nden Beykoz &#039;a kadar yeni ve kısmen asfalt bir yol açıldığı gibi, evvelce mevcut MecidiyeKöyü — Istinye — Büyük-Dere yolu da geniş ve asfalt olarak yapıldı, Bebek — Istinye yolu hâlen inşa halindedir. Bugün Taksim — Yeni-Mahalle arasında muntazam otobüs seferleri vardır. B o ğ a z ı n m ü d a f a a s ı . Karadeniz boğazının müdafaasına eski zamanlardan beri ihtimam gösterilmiştir. Leunclavius, Bizans imparatorları devrinde, boğazın en dar yerinde, biri Anadolu, diğeri Rumeli tarafında bulunan iki hisarın mevcudiyetini bildirir. Sonraları bunlar harap olmuş ve hapishane olarak kullanılmıştı. Bu vadide yapılan ikinci teşebbüs, XIV. asırda Boğaziçi &#039;ne hâkim olan Cenevizlilerin Anadolu ve Rumeli kavaklarında, bugün de Ceneviz, Yoros ve imroz kaleleri adı ile harabeleri mevcut bulunan, kale ve tahkimatı inşa etmeleri ile vukua geldi. Bizanslılar boğazı, IX. ve X. asırlarda ruslara ve bul-garlara karşı müdafaa etmişlerdi. Cenevizliler ise, XIV. asırda Karadeniz ve boğaza hâkim olmak gayesi ile, Kavaklardaki tahkimatı vücuda getirdiler. Osmanlılar Bizans &#039;in ve Karadeniz boğazının büyük askerî ehemmiyetini çok erkenden anladılar ve İstanbul &#039;u zapta niyet ve muhasaraya teşebbüs eden Bayezid I., XIV. asrın sonlarında boğazı tarassut için, GüzelceHisar adı ile, Anadolu-Hisarı [ b. bk.]&#039;nı yaptırdı. Murad II. Rumeli tarafında bir kale yapmağı düşündü ise de, bu tasavvurunu tahakkuk ettiremeden, öldü. Halefi Mehmed II. Bizans &#039;m Karadeniz ile irtibatını kesmek için, Boğaz-Keseıı adı ile, Rumeü-Hisarı nı, istanbul &#039;un zaptından bir sene evvel, yaptırdı (1452; bk. BOĞAZ- KESEN ). Keza Bayezid I. Kavak &#039;m şimâ-lindeki Yoros kalesini de almış, sonra Fâtih buraya bir mikdar kuvvet koymuştu. Bundan sonra, Osmanlı imparatorluğunun bütün yükselme devrince Boğaziçi, müdafaa bakımından, hiç bir tedbir almağa, yeni tahkimat ile takviye edilmeğe ihtiya2 göstermedi. Ancak imparatorluğun dahilî ve haricî bâzı sarsıntılar geçirdiği XVII. asırdadır ki, burası dikkat nazarını çekmeğe ve müdafaası düşünülmeğe başlandı. Boğaziçi Osmanlılar devrinde ilk defa 1624 ( şevval 1033 ) &#039;te Don kazakları tarafından bir baskına uğradı. Donanmanın meşgul bulunduğu esnada Karadeniz &#039;i boş bulan kazaklar, 100 den fazla gemi ile, boğaza geldiler ve Yeni-Köy, Tarabya, Büyük-Dere, Sarı-Yer mevBOĞAZİÇİ. 691 kilerini yağma ve tahrip ettiler. îstabul &#039;dan bostancılar ile ciğer kıt&#039;alarm, gemilere binerek, bsalara karşı gitmesi üzerine, derhâl çekildiler (Naimâ, II, 34i ). Bu hâdiseden sonra, divan kurularak, vezir kapudan Receb Paşa ve Kozlu Ali Ağa &#039;nın teklifi ile, boğazın ağzında Kavaklarda kaleler ( kilidülbahr ) inşa edilmesi kararlaştırıldı; kısa bir zamanda bu tahkimat ikmâl edildi ve içerisine muhafızlar ile topçular konuldu. Bu tahkimata Boğaz-Hisarı ( Kavak- Hisarı; İzzî, var. 63 ) denildi (Evliya Çelebi ; Katib Çelebi, Cihannümâ, İstanbul, 1145, s. 664). XVII. asrın sonunda, Avusturya ve Rusya muharebeleri sırasında, boğazda bâzı müdafaa tedbirleri alınmakla beraber, bu işe ancak XVIII. asır nihayetlerine doğru ehemmiyet verilmeğe başlandı. Rusya Kırım &#039;1 ve Karadeniz &#039;in bir çok limanlarını ele geçirmiş ve donanmasını kuvvetlendirmişti. Böylece Karadeniz boğazını tehdit edecek bir vaziyete geldi. Bu sebeple 1768 harbinde boğazın iç ve dışında eski kaleleri tâmirve yenilerini inşa etmek lüzumu hâsıl oldu. Öteden beri Bo-ğaz-Kesen ve Güzelce-Hisar (AnadoluRumeli-Hisarı ) kalelerinde birer kethüda ile muayyen mikdarda nefer bulunduğu gibi ( bk. Başvekâlet arşivi, Ali Emîrî, Ahmed I. devri), Kavak hisarlarında da müstahfız adı ile, şahinci ve çakırcı neferlerine boğazın müdafaa işleri tevdi edilmişti. Fakat bu teşkilâtın boğazın müdafaasına kâfi gelmediği görülerek, bundan sonra bir taraftan yeni tahkimat inşasına çalışılırken, diğer taraftan da, yeni müdafaa teşkilâtı yapıldı. Evvelâ boğazın dışında, Rumeli tarafında Kilyos ( kaie-i Bagdadcık ) &#039;ta ve Anadolu tarafından Irva ( kale-i Revan-cık )&#039;da iki ve medhâldeki fenerlerde (kale-i fener-i Anadolu, kale-i feneri Rumeli) iki olmak üzere, dört kale yapıldı (1187 ; Başvekâlet arşivi, Cevdet tasnifi, askerî, nr. 2347, 5594; Cevdet, Tarih, III, 125). Buna sonradan Rumeli kıyısında Garipçe kalesi ve BüyükLiman tersanesi, Anadolu kıyısında da Poy-razLimanı kalesi olmak üzere, üç kale daha ilâve edildi ve „kı!â-ı seb&#039;a&amp;quot; denildi. Bu teşkilâtı kuran kapudan-1 derya Cezayirli Gazi Hasan Paşa olmuştur. Bu kalelere muayyen vazifeleri olan birer dizdar, -kethüda ve lüzumu kadar müstahfız, topçu ve cephâneei neferleri tâyin edildi. Ayrıca Rumeli ve Anadolu Kavakları hisarlarında bostancı ocağından usta olarak gelenlerin de noksanları ikmâl olundu. Her kaledeki kıt&#039;anm ne şekilde nöbet bekleyeceği ve tehlike vukuunda nasıl hareket edeceği önceden tesbit edildi (Cevdet, Tarih.). Bundan sonra, ruslar ile harp, kısa fasılalar ile, tekerrür ettiği için, boğazın müdafaası dâima günün meselesi oldu ve gerek eskilerinin mütemadiyen tahkim ve takviyesine, gerek yeni ka&#039;e ve tabyelerin inşasına ehemmiyet verildi (kılâ-ı seb&#039;ada tüfenk ve top tâlimi, Rumeli Kavağında padişah huzurunda yapılan ateşli top tâlimi için bk. Başvekâlet arşivi, Cevdet, askerî, nr. 3659, 4914). Selim III. 1794&#039;te (Baron Toth, Beaujour, s. 502—510) Fransa ve İsveç&#039;ten mühendisler (msl. fransız mühendisi Monnier,) getirttiği zaman, boğazın müdafaa ve tahkimat işlerine yeni bir hız ve istikamet verildi. Şöyle ki, Bagdadcık, Revancık, Rumeli-Feneri, Ana-doîu-Feneri, Garipçe, BüyükLiman ve Poyraz-Limanı kalelerinin mevcut kuvvetleri, 500 nefer ilâvesi ile, zabitlerle birlikte 1.000&#039;e iblâğ ve bu kalelerden her birinde kayıkçı ve tamircilerden başka, ne kadar nefer bulunacağı tesbit olundu. Kılâ-ı seb&#039;a &#039;ya, boğaz nâzın namı ile, bir ağa tâyin olunduktan başka, kapudan paşanın ve kendisi bulunmadığı vakit vekili tersane emininin 15 günde bir gidip, muayene ve nezâret eylemesi kararlaştırıldı ve gece vakti gemilerin boğazdan geçmeleri yasak edildi. Diğer taraftan istanbul tarafında bulunan Kılâ-ı erba&#039;a, yâni Rumeli-Kavağı, Anadolu-Kavağı, Yûşâ tabyesi ve Telli Dalyan tabyesine, öteden beri olduğu gibi, bostancılar tâyin edildi. Bu kalelerde de Kılâ-ı seb&#039;a &#039;da olduğu gibi, muhtelif maaşlar ile, kethüda, topçu-başı, cebeci-başı, bölük-başı veya oda-başı, bâzan hücreci-başı ve hücreci-halifesi, su-yo!cusu, neferler v.s. vardı ( bk. Başvekâlet arşivi, büyük kale defterleri, 91/4814, 94/4969, 96/4819 ; Cevdet tasnifi, askerî, nr.3032,3082,9193,9536, 5898,353,967,969, 4606, 4159, 3483, 2323, 1931, 4943, 4944, 5007; Cevdet, Tarih, VI, 220). Bu esnada Anadolu (Yenice-Göksu) ve Rumeli (Boğaz-Kesen) hisarları da ihtimam görüyor, gerek bunların tamir ve tahkimi, gerek yeni toplar ile teçhizi ihmâl edilmiyordu. 1807 &#039;de burada da tabyeler yaptırıldı. Anadolu-Hisan yakınında bir tophane vardı (Başvekâlet arşivi, Cevdet, askerî, 4370, 2930, 9148, 7937, 8197, 5164). Karadeniz boğazı muhafızının ( boğaz nâzın, kaleler nâzın ve boğaz seraskeri de denirdi ve bunun maiyetinde boğaz defterdarı da bulunurdu ; 1219 tarihli bir vesika için bk. Cevdet, askerî, nr. 5810 ; Asım, Tarik, II, 113), Anadolu ve Rumeli tarafına tecavüz eden düşmanı defetmek vazifesinden olduğu için, lüzumlu kuvveti dâima emre hazır bir hâlde bulundururdu. Selim III.&#039;in hal&#039;i ile biten 1807 isyanından önce de, Trabzon &#039;dan 2.000 nefer getirtilmiş ve Kılâ-ı seb&#039;a yamaklarına ilâve olunmuştu. O sırada boğaz nâzın, ingiliz Mah-mud Efendi de denilen, sabık reisülküttâp Mah-mud Efendi idi ve bostancı-başı Şakir Bey ile ara-sıra boğaza gidip, yamakları nizâm-ı cedîd 692 (i BOĞAZİÇİ. teşkilâtına sokmak gayretinde bulunuyordu. Nihayet bu mesele bir isyana müncer olmuş, hem nazır, hem de tabyelerden birinin ( Macar tab-yesi) zabiti Halil Haseki bu arada katledilmişti. Bundan sonra mîr-i mirandan ince Mehmed Paşa, boğaz nâzın olmuşsa da, nihayet Kabakçı Mustafa Ağa Rumeli kaleleri nezaret ve ağalığına tâyin ile Anadolu kaleleri nezaret ve ağalığı da, yine sergerdelerden arnavut Ali Ağa&#039;ya verilmişti (Cevdet, Tarih, VIII, 153, 155, 178). Kabakçı, bir müddet sonra (1808), İstanbul &#039;a gelirken, Alemdar &#039;in gönderdiği Ps-nar-Hisar ayanı Hacı Ali Ağa tarafından, Ru-meli-Fener ikalesindeki boğaz nazırlığı konağında idam edildikten sonra ( Cevdet, Tarih, VIII, 297 ), boğaz müdafaası eski hâline irca edildi ve Rumeli ve Anadolu Kavakları ile Telli, Yû-şâ ve Kireç-Burnu tabyaları bostancı-başı ağaya ihale ve bostancı neferlerinden lüzumu kadarı ikame edildi (İsmail Hakkı Uzunçarşıh, Alemdar Mustafa Paşa, İstanbul, 1942, vesika 26 ). Bundan sonra, bir müddet, Karadeniz boğazının Rumeli tarafı ayrı, Anadolu tarafı da ayrı bir muhafıza verildi. Mamafih 1826&#039;da sabık kapudan-1 derya Husrev Mehmed Paşa, Anadolu eyâleti ve Karahisar-ı Sâhib sancağı uhdesinde olduğu hâlde, Karadeniz boğazı muhafızı idi ( Cevdet, askerî, nr. 7146 ) ve 1828&#039;de mîr-i mîran Mustafa Paşa, 1829&#039;da Abdülhamid Ağa müstakillen Karadeniz boğazı nâzın idiler ( Cevdet, askerî, nr. 359 ). 7 ve 4 ( Kireç-Burnu tabyasının ilhakı ile 5 ) kaleden başka, zamanla diğer bir çok tabyalar da yapldı. 1821 Mora isyanında, Rusya &#039;nm müdahalesi ve ika ettiği fitne ve fesat göz önüne alınarak ( bu esnada BüyükDere &#039;de Rusya sefaretinin önüne, müsaadesiz olarak, bir gemi gelmiş ve demirleşmiştir; bk. Şânî-zâde, IV, 125 ), boğazın dâhil ve hâricinde daha bir takım kale ve tabyalar inşa ettirildi. Ezcümle Rumeli kıyısında boğazdan dışarıda, Kara-Burun ve Kısıin yerininr-Kaya mevkilerinde birer tabya, Anadolu tarafında Irva &#039;ya yakın yerde Elmas tabye, Boğaziçi &#039;nde Rumeli kıyısında mevcutlara ^j &amp;quot;veten, Papaz-Burnu, MezarBurnu, Köy-Başı tabyaları ile Tarabya tabyası, BaltaLimanı &#039;nda Kumluk mevkiinde bir tabya, Anadolu kıyısında, Servi-Burnu, Çubuklu &#039;da Çakal-Burnu, Macar-Burnu, Fil-Burnu tabyaları, nakkaş tabyası. Her birisi için civarında sâhilhâ-nesi olan ileri gelenlerden biri bina emini nasb ve yakın bulunan köylerin cizyegüzariarmı cem&#039;e bostancı-başı-ağa memur edilmek suretiyle, kısa zamanda meydana getirildi ( Şânî-zâde, Tarih, IV, 98 ; Başvekâlet arşivi, büyük kale defteri, 108/4831, 107/4830, 137/4854; Cevdet, askerî, nr. 9121, 263 mükerrer, jög, 18315, 1017/2, 67, 92, 139, 186, 203, 9635, 10284, 12164). 1245 ( 1829/1930)&#039;te Boğaziçi&#039;nde sahilin muhafazasına memur kuvvetler arttırılmıştı ( Cevdet, askerî, nr. 6871 ). Boğazın, emniyet ve asayişini ihlâl edecek gibi görünen unsurlardan temizlenmesi hususunda da zaman zaman tedbirler alınırdı. Meselâ bir aralık (1218) Boğaziçi&#039;nde hırvatîar çoğalmış ve halkın emniyetini ihlâl eyledikleri cihetle, bunlardan Karadağlı olanlar memleketlerine iade ve Avusturya devletine tâbi olanlar ise, Avusturya elçisine teslim edilmişti. Mamafih bâzan yeniçerilerin bu asayişi bozduğu, Rumeli kıyısındaki köylerde sakin reayaya karşı taşkınlıklar yaptığı da vâki idi ( Şânî-zâde, IV, 29 ; Cevdet, Tarih, XI, 145 ). ( Boğazlar rejimi hakkında bk. islâm Ansiklopedisi, zeyl, mad. BOĞAZLAR REJİMİ ). ( M. TAYYİB GöKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Basmak%22_%26_%22Basmaklik&amp;diff=3449</id>
		<title>Basmak&quot; &amp; &quot;Basmaklik</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Basmak%22_%26_%22Basmaklik&amp;diff=3449"/>
		<updated>2024-07-07T16:26:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: /* Başmak */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Başmak ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Pair of Shoes MET DP-13354-002.jpg|küçükresim|405x405pik]]&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Başmak&#039;&#039;&#039;, bir çeşit ayakkabı; ilk zamanlar deriden yapılmış üstü açık ayakkabı (sandal) türünü ifade ederken, sonraları genellikle pabuç anlamında kullanılmıştır. XI. yüzyılda (bk. Kâşgari, III, 508) bu anlamda karşımıza çıkan bu kelime, birçok Türk lehçelerinde (başmak, başmah, paşmak vb.) bugün de yaşamaktadır ve halk edebiyatında önemli bir yer tutmaktadır (Radloff, IV). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelimenin etimolojik kökenini belirlemek şu an için mümkün değildir. Arapça karşılığı &amp;quot;na&#039;l&amp;quot; olan başmak, Peygamberin kutsal emanetleri arasında bulunan na&#039;layn-i sa&#039;âdat&#039;a da isim olmuş, Türk muhitlerinde hırka-i şerif, sakal-ı şerif vb. gibi, zamanla başmak-ı şerif tabiri de yaygınlaşmıştır (Ahmed Vefik, Lehce-i Osmanî). Başmak-ı şeriften ilk defa IV. yüzyılda bahsedilmiş ve bunlardan birini Mısır Sultanı al-Aşraf (1257) Şam&#039;da kurduğu Eşrefiye Medresesi&#039;ne vermiştir (diğer başmak-ı şerifler için bk. Makrizi, Fath al-muta&#039;âl fi vaşf al-mâl ve Başmak-ı Şerif, hasiyetleri birle, Kazan, 1848). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bugün İstanbul&#039;da Hırka-i Şerif dairesinde bulunan emanetler arasındaki iki tek na&#039;layn-i sa&#039;âdat&#039;ten biri, diğer emanetlerle birlikte vaktiyle Mısır&#039;dan gelmiş; öteki teki de, Abdülaziz devrinde Van taraflarında bir yerde bulunarak, gerçek olduğu iddiasıyla törenle İstanbul&#039;a getirilmiştir (krş. Eyyûb Sabri, Mir&#039;at al-haramayn, İstanbul, 1301, I, 673). Gerek bunlardan biri, gerek Peygamber&#039;e izafe edilen başmak-ı şerifin bir kopyası (kadem-i saadet nişanesini hâmil haceri şerif, krş. Mir&#039;at al-haramayn, I, 673), bir süre Sadrazam Bayram Paşa&#039;nın (ölm. 1638/1639) Haseki semtinde yaptırdığı tekkeye (Başmak-ı Şerif Tekkesi), padişahın isteği üzerine, konulmuşsa da, tekrar saraya iade edilmiştir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Başmak tabiri, ortaçağ Türk-İslam devletlerinde hükümdarların ve emirlerin ayakkabıları için de kullanılmış ve bunlar saraylarında, silahdar ve camedar gibi, &amp;quot;başmakdar&amp;quot; unvanı ile birer memur bulundurmuşlardır ki, Memlüklerde alaylarda hükümdarın ayakkabılarını taşıyan ve nöbetleşe hizmet eden iki başmakdarın varlığı buna örnek gösterilebilir (krş. Sülük tercümesi, s. 100 ve İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, İstanbul, 1941, s. 352-369, Şubh al-a&#039;şö, V, 45&#039;ten naklen).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer ayakkabı çeşitleri arasında başmak özel bir öneme sahipti ve özellikle kadınlar tarafından giyildiği için, İstanbul&#039;da bunu yapan ve satan başmakçı (paşmakçı) esnafı (Evliya Çelebi, Seyahatname, I, 599) bunun zarif ve süslü olmasına özen gösterirdi. (M. Tayyib Gökbilgin)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== BAŞMAKLIK ====&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Başmaklık&#039;&#039;&#039;, paşmaklık, Osmanlı İmparatorluğu toprak ve arazi rejiminde, padişahın validesi, hemşiresi ve kızları gibi kadın sultanlara ve haseki sultanlara tahsis edilen ve 20.000 akçeye kadar olan tayinat ve tahsisata verilen addır; başmak, elbise ve diğer ihtiyaç masraflarını karşılamak için bu izin verilmiştir. Önceleri padişahlar, Valide Sultan&#039;a veya Haseki Sultan&#039;a bir köyü temlik eder veya çeşitli köyleri tımar yöntemiyle verirlerdi (krş. Amasya&#039;ya bağlı Ağçe Mahmud köyünü kendi validesine temlik ettiğine dair Fatih Sultan Mehmet&#039;in fermanı 872, ve yine Amasya&#039;nın Bağluca, Ağulcuk ve Porsuk-Çayı köylerinin tımar yöntemiyle Şehzade Sultan Bayezid&#039;in validesine verildiğine dair ferman, 884, Başbakanlık arşivi, Ali Emîrî tasnifi, Fatih devri, nr. 27, 30).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu esnada hatta XVI. yüzyılın sonlarına kadar kadın sultanlara, başmaklık adı altında, Havas-ı Hümayun köylerinin tahsisini görmüyorsak da, bu yüzyılın sonuna ve XVII. yüzyıl başlarına ait kayıtlar, bu uygulamanın XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bu şekilde tatbik edildiğini göstermektedir. III. Mehmed devrinde Valide Sultan&#039;ın başmaklık haslarından Türkmen haslarının bütün örfî tekâliften her türlü serbest olup, muaf ve müsellem bulunduğu gibi, Valide Sultan&#039;ın başmaklık haslarından Fırat üzerindeki Birecek iskelesine ait kayıtlara da (1011/1012) rastlanmaktadır (krş. Başbakanlık arşivi, İbnülemin tasnifi, Saray masalihi, nr. 1222, 1229, 1234, 1235).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Keza IV. Murad&#039;a ait bir yazma kanunnâme (Kanunnâme-i Avni, İsmail Hakkı Uzunçarşılı&#039;nın hususi kütüphanesi), bu konuda “hassın bir kısmı dahi cihet-i levazımları için, bâzı sultanlara tayin olunan havasdır ki, anlara başmaklık dahi derler” diyerek, bu tür hasların sultanların erbâb-ı menâsıb gibi azil ve nasp kabul etmemelerinden, kayd-ı hayat şartı ile tasarruflarında bulunduğunu işaret etmektedir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Havas-ı Hümayun köylerinden ayrılmak suretiyle sultanlara tahsis edilmesi gereken başmaklık haslarının, sonradan boşalan tımar ve zeametlerin de ilhak edilmesiyle, genişledikleri ve 20.000 akçeyi aştıkları görülmüş; fakat, XVII. yüzyıl ortalarına doğru, Sadrazam Bayram Paşa döneminde, bu tür sonradan sultanların başmaklıklarına ilhak edilen kılıç tımar ve zeametlerin yine müstahaklarına tevcih ve iadesi yoluna gidilmiştir (bk. Başbakanlık arşivi, 1042 senesine ait divan-ı hümayun tahvil kalemi defteri, nr. 308, tür. yer.; Muhimme defteri, nr. 90, s. 61, 73, 112, nr. 91, s. 118, 124).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bununla birlikte bu tür suiistimallerin hanedandan olmayanlara da başka adlarla teşmil edildiği ve arpalık gibi gelişi-güzel tevcih olunduğu vakidir (krş. Koçi Bey, Risale 4, 9, 12; Cevdet Paşa, Tarih, İstanbul, 1309, I, 91-101). Başmaklık haslarının hanedanın kadın azalarına tahsis edildiği ve bu tabirin her zaman olmamakla beraber, bu anlamda kullanıldığı bilinse de, kadın sultanlardan hangilerine ne oranda ve ne miktarda tevcih yapıldığını gösteren ayrıntılı kayıtlara rastlanmamıştır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aksine XVII. yüzyıldan sonra başmaklık tabirinin kalktığı ve başmaklık hasları yerine sadece “hass” teriminin kullanıldığı görülmektedir. Esasen bundan sonra, gerek Valide Sultan&#039;a gerek diğer sultanlara herhangi bir yerin mukataasından hass tayin edilmiş, fakat bunun başmaklık hassı olduğu kaydedilmemiştir. XVIII. yüzyıl sonlarından itibaren bu mukataalar artık sultanların uhdesinde, &amp;quot;malikâne&amp;quot; olarak bırakılmıştır. XIX. yüzyıl başlarındaki ıslahat hareketlerinde ise tamamen maaşa çevrilmiştir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
Bibliyografya: Metinde zikredilenlerden başka bk. bir de Başvekâlet arşivi, îb-nülemin tasnifi, saray masalihi, nr. 152, 201, 207 ; Hassa kalemi defteri, nr. 47/3106, tür. yer.; 26/3085, s. 127 ; Haremeyn muhasebesi defteri, u/3308, tür. yer.; Cevdet tasnifi, saray, nr. 546, 780, 796, 897, 868, 992; Hüseyin Kâzim Kadri, Büyük türle lügati (İstanbul 1927 ), 610 v.d. Dozy, Dictionnaire detaille des noms des vStements ehez les Arabes, 42 r, v. dd.; Goldzieher, Muhammedanische Stadien s. 362, v.d.; Hammer, Des Osmanischen Rei-ehes Staatsverfassung and Staatsvertvaltung, II, 34,159; Zenker, Dict. Turco-Arabe-Persan ( Leipzig, 1866 ) ; Bianchi, Dictionnaire Tarc-Français ; Redhouse, Turkish and English Lexicon, 1921. ( M. TAYYİB GöKBİLGİN.)&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Basra&amp;diff=3448</id>
		<title>Basra</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Basra&amp;diff=3448"/>
		<updated>2024-07-07T16:23:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== BASRA. AL-BAŞRA ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Basra-Shatt-Al-Arab.jpg|küçükresim|445x445pik|Basra, Irak&#039;ın güneyinde il. Merkezi Basra kentidir.]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== İlk Yıllar ===&lt;br /&gt;
(Avrupa&#039;da Orta Çağ&#039;da Balsora adı ile bilinirdi; bugün Batı dillerinde ekseriya Bassora şeklinde yazılır), Irak ülkesi dahilinde Bağdat&#039;ın 420 km. güneydoğusunda Şatt al-Arab üzerinde ticaret şehridir. Irak&#039;ın iki büyük ticaret yolu olan Fırat ve Dicle nehirlerinin kavuştuğu batıdan, yani Necef ve Suriye (Boşra) tarafından gelen çöl yolları ile İran yaylasından gelen yolların karşılaştığı Basra Körfezi sahilini al-Bataih bataklıklarından ayıran eşik üstünde, kadim devirlerden beri birçok mühim şehirler bulunmuştur. İskender zamanında adı geçen Diritidis (Teredon) şehri bu civarda aranmalıdır. Araplar burada Hurayba isminde bir mevkî bulmuşlardı ki, sonraları burası Basra&#039;nın bir dış mahallesi olarak tanındı. Bununla beraber Basra, Araplar tarafından yeniden kurulmuş bir şehirdir. Birçok ehemmiyetli yolların kavuştuğu, hususiyle Irak&#039;a deniz yolu ile girmek teşebbüslerine karşı pek hâkim bir vaziyette bulunan bu havalinin işgali fatihler için askeri bir zaruretti. Bu mevkide, daha 14 (635) yılında kurularak, sonradan terkedilmiş olan bir ordugâhın bulunduğu yerde, halife Ömer&#039;in emri ile Utba b. Gazvan tarafından yeni şehir tesis edildi (16 = 637 yahut 17 = 638). Basra, Arap ordusu için bir depo yeri olmak üzere kurulduğu için, nehrin batısındaki bozkır ile nehrin vadisi arasında ziraate elverişli, suya ve otlaklara yakın bir mahal seçilmiştir. Bu yeni şehir adını, üzerinde bulunduğu zeminin tabiatından almıştır; al-basra, &amp;quot;yumuşak, kefekî (küfekî) taşı&amp;quot; demektir. Meskenler evvelâ basit kamış kulübelerden ibaret idi. Ebû Musa al-Aş&#039;arî kerpiçten bir cami bina ettirdi ki, bu bina çok geçmeden pişmiş tuğla ile yeniden inşa edilmiştir. Bağdat, Samarra ve Rakka&#039;dakiler gibi, taş direkler üzerinde bina olunan bu camiden başka, bilahare birçokları daha inşa edilmiştir ki, bunlardan üçü bugün mühim bir kısmı harabe yığını hâlinde bulunan eski Basra&#039;da mevcuttur. Ömer zamanında şehir, kanallar açılarak nehre bağlandı. Basra şaşılacak bir süratle inkişaf etti. Her vesile ile ayaklanan ahalisi, daha ilk zamanlardan itibaren, İslam tarihinde bariz bir rol oynamıştır. Aişe ile Talha ve Zübeyr, kendilerini Hurayba civarında vuku bulan Cemel Muharebesi&#039;nde mağlup eden Ali&#039;ye karşı 36 (656) yılında Basra&#039;dan hareket etmişlerdi. Bugün dahi o civarda bulunan bir mahal, o muharebede ölen Zübeyr&#039;in adı ile yad edilmektedir ki, şimdiki şehirden 2 saatlik mesafede bulunan bu eski Basra bugün, hem bu sahabenin (Zübeyr b. al-Avvam) hem yine o zaman ölen diğer sahabenin (Talha İbn Abd Allah) türbelerinin bulunması ile maruftur. Horasan&#039;ın bu şehirden idare edilmiş olması, Basra&#039;nın Emevîler zamanındaki ehemmiyetini belirten bir delildir. Devletin mukadderatı için mühlik olan kabile rekabetleri, Basra&#039;da pek erkenden zuhur etti. O suretle ki, Muaviye&#039;nin son zamanlarında, Ezd&#039;ler gelip şehirde yerleştiler ve Tamimler ile Kaysler aleyhine Rabia&#039;lar ile birleştiler. Araplara birçok &amp;quot;mevali&amp;quot;nin de iltihakı ile nüfusu pek ziyade artmış olan şehirde (daha hicretin 50. yılında bile Basra&#039;nın nüfusu 200.000 kadar tahmin ediliyordu), asayişi muhafaza etmek için Emevi devletinin en muktedir memurlarını kullanmak icap etmişti. Haricîlerin tahrikatı da inzimam ederek asayişsizlik son hadde vardı. Yakınındaki Kufe şehri gibi, Basra da dâhilî harp için gayet müsait bir zemin teşkil ediyordu. Emevi hâkimiyetine karşı en tehlikeli kıyamlar, ekseriyetle...  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Basra Museum in Iraq April 2017.jpg|küçükresim|441x441pik|Basra Müzesi]]&lt;br /&gt;
Basra&#039;da yahut bu şehrin civarında zuhur eyledi. Böyle olmakla beraber Basra, Abbâsîlerin muzafferane yürüyüşüne karşı, Ali taraftarlığı fikrinin çoktan beri kuvvetle yayılmış olduğu Kufe’den daha ziyade mukavemet etti. Basra, ikbalinin en yüksek derecesine Abbasîler devrinde vardı; dış mahallesi olan al-Ubulla ile beraber, uzaklara, tâ Çin’e kadar uzanmakta olan Arap deniz ticaretinin antreposu oldu. Şehri nehre bağlayan büyük kanallar, Nahr al-Ubulla ile Nahr Ma&#039;kil, Basra&#039;nın sokak ve bahçeleri içinde ekserisi seyr-i sefere elverişli birçok kollara ayrılıyordu. Biri Ubulla kanalı üzerindeki Kat&#039; al-Kalâ, diğeri Sük al-Kabir ve üçüncüsü de Sük Bâbil tesmiye edilen 3 büyük meşhur sokak bulunuyordu (Kâtib Çelebi, Cihannüma, s. 351 vd.). O zaman mutad plana göre inşa edilmiş olup, kabileler için ayrı ayrı mahalleleri, ortada bir meydanı ve valinin sarayını ihtiva eden eski Basra&#039;nın (Barthold, İslâm Medeniyeti Tarihi, trk. nşr. Köprülü, s. 45) batı kapısının (Bâb al-Bâdiya) yakınında bulunan ve “Mirbad al-Basra” denilen kervanların konakladığı büyük bir mahal mevcuttu ki, burası her taraftan gelen Arapların alışveriş yapmak ve şiir inşad etmek gibi ticaret ve kültür hareketlerine bir merkez vazifesi görürdü (Ahmed Hamdi, Usûl-i Coğrafya-i Kebîr, İstanbul, 1292, s. 353 vd.). Ubulla ve Ma&#039;kil kanalları ile Şatt al-Arab arasında kalan adanın tam Şatt üzerinde ve güneydoğu köşesinde, bugünkü Basra’nın limanı olan “Aşşâr”ın yakınında bulunan Ubulla kasabası vardı ve burası, Ya&#039;kûbi (Kitâb al-Baldân, nşr. de Goeje, Leyden, 1892, s. 323) ve diğer Arap coğrafyacılarının da işaret ettikleri gibi, büyük bir ticaret merkezi idi. Zaten Halife Ömer tarafından kurulup da, bütün Emevîler ve Abbasîler devrinde ilmî ve fikrî faaliyeti ile şöhret kazanan Kufe ve Basra&#039;dan, birincinin evvelâ yavaş inkişaf etmesine, sonra da gittikçe ehemmiyetini kaybetmesine mukabil, ikincisinin süratle gelişmesinin ve bu suretle, bütün şark orta çağında ehemmiyetli bir ticari rol oynamasının başlıca âmili bu olmuştu. Bu eski Basra (Zubayr)’nın diğer bir liman mevkii de, ihtimal bugünkü Basra’nın yerinde bulunan, Fırat al-Basra veya Fırat al-Mizân idi ki, bunu kervanların hareket noktası olarak Plinius (Fr. Sarre, E. Herzfeld, Archeologische Reise in Euphrat und Tigris-Gebiet, Berlin, 1911, I, 249 vd.) tanımaktadır. Binbir Gece Masalları bize bu ticaret şehrinin pazarlarında ve kanallarında cereyan eden hayatın muhtelif tezahürlerini tasvir eder. İktisadî refaha muvazi olarak, manevi kültürde de büyük bir inkişaf görüldü. Camiler ile kütüphaneler hayatın fikri ve manevi ihtiyaçlarını tatmin ediyordu. Kufe ve Basra, Arap filolojisinin beşiği oldu. Kelâmcılar arasında Basra’da doğanlardan Emevîler devrinde yaşamış Hasan al-Basri ile, Eş’ari mezhebinin müessisi al-Aş’ari’yi zikretmek lâzımdır. Keza ilmî hayatın kaynaştığı faal bir merkez şeklini alan ve ilmî münakaşalarda ve hareketlerde mensubu bulunanlara Basriyün denilenler, yani Basra şehrine adı bağlananlar, arasında çok geniş ilmi ile şöhret bulan ve 869’da ölen Cahiz ile Faylâsüf al-‘Arab unvanını alan Kindi (ölm. 873) de sayılabilir. Serbest fikir sahipleri ictimalarını Basra’da akdederlerdi. IV. (X.) asırda İhvan al-Safa bu şehirde bulunuyordu. V. (XI.) asırda da Arap edebiyatının en parlak şahsiyetlerinden Makamat sahibi Hariri, yine Basra’nın evladıdır. Merkezi hâkimiyetin gitgide inhitatı Basra’nın ihtişamını da ortadan kaldırdı. 871 (257)’de âsî zenciler şehirde müthiş tahribat yaptılar. IV. (X.) asrın başından itibaren karmatlar, Irak için daimî bir tehlike teşkil ettiler ve 923 (311)’te Basra’yı yağmaladılar. Zaten Basra, hemen hemen bütün tarihi boyunca, bir parçası bulunduğu Irak kıtasının mukadderatına iştirak etmiş, kıtayı zapteden fatihlerin hâkimiyeti altına girmiş ve bu memleketin maruz kaldığı her türlü karışıklığa sahne olmuştur. Abbasîlerden itibaren Irak, Türk tarihi ile daha sıkı bir alaka peyda eder ve kıtanın umumi durumu bu tarihin çerçevesi içinde yer almağa başlarken, Basra da gerek halifelerin âsî valileri idaresindeki hâli (bkz. mad. BARİDİ), Büveyhîlerin, Mazyâdîlerin zamanındaki vekayii, gerek Selçuklular devrindeki muharebeler ve Muntafikler gibi civar Arap kabileleri tarafından duçar olduğu akınlar ile türlü değişiklikler geçirdi ve Türklerle alakası bilhassa bu tarihten itibaren kuvvetlendi. Selçuk hükümdarlarının Basra’yı bazen ikta suretiyle bir emire tevcih ettiklerini görüyoruz. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hanedanlık Mücadeleleri ve Şehrin Gelişimi ===&lt;br /&gt;
[[Dosya:Basra late 19th early 20th century.jpg|küçükresim|490x490pik|Geçmişte Basra Şehri (19-20. YY.)]]&lt;br /&gt;
Fakat hanedan mücadeleleri sebebiyle buraya fazla dikkat edilmediği için, şehrin sık sık bazı ümerânın ve civar kabilelerin yağma ve tahribine uğradığı vakidir. Bu sebeple ve 1225&#039;te Hârizmşâhlılar tarafından yapılan, Bağdat&#039;tan gönderilen yardım sayesinde bertaraf edilen taarruzda Basra büyük kayıplar verdi. 1258&#039;de Moğol istilâsı, şehrin tarihinde yeni bir devrin başlangıcı olmuştur. Görünüşe göre kanalların ihmali yüzünden Hülagü ahfadı zamanında şehri başka bir yere nakletmek gerekmiştir. İbn Batuta, Basra&#039;yı, önemli bir kısmı gayr-i meskûn, eski surları ve camileri kendi zamanında henüz ahâlisi bulunan mahallelerden bazen millerce mesafe uzakta kalmış bir halde buldu. Bu seyyah, şehri nehrin kenarında olarak tasvir eder ve Basra&#039;nın hurmalıklarını çok metheder, ancak şehrin yalnız ekonomik değil, aynı zamanda fikrî sahadaki gerilemesinden de şikayet eder. Eski şehrin ortasındaki cami &#039;Ali&#039;nin adını taşımasına rağmen, şehrin o zamanki halkı Sünni idi. Timur, Irak&#039;ı istilâ ettiği vakit, Basra ve Cezayir&#039;i de Bağdat&#039;a bağlamış (krş. Huart, Histoire de Bagdad dans les temps modernes, s. 18) ve bunun idaresini torunu Mirza Abu Bekr&#039;e vermişti. Bundan sonra Basra&#039;nın idaresi Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf&#039;a geçti. Bağdat ve Cezayir ile birlikte, bu sülâleden sırasıyla Şah Mahmûd, Mirza Cihan Şah, Pir Budak Bey&#039;in hâkimiyeti altında kaldıktan sonra 1467/1468&#039;de Uzun Hasan&#039;a intikâl etti. 1508&#039;de Safevî hükümdarı Şah İsmail, Akkoyunlulardan zaptetti (krş. Bağdat). İşte Abbasilerin inkırazından ve bilhassa büyük Selçuk İmparatorluğu&#039;nun dağılmasından itibaren, Irak&#039;a hâkim olup da, muhtelif Türk ve Moğol hükümetleri devrini kaplayan bu müddet zarfında, bütün kıtanın devamlı ve istikrarlı bir idareye sahip olmaması yüzünden, Basra ve etrafı da kâh bu hükümetlerin bilfiil işgali, kâh ikta suretiyle kendi taraflarından nasb-olunan emir ve hâkimlerin idaresi ve bazen de civar kabilelerin tahakkümü ile harp ve cidal sahası oldu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Basra Osmanlı toprakları arasına 1538 (945) senesinde girmiştir. Gerçi bu tarihten 4 sene evvel, Kanunî Süleyman &#039;m Bagdad &#039;1 zaptı ve orada 4 ay ikameti esnasında, Basra hâkimi Megamis oğlu Râşid bizzat gelerek itaat etmişse de (krş. Nişancı Celâlzâde, Tabakâi al-mamâlik fi daracât al-masâlik, Fatih kütüp., nr. 4423) var. 246 ; Âli, Kunh al-ahhâr, basılmamış kısımlar, Üniversite kütüp., T.Y. 2290/32, var. 245; Gülşen-i hulefa, istanbul, 1143, var. 61), oğlu Mân&#039; &#039;i, vezîri Mîr Mehmed i ve kazaske-rini_Edirne&#039;de Boğdan seferine hazırlanmakta olan padişahın nezdine gönderip, şehrin anahtarlarını takdim etmesi ve hutbe ile sikke padişah namına olmak şartı ile, vilâyetin yine kendisine bırakılması bu tarihtedir. Türk men-bâlaıının (Kâtib Çelebi, Cihannümâ; Evliya Çelebi, Seyahatnûme, I, 186; Aynî Ali, Risale, s. 9 ), evvelce ocaklık veya mülkiyet şeklinde verilirken, 1668 ( 1079) yılında eyâlet olup, bütün arazisinin valiye, 10 yüke bâlig varidatı &#039; ile, iltizam olunduğunu söyledikleri Basra &#039;nın &#039; yerli bir emîre tevcihi o zaman carî bir usûl iktizasından idi. Emîr Râşid, ilk zamanlarda devlete itaatte kusur etmemişse de, bilâhare ahdini bozmuş ve bunun üzerine, 1546 ( 9 5 3 ) senesinde Bagdad valisi Ayaş Paşa tarafından yapılan tedip hareketi neticesinde, firara mecbur kalmış, Basra, Bagdad a ilâveten, Ayaş Paşa &#039;nın uhdesine verilmiş ve ekseriya tenkil i hareketlerinden sonra, Bagdad valilerinin Basra i yi idareye memur edildikleri görülmüştür. Msl. IS49 ( 956 ) &#039;da Bagdad valisi Temerrüd Ali Paşa j Cezayir hâkimi &#039;Oleyyan-zâde&#039;nin isyanını bastırdığı zaman, Basra da uhdesine verilmişti. Iran ile akdedilen Amasya muahedesi (1555) i ile, Basra hukuken de osmanlı topraklarına ilhak edilmiş ve muahedenin hükümleri şark hududundaki valiler ile Basra ve Küfe mütevellilerine bildirilmiş (Celâl-zâde, ayn. esr., var. 406 ), bununla o havalideki aşiretlerin, muhtelif bahaneler ile, Safevîlere baş vurmalarına nihayet verilmek istenmiştir. Osmanlı hâkimiyetine karşı koyanların ve mezhep bağları ile Safevîlere bağlı bulunan aşiretlerin Iran &#039;dan iki-debirde yardım talebinde bulunduklarını biliyoruz. Nitekim Bagdad ve Basra beylerbeyileri tarafından bâzı nahiyelere konulmuş ağır vergiler dolayısiyle (Gülşen-i hulefa, var. 64), &#039;Oleyyan-zâde&#039;nin 1568 ( 9 7 5 ) &#039;de çıkardığı ve Bagdad valisi iskender Paşa &#039;nın şiddetle bastırdığı isyan ile (krş. Ali, ayn. esr.) 1598 (1006 ) &#039;de yine Basra havâlisinde vuku bulan Seyyid Mübarek isyanı, bunu açıkça göstermektedir. XVI. asır sonuna kadar Basra &#039;ya tâyin edilen beylerbeyileri arasında Kubad Paşa (1553 = 960), Derviş Ali Paşa (1563 = 970), Özdemir-oğlu Osman Paşa (1568=975), Mihalıçlı Ah-med Paşa (1587=995), Sinan Paşa (1591 = 999 ), Hadım Osman Paşa (1593 = 1001) vardır. Bunlardan birincisinin zamanında Hind denizinde faaliyette bulunan meşhur Pîrî Reis &#039;in, bâzı harekât yaptıktan sonra, Basra &#039;ya geldiği ve Kubad Paşa &#039;ma si&#039;âyeti ile Kahire &#039;de idam edildiği malûmdur. Gene bunun zamanında, evvelâ Muıad Kaptan ve onun muvaffaki-yetsizliğinden sonra da, Şeydi Ali Reis (şaban 961 = temmuz 554 ) memur edilmişti ( Âiî, ayn. esr., tür. yer.). Ayrı bir eyâlet teşkil etmekle beraber, sefer vukuunda Bagdad beylerbeyilerinin kumandasında bulundurulan Basra beylerbeyileri, ocaklık suretiyle, muhafaza ettikleri memuriyetlerinde, muhtelif mezheplerdeki arap kabileleri ile mücadele yüzünden, fazla kalamamışlar, hattâ bâzan Basra da muhasaraya bile uğramışlardır. Taver-nier nin anlattığına göre, şehrin yakınlarına soBASRA. 3*3 kulan araplar ile hükümet makamları arasında, Basra ya bir fersah mesafeye kadar bütün sahra, arapların, şehir ise, türklerin hâkimiyetinde kalmak şartı ile, bir anlaşma yapılmışsa da, bunun tatbiki mümkün olamamış, nihayet bir beylerbeyi, mansıbını nüfuzlu bir yelliye 40.000 kuruş mukabilinde satarak, bu karışık vaziyetten kurtulmak istemiştir. Efrâsyâb adını taşıyan ve yerliler arasında büyük bir nüfuza mâlik bulunan bu yerli, büyük bir müsellâh kuvvet vücuda getirdiji gibi, adetâ müstakil bir hanedan kurmağa muvaffak olmuş ve bu hanedan zamanında Basra limanı Avrupa ticaretine açılarak, buraya sırası ile portekizliler, hollandalılar, ingilizler ve fransızlar gelmiştir. Ahmed I. &#039;den Köprülü &#039;lerin sadaret devirlerine kadar süren bu devre esnasında Bagdad da çıkan hâdiseler ile [ bk. BAGDAD ] diğer gaileler, Efrâsyâb ile oğlu Ali ve torunu Hüseyin Paşa lan hemen-hemen müstakil bir hâle getirmiştir (Niebuhr, göst. yer.}. Bagdad m Osmanlı devleti tarafından istirdadını müteakip, bu eyâletin valileri Basra da müstakillen hüküm sürenler ile mücadele etmişlerdir. Ali Paşa&#039;nm 1645 (1055) &#039;te Bagdad &#039;a tabî Dekke kalesini zapt etmesi üzerine, Bagdad valisi Küçük Musa Paşa, kuvvet sevk-ederek, eski vaziyeti iadeye muvaffak olmuştur ( Gülşen-i hıılefa, var. 81). Daha sonra Lahsa beylerbeyi Mehmed Paşa nın şikâyeti üzerine, Bagdad valisi Murtaza Paşa, hükümet emri ile harekete geçerek, Hüseyin Paşa &#039;nın tahassun ettiği Kurna kalesini mahasara ve paşayı firara mecbur edip, Basra ya girmiş, fakat gösterdiği hırs ve tamâdan başka, Basra &#039;yi Bagdad &#039;a ilhak etmek emelinde bulunması, halkı ve civar kabîleleri ayaklandırmış ve Murtaza Paşa Bagdad &#039;a kaçıp, Basra &#039;ya, ahâlinin arzusu ve devletin muvafakafı ile, tekrar Hüseyin Paşa getirilmiştir (Naima, Tarih, VI, 116 v.d.; Silâh-dar, Tarih, I, 15 v.d.; Gülşen-i hulefa, 84 v.d.). Bu hâdiseden sonra cür&#039;eti artan Hüseyin Paşa, Lahsa beylerbeyi Mehmed Paşa &#039;yi azil ve bu memleketi Basra ya ilhak ettirmiş, Mehmed Paşa &#039;nın, Mekke şerifi Zayd &#039;e iltica ile, vaziyeti o vasıta ile merkeze bildirmesi üzerine, Bagdad valisi Uzun ibrahim Paşa &#039;nm serdarlığı altında teşkil edilen kuvvetler Hüseyin Paşa üzerine gönderilmiştir. Hüseyin Paşa, Kurna&#039;da şiddetli bir mukavemet gösterdikten başka, Muntafik şeyhi ile diğer aşiretlerin yardımını te&#039;mîn eylemiş ise de, karışık hâdiseler neticesinde, Basra &#039;ya, civar kabile arspları hâkim olmuştur. Nihayet serdar, maiyetindeki kumandanlardan Diyaıbekir valisi İbrahim Paşa &#039;nm tavassutunu kabû! edip, Hüseyin Paşa ile bir anlaşma yapmış ve bu anlaşma mucibince, Hü-&amp;gt;;yin Paşa &#039;nın devlete, peşi» olarak, 500 ve senevi 200 kese akçe vermesi, „rikâb-ı hümâyuna arzı ubudiyet etmesi&amp;quot;, tacirlerden gasbettiği malları sahiplerine iade eylemesi, Basra yi oğlu Efrâsyâb &#039;a bırakması ve Lahsa &#039;ya da tekrar Mehmed Paşa nın getirilmesi kararlaştırılmıştır ( Gülşen-i hulefa, 94 v.d.; Râşid, Tarih, I, 126 v.d. ; Silâhdar, I, 473 v.d.). Mamafih Hüseyin Paşa, anlaşmaya rağmen, keyfî hareketlerinde devam ettiği için, yerine kethüdası Yahya Ağa &#039;nın tâyin olunduğunu ve bu tâyinin fi&#039;len tat-bikma, mühimce bir kuvvetin başında olarak, Bagdad valisi Kara Mustafa Paşa&#039;nın memur edildiğini göıüyoruz. Hüseyin Paşa mallarını ve j ailesini İran &#039;a gönderip, Kurna kalesinde ken-; dişini müdafaaya çalışmışsa da, mağlûp olarak, kaçmış ve Basra &#039;r.m idaresi Yahya Paşa &#039;ya tevdi edilmiştir ki, Basra &#039;nın diğer eyâletler gibi idaresi, bu tarihten başlamaktadır. Kara Mustafa Paşa tarafından, Basra kalesinin muhafazası için, 1500 yeniçeri tâyin edilmiş, 3.000 kadar yerli kulu tahrir olunmuş, tamire ve cephaneye muhtaç kaleler tesbit edilmiş, Basra eyâletinin fazla varidatı ile mâmur mülhakatının yerli kulu ulufesine mütehammil olduğu ve defterdar ile müstakil muharrire ihtiyacı bulunduğu İstanbul&#039;a bildirilmiştir. Fakat 1668 (1079) &#039;de Yahya Paşa ve 1670 ( ıo8ı ) &#039; t e Kapıcıbaşı Mustafa Paşa, vilâyet iradının ancak devlete verilmesi lâzım gelen 200 keseye kâfi geldiği, fakat yerli kulu ulufesine kâfi olmadıkı ve müstakil muharrir ve defterdara ihtiyaç bulunmadığı iddiası ile isyan etmişlerdir. Bunlardan birincisi Bagdad valisi tarafından mağlûp ve firara mecbur edilmiş, ikincisinin istifasından sonra, bizzat Kara Mustafa Paşa uzun uzadıya tetkiklerden sonra, mîrî, vakıf, mülk ve mu aflarını, şer&#039;î öşürler ile örfî resimlerini tes bit ettirmiş, irâd ile masraf arasında mümkün mertebe bir muvazene yaptıktan sonra, tahrir defterlerini Basra hazinesine koyarak, suretlerini istanbul &#039;a göndermiş ve memnuniyeti celb eden bu hareket neticesinde kendisine Basrr eyâleti tevcih edilmiştir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu tarihten itibaren 20 sene kadar süren sükûnet devresinde vali lerin sık-sık değiştirildiği görülmektedir. 169c ( noı ) tarihinde zuhur eden veb&amp;amp; salgını bü yük telefata sebebiyet verdiği gibi, vergi tah silinde vali ile reaya arasında çıkan ihtilâflara Muntafik aşireti de karışmış, vali Ahmed Paşa öldürülmüş, Bagdad valisinin kumandasında gönderilen kuvvetler de Muntafik şeyhi Mâni tarafından mağlûp ve firara mecbur edilmiştir. Bu sırada devlet, garp hudutlarında büyük meseleler ile uğraştığından, Irak işlerine lâzım olduğu kadar ehemmiyet verememiş, Mâni&#039; &#039;a is-timâlet-nâme verdikten başka, mevcut timarla-rına bir mikdar daha ilâveler yapılarak, meşeİH BASRA. lenin yatıştırılmasına çalışılmışsa da, bu havalide sulh ve sükûnun avdeti için, 1700 senesine kadar beklemek icap etmişti. XVIII. asrın başına kadar Basra havâlisinde karışıklığın devam ettiği ve Karlofça muahedesinden sonra, devletin Irak meselesini, kat&#039;î olarak, hâlle karar verdiği anlaşılmaktadır. Filvaki, evvelâ Muntafik şeyhi Mâni &#039;in, sonra aralarında zuhur eden ihtilâf sebebi ile, Hüveyze hanı Parac Allah &#039;m tegallübüne mâruz kalan ve daha sonra da (1696 = 1108 ) iranlıların eline geçen Basra ve Kurna yi geri almak ve burada devlet hâkimiyetini iade etmek için, 1700 ( 1112 ) &#039;de, Bagdad valisi Daltaban Mustafa Paşa kumandası altında, büyük kuvvetler toplanmış ve bu seferin hazırlıkları, ince teferruatına kadar, düşünülerek, harekât başlamıştır. Daltaban Mustafa Paşa, maiyetinde kendi kuvvetlerinden başka, Diyar-bekir, Şehrizor, Halep, Sivas, Karaman, Birecik ve Amasya gibi yerlerin paşaları ve askerleri ile birlikte yola çıkmış, Birecik iskelesinde 120 büyük ve küçük sefinenin inşa ve teslih edilmesi ferman olunmuş ve bütün bu kuvvetler Basra ya doğru yürürken, kabîle şeyhleri de birer birer gelip, dehalet etmişlerdir (bu seferin tafsilâtı için bk. Bayezid umumî kütüp., yazm. nr. 4935, tür. yer.). O sırada iranlıların Basra muhafızı Davud Han, serdara mektup gönderip, vilâyetin tesliminde ayak sürümek istemişse de, buna ehemmiyet verilmeyerek, Ali Kuh ve Abdürrahim yüzbaşıların bulunduğu Kurna ele geçirilmiş, Davud Han da Basra&#039;dan alelacele kaçmağa mecbur kalmıştı. Basra tarihinde yeni bir devir açıp, „Heme-dan fatihi&amp;quot; ve „Eyyûbî&amp;quot; lâkapları iie meşhur olan Hasan Paşa&#039;nın bu vilâyete tâyinine kadar geçen ve 20 sene kadar süren zamanda, en ehemmiyetli hâdise olmak üzere, Muntafik şeyhi Mâni1 oğlu Mağâmis &#039;in isyanı ve Bagdad dan gönderilen kuvvetler ile tenkili göze çarpmaktadır (1707—1709). Hasan Paşa ile oğlu Ahmed Paşa, Bagdad &#039;a ilâveten, Basra valiliği de yapmışlar ve kendileri Bagdad &#039;da oturup, Basra yi, kölelerinden bir mütesellim vasıtası ile, idare etmişlerdir. Uzun müddet Irak havâlisinde hüküm süren ve bütün kabileleri itaat altına almağa muvaffak olan bu iki valinin zamanları ile Ahmed Paşa&#039;nın ölümünden (1747 ) sonra, Bagdad &#039;da baş gösteren kölemen idâresinin inkırazına ( 1831 ) kadar, Basra&#039;nın mukadderatı Bagdad &#039;a bağlı kalmıştır [ bk. BAGDAD ]. İlk kölemen valisi olan Ebû Leyle Süleyman Paşa zamanında Basra &#039;yi alâkadar eden en mühim hâdise, Şeyh Bender &#039;i başa geçirmek ve diğer kabileler ile ittifak etmek sureti ile, isyan eden Muntafik aşiretinin te&#039;dibi (1749) ile Şatt al-&#039;Arab kaptanı olup, Muntafik aşîreti ile birleşerek, ayaklanan ve sonra ele geçirilen mîr-i mîrân Mustafa Paşa hadisesidir (krş. İzzî, Tarih, İstanbul, 1199, var. 197 ; Davhat al-vuzara ; Vâsıf, Tarih ve onda naklen Huart, ayn. esr., s. 160). 1772 (u86)&#039;de, Basra dâhil olmak üzere, Irak&#039;ta çıkan veba salgını büyük telefatı mucip olmuş, kölemen idâresinin zâtından ve Kür-distan &#039;daki karışıklıklardan istifâde eden Zend Kerim Han, kardeşi Sâdık Han vasıtası ile, mütesellim Süleyman Ağa tarafından müdafaa edilen Basra yi muhasara ettirmiş, bir seneden fazla süren muhasaradan sonra, şehir iranlıların eline düşerek ( 1776 = 1190), 3 sene onlarda kalmıştır. Sâdık Han Basra dan alacağını alıp mütesellim, defterdar ve gümrükçüyü Şiraz &amp;quot;a göndermiş, Basra nın idaresini de biraderzâdesine, Ali Mehmed Han a bırakmıştır. Yaptığı yolsuz işler ile halkı soğutan hu zat, kendisine boyun eğmeyen Muntafik şeyhi ile çarpışmağa mecbur olmuşsa da, muvaffakiyet te&#039;min edememiş, mamafih, Basra&#039;nın iranlılar tarafından tahliyesine kadar, burada kalmıştır. Zend Kerim Han &#039;in vefatı ( 1779 ), Basra yi eski sahiplerine kavuşturduğu gibi, İran da itibar gören mütesellim Süleyman Ağa da avdet ederek, Bâbıâliye müracaat etmiş ve istidasına muvafık cevap alarak, Basra valiliğine ve bir az sonra da, Basra ile birlikte, Bagdad valiliğine geçmiştir ( bk. BAGDAD; Cevdet, Tarih, I, [V, VIII, fihrist). Büyük Süleyman Paşa zamanında, Hindistan da Misur sultanı Tipo tarafından gelen elçilerin, bir Hind limanına mukabil Basra&#039;nın hiud-lilere kiraya verilmesi yolunda Osmanlı hükümetine müracaatları (Cevdet, Tarih, III, 282 v.d.) ile Basra mütesellimi Mustafa Ağa &#039;nın, Basra mukataaları ve Şâvî-zâde meseleleri ile alâkadar olan isyanı, bu isyanın tenkili (1789 = 1203) ve daha sonra mütesellimlerden Selim Ağa vakası (1810 = 1225 ), Basra tarihinde kaydedilecek hâdiselerdendir. Son kölemen valisi Davud Paşa, gerek Basra da ve gerek civar aşiretler arasında, büyük bir nüfuz tesis etmiş, kölemen ocağı yıkıldıktan sonra, Basra uzun müddet, Bagdad &#039;a tabî kalarak, Bagdad valilerinin mütesellimleri tarafından idare edilmiş ve tarihi de Bagdad tarihine bağlı kalmıştır. OSMANLILAR DEVRİNDE BASRA. Zamanla ehemmiyetini kaybederek, daha şarka, Şatt al-&#039;Arab sahiline yakın bir yere, naklolunmuş bulunan bugünkü Basra, eski Basra &#039;ya 8—10 km. mesafede, fakat Şaft al-&#039;Arab &#039;dan da 3 km. kadar garptadır. Birbirine muvazi 3 kanal, şimalde Nahr al-Handak, ortada Nahr al-&#039;Aşşâr ve cenupta Nahr Hörah, Şatt al- &#039;Arab &#039;dan garba doğru uzanır ; bugünkü Basra şehrine kadar hurmalıklar ve bahçeler arasından BASRA. 325 geçtikten ve bir çok kanallara bölündükten sonra, şehrin garbında birleşirler. Bunların içinde en ehemmiyetlisi olup, Şatt ile birleştiği yerdeki asıl Basra limanına bugün kendi adını vermiş bulunan Nahr al-&#039;Aşşâr ile diğer kanallarda, bilhassa med zamanlarında, vâki seyrü seferi „belem&amp;quot; tâbir edilen 8—10 in. uzunluğundaki kayıklar temin eder. Elimizde, maalesef, şehrin XVI. asırdaki vaziyetini bildiren malûmat yoktur. Kâtib Çelebi nin, bu havalideki Zekkiye kalesi için „bir zamanlar Al-i Muşa&#039;şa&#039; payitahtı idi&amp;quot; dediği doğru ise (Cihanniimâ, göst. yer.), Basra&#039;yı bu devirde Irak &#039;in diğer küçük şehirleri gibi farz ve buranın XVII. asırda mevcudiyetini bildiğimiz, bir çok şeyden mahrum olduğunu kabul etmemiz mümkündür. Bu şehre ilk ziyaretini 1639 da yapan Tavernier ( Les Six voyages en Turquie, en Perse zj aax Indes, Paris, 1677, I, 218 v.dd.), Basra&#039;nın bir fersahtan daha uzun olduğunu ve Vârr.jlen yontma taştan inşa edilmiş bulunduğunu söylemektedir. Şimalde ve cenuptaki kanalları hâricde bırakan bir sûr, mus-tatil şeklinde bulunan şehri çevirmiş bulunuyordu ki, bu duvar, Kurna yi tahkim eden ve oraya ikinci bir sûr çeken Hüseyin Paşa tarafından, XVII. asır ortalarında, Şatt al-&#039;Arab&#039;a kadar uzatılmış, bir çok bahçeler şehir içerisine alınmak suretiyle, Basra genişletilmişti. Bu şehir üzerinde büyük bir dikkat ve emek sarf-eden Afrâsyâb &#039;in bu torunu, keza Şatt kenarında ve bugünkü &#039;Aşşâr in olduğu yerde bulunan Manâvi mahallesini de tahkim etmiş ve burada kendisine müstahkem bir şato yaptırmıştı ki, bilâhare Bagdad valisi ile mücadelelerinde buraya çekilerek, müdafaa yapmağa çalıştığını aşağıda göreceğiz. Hüseyin Paşa Basra da büyük bir cami de yaptırdı. Bu cami XVIII. asırda bile şehrin başlıca camii idi ve ancak XIX. asırda Davud Paşa kölelerinden mütesellim Aziz Ağa&#039;nın, kâr-gir olarak, inşa ettirdiği cami güzellikçe bunu geçebildi. Afrâsyâb ve halefleri devrinde hıris-tiyanlara ve bilhassa avrupalı tüccarlara geniş hürriyet ve müsaadeler verildiği, dolayısiyle, Basra &#039;nın ticarî ehemmiyeti çok arttığı, her sene holandalı, ingiliz ve hind tüccarları buraya mebzul miktarda mal getirdiği için, bunları muhafaza edecek antrepolar ve hanlar inşa edildi. Bunun için de, gerek Manâvi ve Nahr al-&#039;Aşşâr &#039;m şimal kıyısında Şatt kenarındaki Makâm-i &#039;Ali mahalleleri ve gerek Şatt &#039;in sol sahilinde MakSm-i &#039;Ali &#039;nin karşısında bulunan ve zâten türkçe adı da buna delâlet eden, Kapan kalesi tahsis olundu. Mamafih bu hususta, yua« Şatt&#039;m sol sahilinde ve Kapan&#039;in cenu-buada, Manâvi &#039;nin karşısındaki KirdalSn ( krş, Kurdalân, Sayâhat-nâme-i hudüd, Bayezid kutup., türk. yazm., nr. 4935 ve Böğürdelen, Czhan-nümâ ) kalesinden de istifâde edildiği düşünülebilir ( Basra &#039;nın birinci defa iranlılarda bulunduğu esnada ( 1696— 1700), burada yeniden bir kale yapmışlardı ki, istirdattan sonra, buranın muhafazası için, 100 yeniçeri ile 2 top konulmuştu). Diğer taraftan XVIII. aşırda İstanbul, İzmir, Halep, Şam ve Mısır gibi, imparatorluğun büyük şehirlerinden buraya bir çok tüccarlar gelmekte ve avrupalı tüccarlar ile alış-veriş yapmakta ve bir kısmı da mallarını, çok güç ve masraflı olmakla beraber, Dicle &#039;den naklettir-mektedirler ( Niebuhr, Voyage en Arabie, Ams-terdam, 1780, II, 172 v.d.). XVII. asırda gümrük resmi, her kes için, 5 % idi; fakat beylerbeyi için de ayrıca 4 % öden mekte idi ki, onun bilhassa deve ve hurma sa tışlarından aldığı bu para kendisine senede büyük bir meblağ temin ederdi; bilâhare güm rük resmi avrupalılar için 3 % ve diğer milletler için 7 % olmuştur ( Niebuhr, göst. yer.). XVIII. asırda Basra, 5 kapısı bulunan bir sûrun içinde ve 70 mahalleden mürekkep, 40— 50.000 nüfuslu bir şehirdir. Bu kapıların ikisi şimal tarafındadır : Darvâzat al-Ribât yahut Bâb al-Ribât ve Bâb al-Bağdâd. Diğer 3 ü gar ba ve cenuba bakan taraftadır: Darvâzat alZubayr yahut Bâb al-Zubayr, Darvâzat al-&#039;Şirâci ve Darvâzat al-Macmü&#039;a. Manâvi ve Maksmi &#039;Ali &#039;yi de ihtiva eden ve içerisinde bir çok şeyhlerin namına olduğu gibi, Mahallat al-Afğân, Mahallat al-Yahüd adlı mahallerde bulunan — ki, bunlardan her biri 10—20 veya 300—400 evli olmak üzere, çok muhtelif büyük lükte idiler — Basra, bu asırda, Niebuhr &#039;un anlattığına göre, artık eski ehemmiyetini kayb etmişti. Vaktiyle beylerbeyinin ikamet et tiği, fakat o zaman mütesellimin oturduğu bina &#039;Aşşâr kanalı kenarındadır. İki tarafın da fransız ve ingiliz ticaret acenteleri vardır. Buna mukabil kapudan paşa, Manâvi &#039;de otur makta idi (göst. yer.). Bidayette doğrudan doğ ruya İstanbul &#039;dan tâyin edilen ve Basra benderinde 50—60 tekne bulunduran kapudan paşa, yalnız Dicle ve Fırat nehirlerinde asayişi temin etmekle kalmaz, aynı zamanda, korsanlara karşı açık bulunan Basra körfezini de muhafaza ederdi. Kapudan paşanın ve bu filonun ihtiyaç ları, Bagdad ve Basra vilâyetlerinin büyük ka zalarından gönderilen varidat ile temin edilirdi. Bilâhare hâkimiyet Bagdad valilerine geçip de Basra &#039;nın bir mütesellim ile idare edildiği devirlerde, varidatları Bagdad valileri tarafından zaptedilen „kapudan paşalar&amp;quot; da onların bir memuru menzilesine indiler ve mütesellimler gibi, Bagdad valilerinden emir telâkki etmeğe 326 BASRA. başladılar. Bu esnada buradaki filonun kemiyet ve keyfiyetçe bozulmuş olması tabiîdir. Bu asırda Basra &#039;da, mütesellimden ve yine Bagdad valisine bağlı defterdardan başka, bir gümrükçü ve bir de yerliler arasından, acall al-balad tâbir edilen, çok nüfuzlu birisi mevcuttu ki, divana da dâhil olan bu son zâtın reyini almadan, mütesellim hiç bir iş göremezdi. Diğer taraftan İstanbul dan tâyin edilen bir kadı veya naibi ve bütün ulema, seyyidler ve şeriflerin reisi olan nakib al-aşrâf ve yine hepsinin, tâbi olduğu, makamı irsî olan bir mufti al-hanaji vardı. Büyük Süleyman Paşa dan itibaren, bir de mufti al-şâfi&#039;i bulunmaktadır. iranlıların işgalinden sonra, Basra &#039;ya şi&#039;îler de gelmiş ve bir müddet sonra, sünnîler 30 % &#039;a kadar çıkmışlar ve XIX. asrın sonlarına doğru bu nisbet 50 % &#039;ye kadar yükselmiştir { Basra salnamesi. 1309 ). Basra&#039;da, tam bir ..orta&amp;quot; teşkil etmemekle beraber, yeniçeriler de vardı. Fakat bölük ağaları, umumiyetle, Kurna kalesinde bulunuyorlardı. Devlet merkezinde olduğu gibi, bu esnada, bu teşkilât burada da bozulmuş ve mütesellim, ekseriya kendi arzularını tatbik ettirecek çapırlcu takımını „yerli kulu&amp;quot; olarak, yazmıştı. Mamafih her hangi bir tecavüz ve yağmaya uğramamak için, esnaf da bu teşkilâta giriyordu. Basra, evvelden olduğu gibi, osmanlı hâkimiyeti altına geçtikten sonra da, zaman-zaman civar kabilelerin, bilhassa bunlardan ikisinin, Ka b aşireti ile Muntafik aşiretinin tecavüz ve yağmasına mâruz kalmıştı. Bu tecavüzler, ekseriya, çok ve meşhur olan ve 20 &#039;den fazla çeşidi bulunan Basra hurmalıklarını yağma veya Şatt al-&#039;Arab &#039;dan geçen tüccar gemilerini zapt için yapılırdı. Ka&#039;b aşireti, kahve ve başka bir eşya ile yüklü bir gemi geçerken, bunları kendilerine ehemmiyetli bir mikdarda bir vergi vermeğe ve avdetlerinde de hurmalarını satın almağa mecbur tutarlardı. Hattâ bu kabilenin şeyhi, bu yüzden, 1765&#039;te bir kaç ingiliz gemisini tevkif etmiş ve bâzı hâdiseler çıkarmıştı. Bu aşiret halkının, Basra&#039;da zayıf bir idare gördükleri vakit de, burayı yağmaya geldikleri ve bu yüzden bâzan kendilerini basraiıların dostu telâkki eden, hakikatte ise, mukataası şeyhe tefviz edildiği için, bu şehre âit hurmalıklara, kendi mülkleri gibi bakan Muntsfik aşiretleri ile mücadele ettikleri olurdu ( Niebuhr, ayn. esr., s. 191; Huart, ayn. esr., s. 149 ). Muntafik aşireti de Dicle üzerinde Bagdad a doğru giden gemileri durdurur ve onlardan haraç alırdı. Esasen emniyetsizlikten dolayı, 150—200 gemi birlikte sefere çıkar, fakat muhtelif aşiretlere 13 yerde hava tâbir edilen rüsumu verirdi ( Basra salnamesi, 1308). XVII. aşırdan itibaren, Basra hurmalıkları, mukataa suretiyle, Muntafik aşireti şeyhine verildiği için, bunlar, iktisadi ve idarî sebepler ile, Basra üzerinde bir hak iddia etmekte kendilerini haklı görürler ve bunun için de sık-sık isyan ederlerdi. Takibata mâruz kaldıkları vakit ise, Cezayir sedleri tâbir edilen Fırat üzerindeki bendleri yıkarlar ve etrafı istilâ eden sular ve bu suların teşkil ettiği, sazlık ve kamışlık gölcüklere {f}ör) iltica ederek, kendilerine karşı yapılan harekâtı güçleştirir ve bâzan imkânsız hâle getirirlerdi. Bilâhare Bagdad valisi Gözlüklü Reşid Paşa zamanında bu mukataanm bir kısmı Muntafik &#039;ların iltizamından kurtarılarak, hükümet idaresine alınmış olduğu gibi (1273 — 1856/1857 ), yine Bagdad valisi Namık Paşa zamanında da geri kalan kısmı onlardan alınmış ve Basra mü-teselliminin idaresinde, doğrudan doğruya hazineye mal edilmişti (1282 = 1865/1866). Basra, XIX. asrın ilk yarılarında, daha fazla gerilemiş ve öteden beri tekerrür eden veba salgını ve gölcükler dolayısiyle artan sıtma sebebiyle, nüfusu hayli azalmıştır. Asrın birinci yarısında 600&#039;ü kârgir ve mütebakisi şarifa tâbir edilen kuru hurma dallarından bina edilmiş olmak üzere, 2.000 ev ve yalnız 10.000 nüfus vardı ( Mehmnd Hurşid, ayn. esr., s. 5 ). Mamafih Basra, bu asrın ikinci yarısında, bir taraftan Süveyş kanalının açılması, Hind denizi ve körfez ticaretinin yeni şartlar içinde gelişmesi ve diğer taraftan da, bilhassa Midhat Paşa nm valiliği sırasında, bu bölgede devletin nüfuzunun kuvvetlenmesi ile, asayişin teessüsü ve şehirdeki ümran faaliyetleri sayesinde, yavaş yavaş tekrar inkişaf etti. Bu devre âit kaynaklar, Basra&#039;nın nüfusunu 18.000 (V. Cuinet ye göre) ile 60.000 arasında gösterirler ki, bu sonuncu rakam fazla mübalâğalı olsa gerektir. Evvelce Basra limanında, bir mikdar çergi ve kulübe ile bir kaç harap binadan başka, bir şey yokken, Basra nın imarına âit ilk esaslı teşebbüsü başaran Midhat Paşa tarafından — 1870 &#039;ten itibaren, kısa bir zaman içinde — burada kışla, hastahane, tersane v.s. gibi, büyük binalar ile beraber, yeni bir mahalle kuruldu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yine Midhat Paşa bir taraftan nehir üzerinde işlemekte olan ingiliz vapurları ile rekabet etmek için, ,,Idâre-i nehriye&amp;quot; ve diğer taraftan da, o sırada yeni açılmış olan Süveyş kanalı yolu ile Basra dan İstanbul &#039;a doğru vapurlar işletmek üzere, „Umman-ı osmanî&amp;quot; adlı birer seyr-i se-fain idaresi tesisine muvaffak oldu. Basra arazisi, XIX. asrın ikinci yarısında, bütün Irak toprakları gibi, Bagdad eyâletinin (sonra vilâyet), bir parçasını teşkil ediyordu. Midhat Paşa ayrıldıktan sonra, bâzan vilâyet ve bâzan da tnutaşarrjflık olarak idare edildi ve BASRA - BASRA KÖRFEZİ. 3=7 1884&#039;te, artık kat&#039;î olarak, ayrı bir vilâyet hâlini aldı ki, bu-vilâyet, bütün aşağı Irak&#039;ı ihtiva etmekte ve az çok nazarî olarak, Basra körfezinin şark kıyıları üzerinde ve gayr-i muayyen bir surette de, bu kıyıların hinterlandında uzanmakta idi. Bu esnada merkez livasından başka, merkezi Nâşiriya kasabası olan Muntafik livası ile &#039;Ammâra ve Nacd sancaklarını ihtiva ediyordu. Kurna ve Kuveyt ise, merkeze bağlı kazalar idi. 1914 — 1918 harbi sırasında Basra, ingiliz-hind kuvvetleri tarafından işgal edilerek, hedefi Bag-dad olan askerî hareketlere üs hizmetini gördü. Bugün Basra Irak kırallığının ayrılmış olduğu 14 livadan birinin merkezi olup, nüfusu da 55.000 kadardır. Şehrin asıl ehemmiyeti, munsabları Basra körfezinde bulunan nehirler boyunda toplanmış olan Irak &#039;ta, nehir nakliyatından deniz nakliyatına geçiş noktasında yer almış bulunmaktan ileri gelmektedir. Basra limanının ihracatı arasında hurma başta gelir ve ayrıca buradan, hububat, yün, keçi kılı, deri, susam v. s. ihraç olunur. Buna mukabil, Hindistan &#039;dan ve daha seyrek olarak, Avrupa dan gelen vapurlar, memleketin muhtaç olduğu mâmûl eşyayı Basra ya çıkarırlar. Kara nakliyatı, ingilizlerin umûmî harp senelerinde inşaya başlayarak Bagdad a ulaştırdıkları 570 km. dar hatlı demir yolu sayesinde, daha fazla sür&#039;at ve vüs&#039;at kazanmış ve bilâhare bu demir yolu Bagdad &#039;dan İran hududunda Hânikin &#039;e ve Musul civarındaki Kerkük petrol sahasına uzatıldığı gibi, son yıllarda Türkiye &#039;den gelen ve Musul &#039;dan geçen normal genişlikteki demir yolunun Bagdad &#039;a varması sayesinde, Basra şehri, garbî Avrupa yi Hindistan&#039;a bağlayan yol üzerinde aktarma mevkii olmuştur. Avrupa dan Hind e, Felemenk Hindistanı ve Avus-turalya &#039;ya giden muntazam hava postalarının esaslı durak yeri olarak da ehemmiyet kazanmıştır. Basra limanı, körfezdeki med ve cezir hare ketlerinden faydalanır. Şatt al-&#039;Arab &#039;in geniş liği burada 500 m. yi bulur. Nehrin munsabmdaki kumsal topuğu aşıldıktan sonra ( ki, bü yük vapurlar umumiyetle burada Fav önünde kalır yahut nehre girmek için, med zamanını bekler), 120 km. mesafedeki Basra&#039;ya kadar, Şatt al-&#039;Arab üzerinde derin sulara rastlanır. Te&#039;sirinî yalnız Şatt al-&#039;Arab da değil, Fırat ile Dicle &#039;nin aşağı kısmında bile hissettiren med hareketlerinin faydası, yalnız mansabdan gemilerin girmesine hizmetten ibaret olmayıp, vasatî olarak 24 saatte 2 defa, suların seviyesi yükseldiği için, nehrin iki kıyısında uzanan hurmalıklar bu sayede kendiliğinden sulanabil mektedir. ...... .■.-.-. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
Bibliyografya&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Makalede zikredilenlerden başka bkz.:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Belâzori (nşr. de Goeje), tür. yer.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Bibi. Geogr. Arab. (nşr. de Goeje), I, 80 v.d.; II, 159 v.d.; III, 117 v.d.; V, 187 v.dd.; VII, 323&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- İbn Rusta, Kitâb al-a&#039;lâk al-nafslya (nşr. de Goeje), 94, 97, 180, v.b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Hamd Allah Mustavfi, Nuzhat al-kulüb (nşr. le Strange), 45 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- İbn Serapion (JRAS, 1895, s. 29, 213 v.dd.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Yâkût (nşr. Wüstenfeld), I, 936-953&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- İdrisi (fransızca trc. Jaubert), I, 368 v.d.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- İbn Batuta (Paris), II, 8-16&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Celâl-zâde Mustafa Nişancı, Tabakât al-mamülik fi daracât al-masâlik (Fatih kütüphanesi, 4423, var. 14 v.d., 246, 394, 406)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- &#039;Ali, Kunh al-ahbâr (basılmamış kısım, Üniversite kütüphanesi, T. Y. 2290/32, var. 205, tür. yer.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Kanun-nâme (Millet kütüphanesi, nr. 73, var. 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Arşiv kılavuzu, I (1938)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Basra şehrindeki câmî ve mescidler ile Ayaş Paşa camii vakfiyesi (1151) hakkında bk. Başvekâlet arşivi, Haremeyn mukataası deft. 3377/20&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Peçevî, Tarih, I, 366 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- L. Caetani, Annali dell&#039;Islam, III, 282-309, 769-784&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- G. le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate, s. 44 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- J. B. Tavernier, Les six voyages en Turquie, en Perse et aux Indes (Paris, 1677), I, 218 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Niebuhr, Voyage en Arabie (Amsterdam, 1780), II, 272 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- F. Beaujour, Voyages militaire dans l&#039;empire Ottoman (Paris, 1829), II, 85, 108, 115, tür. yer.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Ritter, Erdkunde, X, 175-182; XI, 1032-1056&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- E. Sachau, Am Euphrat und Tigris, s. 16 v.dd&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- M. von Oppenheim, Von Mittelmeer zum Persischen Golf, II, 293-304&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Hammer, Hist. de l&#039;Emp. Ott. (Paris, 1856), V, 290; XI, 242 v.dd.; XII, 346 v.dd.; XIII, 47 v.dd.; XV, 219 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Fr. Sarre, Ernst Herzfeld, Archeologische Reise im Euphrat und Tigris Gebiet (Berlin, 1911), I, 249 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Cl. Huart, Hist. de Bagdad en temps moderne, s. 149 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- tür. yer.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
- Cuinet, La Turquie d&#039;Asie, III, 258 v.dd.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer bibliyografya için bk. mad. BAGDAD.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Leyden tab&#039;ında R. Hartmann&#039;ın yazdığı bu makale, Besim Darkot ve M. Tayyib Gökbilgin tarafından tevsi edilmiştir.&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=533</id>
		<title>Anasayfa</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=533"/>
		<updated>2024-05-22T19:29:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;= &#039;&#039;&#039;M. Tayyib Gökbilgin Wiki&#039;ye hoş geldiniz.&#039;&#039;&#039; =&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Makaleler/ Yayınlar/ Çalışmalar|Yayınları]] ==&lt;br /&gt;
Makaleler dışındaki içeriklere ulaşmak için [https://tayyibgokbilgin.info/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.    &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[Kronolojik Olarak Eserleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kitapları]]&lt;br /&gt;
* [[Makaleleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kongre Tebliğleri &amp;amp; Raporları]]&lt;br /&gt;
* [[Editörlükleri]]&lt;br /&gt;
* [[Önsözleri]]&lt;br /&gt;
* [[Macarcadan Çevirileri]]&lt;br /&gt;
* [[Eserleri Hakkında Yayınlar &amp;amp; Yorumlar]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Faaliyetleri]] ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;float: right; margin-left: 10px; width: 25%;&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable sortable&amp;quot; style=&amp;quot;width: 100%;&amp;quot; &amp;gt;&lt;br /&gt;
|+M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |[[Dosya:M. Tayyib Gökbilgin.jpg|orta|küçükresim|M. Tayyib Gökbilgin]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Kişisel Bilgiler&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ad - Soyad&lt;br /&gt;
|M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Tarihi&lt;br /&gt;
|1907 &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ölüm Tarihi&lt;br /&gt;
|2 Haziran 1981&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Yeri&lt;br /&gt;
|Ordu&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Meslek&lt;br /&gt;
|Tarihçi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Uzmanlık Alanları&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|Osmanlı Tarihi&lt;br /&gt;
Türkiye - Macaristan İlişkileri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Öne Çıkan Eserleri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
* XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı, Vakıflar-Mülkler-Mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Rumeliʼde Yürükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân - 1957&lt;br /&gt;
* Millì mücadele başlarken - 1959, 1965&lt;br /&gt;
* Trabzon Livası&lt;br /&gt;
* Kanunî Sultan Süleyman&lt;br /&gt;
* Milli mücadele başlarken: mondros mütarekesi&#039;den büyük millet meclisi&#039;nin açılmasına - 1965&lt;br /&gt;
* XV.-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa livâsı: vakıflar, mülkler, mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Osmanlı-Macar İlişkileri-Avrupada İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi&lt;br /&gt;
* Osmanlı Müesseseleri Teşkilâtı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış - 1977&lt;br /&gt;
* Osmanlı İmparatorluğu medeniyet tarihi çerçevesinde Osmanlı paleografya ve diplomatik ilmi - 1979&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
M. Tayyib Gökbilgin&#039;in faaliyetleri ve makaleleri dışındaki diğer bilgilere ulaşmak için [https://gokbilgin.com/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biyografi ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib Gokbilgin Genclik.jpg|sol|küçükresim|343x343pik]]&lt;br /&gt;
=== Gençlik Yılları ===&lt;br /&gt;
M. Tayyip GÖKBİLGİN(1907-1981), Türk hukukçu ve tarihçidir. Ordu&#039;da uzun yıllardır kadılık, hukukçuluk ve müderrislik yapan İlmiye sınıfına mensup bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Aile geleneğine uygun olarak ilk eğitimini evde babasının gözetiminde tamamladıktan sonra medrese öğrencisi oldu. Kurtuluş Savaşı sırasında öğrenimine ara vererek Samsun, Erzurum ve Trabzon muallim mekteplerinde eğitimini tamamladı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Eğitim Hayatı ===&lt;br /&gt;
1929-1936 yılları arasında Anadolu&#039;nun çeşitli yerlerinde öğretmenlik yaptı, bu dönemde Erzurum-Aşkale, Tezcan, Ispir, Kan, Salaçur, ve Çarşamba gibi farklı yerlerde 7 yıl boyunca öğrencilere rehberlik etti. Daha sonra 1936&#039;da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Hungaroloji bölümüne kaydoldu. Macarca dışında Fransızca, Almanca ve Latince derslerden sertifikalar aldı. Talebelik yıllarında her yaz Macaristan&#039;a giderek yaz dil okullarına katıldı ve Macar arşivlerinde Osmanlı vesikalarını inceledi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1940 yılında &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Tarihinin Macarca Kaynakları&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; adlı lisans teziyle mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi&#039;nde çalışmaya başladı. 1943 yılında Türk Tarih Kurumu üyeliğine kabul edildi. İlk olarak Yeni ve Son Çağlar Tarihi kursusunda dersler verdi. Rumelide Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan eseriyle doçentlik unvanını kazandı. Bu eser ve &amp;quot;[[Kitapları|&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Edirne ve Paşa Livası&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;]]&amp;quot; adlı yayını döneminde ilim çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. 1955 yılında profesör unvanını aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cumhuriyet döneminde yetişmiş &#039;&#039;ilk kuşak tarihçilerden&#039;&#039; biri olan Gökbilgin, Milli Mücadele yıllarını akademik bir yaklaşımla ele alarak önemli bir eser olan &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;[[Kitapları|Milli Mücadele Başlarken]]&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;i yazdı. Üniversitelerde İnkılap Tarihi hocası olarak görev yaptı. &#039;&#039;Fondation Giorgio Cini Enstitusu&#039;&#039; ile &#039;&#039;Türk-İtalyan Kültür Anlaşması&#039;&#039;&#039;nın kurulmasında önemli rol oynayarak Venedik arşivlerinde yaptığı araştırmalarla önemli Osmanlı evraklarını gün yüzüne çıkarıp yayınladı.&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib-Gokbilgin-Son-Yılları.jpg|sol|küçükresim|241x241pik]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hayatının Son Yılları ===&lt;br /&gt;
Gökbilgin, 1971 yılında Macaristan&#039;da &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Societas de Alexandro Csoma de Koros Nominata Csoma Ödülü&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ne layık görüldü. &#039;&#039;Polonya&#039;&#039;, &#039;&#039;Macaristan&#039;&#039;, &#039;&#039;Çekoslovakya&#039;&#039;, &#039;&#039;Avusturya&#039;&#039; akademilerine üye seçildi. 1961&#039;de &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi Kursu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;nun kurucularından biri oldu ve 1977 yılındaki emekliliğine kadar bu kursun başkanlığını üstlendi. &#039;&#039;[[Belleten &amp;amp; Meydan Larousse|Belleten]]&#039;&#039; başta olmak üzere pek çok akademik yayında makaleler yazdı. [[İslam Ansiklopedisi]]&#039;nde Osmanlı kanunları, teşkilatı ve biyografi maddelerini kaleme aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayrıca, hayatı boyunca Macar dostluğuna ve yakınlığına büyük bir değer verdi. 1976 yılında Türkiye&#039;de İstanbul Üniversitesi&#039;nde &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; konulu bir sempozyum düzenledi. M. Tayyip Gökbilgin, 1981 yılında hayatını kaybetti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi (1981-1982 yılı No # 12) “&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.M.TAYYİB GÖKBİLGİN HATIRA SAYISI&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” olarak neşredilmiştir. Bu yayının ilk makalesi olan ”&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.TAYYİB GÖKBİLGİN’İN ARDINDAN&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” Prof.Mübahat Kütükoğlu tarafından yazılmıştır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, pek muhterem ve pek değerli hocalarından birini daha kaybetmenin derin üzüntüsü içindedir.&#039;&#039;“ diye başlamaktadır yazısına Prof. Mübahat Kütükoğlu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Her bir makalesi değerli olduğu gibi , Rakoçi sempozyumunun İstanbul’da düzenlenmesindeki başarısı  da her zaman anılacaktır. İlk çalışmalarından birisi olan bu konu bilim aleminde Gökbilgin’in adını sonsuza dek yaşatacaktır.&#039;&#039;” Prof. Mahmut Şakiroğlu&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Prof.Tayyip Gökbilgin (1907-1981) Cumhuriyet dönemi tarihçilerimiz içinde seçkin bir yer tutmaktadır. Gökbilgin, Osmanlı tarihi üzerindeki araştırmalarıyla gerek doğuda gerek batıda haklı bir üne kavuşmuştur. O, büyük bir tarihçi, büyük bir ilim adamı olduğu kadar  yüce bir insandı.&#039;&#039;“ Prof. Zeki Arıkan&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bilgilendirme ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sevgili Tarih Sever Konuklarımız, tamamen şahsi teşebbüs ve gayretlerimizle; fakat çok büyük bir şevk ile sadece sevgili pederimizin hatırasını canlandırmak gayesi ile kız kardeşimle beraber kurmaya çalıştığımız &#039;&#039;wiki.gokbilgin.com&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;a  hoş geldiniz!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Elimizdeki belgelerin çok sayıda, çok yönlü, muhtelif dillerde ve çok geniş bir kapsamda olması nedeniyle kısıtlı şahsi imkanlarımızla şu ana kadar sadece kısmen inceleme, tasnif etme ve değerlendirme imkanına sahip olabildim. Fakat çalışmalarımız aralıksız olarak devam etmektedir. Her gün yeni vesikalarla, metinlerle karşılaşmaktayız. Bunları da zaman içinde muhtelif aralıklarla sitemize ilave edeceğiz. Zira bu projenin tamamlanması epey bir zaman alacaktır. Eksikliklerimizi hoş göreceğinizi umuyoruz. Bu nedenle kısmen tamamlanmış olan, fakat daha birçok ilavelere, düzeltmelere uğrayacak olan sitemiz bütün tarih meraklılarına aittir! Sizlerin her türlü değerlendirme ve uyarılarına açıktır. Yayınladığımız bilgi ve belgelerle ilgili her türlü gözlem ve düşüncelerinizi, önerilerinizi, tenkitlerinizi bekliyoruz. Bu bizim çalışma şevkimizi bir kat daha arttıracak ve sitemizi daha hatasız, eksiksiz ve mükemmel bir hale getirmemizi sağlayacaktır. Ayrıca babamla ilgili; dost, arkadaş, talebe, doğrudan veya dolaylı anı, rivayet, belge sahibi olan kişiler bu sitenin asli sahipleridir! Özel anıları olan kişiler bizimle bunları paylaşmakla sitemize daha da zenginlik katacaklardır! &amp;lt;u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Dolayısıyla, bu siteyi zenginleştirmek hükmü altındadırlar(!)&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/u&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sitemizin biyografi bölümüne büyük ölçüde zenginlik katan;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Babamın farklı yıllarda hocalığını yaptığı talebeleri &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Mübahat Kütükoğlu, Prof. Mahmut Şakiroğlu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Zeki Arıkan&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;’ın yazılarını aynen neşrediyoruz. Bu vesile ile hocalarının hatırasına karşı gösterdikleri bu vefakarlık örneğini büyük bir takdir ve minnet hisleri ile karşılıyor ve kendilerine en derin şükranlarımı sunuyorum.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Teşekkür ve sevgilerimle.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Mehmet Altay GÖKBİLGİN&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Haberleşmeleri]] ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Akademik Haberleşmeleri ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Özel Haberleşmeleri ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Galeri|Galeri&#039;yi Görmek İçin Tıklayınız]] ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=532</id>
		<title>Anasayfa</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=532"/>
		<updated>2024-05-22T19:29:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: /* Haberleşmeleri */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;= &#039;&#039;&#039;M. Tayyib Gökbilgin Wiki&#039;ye hoş geldiniz.&#039;&#039;&#039; =&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Makaleler/ Yayınlar/ Çalışmalar|Yayınları]] ==&lt;br /&gt;
Makaleler dışındaki içeriklere ulaşmak için [https://tayyibgokbilgin.info/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.    &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[Kronolojik Olarak Eserleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kitapları]]&lt;br /&gt;
* [[Makaleleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kongre Tebliğleri &amp;amp; Raporları]]&lt;br /&gt;
* [[Editörlükleri]]&lt;br /&gt;
* [[Önsözleri]]&lt;br /&gt;
* [[Macarcadan Çevirileri]]&lt;br /&gt;
* [[Eserleri Hakkında Yayınlar &amp;amp; Yorumlar]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Faaliyetleri]] ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;float: right; margin-left: 10px; width: 25%;&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable sortable&amp;quot; style=&amp;quot;width: 100%;&amp;quot; &amp;gt;&lt;br /&gt;
|+M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |[[Dosya:M. Tayyib Gökbilgin.jpg|orta|küçükresim|M. Tayyib Gökbilgin]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Kişisel Bilgiler&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ad - Soyad&lt;br /&gt;
|M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Tarihi&lt;br /&gt;
|1907 &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ölüm Tarihi&lt;br /&gt;
|2 Haziran 1981&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Yeri&lt;br /&gt;
|Ordu&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Meslek&lt;br /&gt;
|Tarihçi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Uzmanlık Alanları&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|Osmanlı Tarihi&lt;br /&gt;
Türkiye - Macaristan İlişkileri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Öne Çıkan Eserleri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
* XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı, Vakıflar-Mülkler-Mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Rumeliʼde Yürükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân - 1957&lt;br /&gt;
* Millì mücadele başlarken - 1959, 1965&lt;br /&gt;
* Trabzon Livası&lt;br /&gt;
* Kanunî Sultan Süleyman&lt;br /&gt;
* Milli mücadele başlarken: mondros mütarekesi&#039;den büyük millet meclisi&#039;nin açılmasına - 1965&lt;br /&gt;
* XV.-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa livâsı: vakıflar, mülkler, mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Osmanlı-Macar İlişkileri-Avrupada İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi&lt;br /&gt;
* Osmanlı Müesseseleri Teşkilâtı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış - 1977&lt;br /&gt;
* Osmanlı İmparatorluğu medeniyet tarihi çerçevesinde Osmanlı paleografya ve diplomatik ilmi - 1979&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
M. Tayyib Gökbilgin&#039;in faaliyetleri ve makaleleri dışındaki diğer bilgilere ulaşmak için [https://gokbilgin.com/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biyografi ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib Gokbilgin Genclik.jpg|sol|küçükresim|343x343pik]]&lt;br /&gt;
=== Gençlik Yılları ===&lt;br /&gt;
M. Tayyip GÖKBİLGİN(1907-1981), Türk hukukçu ve tarihçidir. Ordu&#039;da uzun yıllardır kadılık, hukukçuluk ve müderrislik yapan İlmiye sınıfına mensup bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Aile geleneğine uygun olarak ilk eğitimini evde babasının gözetiminde tamamladıktan sonra medrese öğrencisi oldu. Kurtuluş Savaşı sırasında öğrenimine ara vererek Samsun, Erzurum ve Trabzon muallim mekteplerinde eğitimini tamamladı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Eğitim Hayatı ===&lt;br /&gt;
1929-1936 yılları arasında Anadolu&#039;nun çeşitli yerlerinde öğretmenlik yaptı, bu dönemde Erzurum-Aşkale, Tezcan, Ispir, Kan, Salaçur, ve Çarşamba gibi farklı yerlerde 7 yıl boyunca öğrencilere rehberlik etti. Daha sonra 1936&#039;da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Hungaroloji bölümüne kaydoldu. Macarca dışında Fransızca, Almanca ve Latince derslerden sertifikalar aldı. Talebelik yıllarında her yaz Macaristan&#039;a giderek yaz dil okullarına katıldı ve Macar arşivlerinde Osmanlı vesikalarını inceledi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1940 yılında &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Tarihinin Macarca Kaynakları&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; adlı lisans teziyle mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi&#039;nde çalışmaya başladı. 1943 yılında Türk Tarih Kurumu üyeliğine kabul edildi. İlk olarak Yeni ve Son Çağlar Tarihi kursusunda dersler verdi. Rumelide Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan eseriyle doçentlik unvanını kazandı. Bu eser ve &amp;quot;[[Kitapları|&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Edirne ve Paşa Livası&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;]]&amp;quot; adlı yayını döneminde ilim çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. 1955 yılında profesör unvanını aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cumhuriyet döneminde yetişmiş &#039;&#039;ilk kuşak tarihçilerden&#039;&#039; biri olan Gökbilgin, Milli Mücadele yıllarını akademik bir yaklaşımla ele alarak önemli bir eser olan &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;[[Kitapları|Milli Mücadele Başlarken]]&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;i yazdı. Üniversitelerde İnkılap Tarihi hocası olarak görev yaptı. &#039;&#039;Fondation Giorgio Cini Enstitusu&#039;&#039; ile &#039;&#039;Türk-İtalyan Kültür Anlaşması&#039;&#039;&#039;nın kurulmasında önemli rol oynayarak Venedik arşivlerinde yaptığı araştırmalarla önemli Osmanlı evraklarını gün yüzüne çıkarıp yayınladı.&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib-Gokbilgin-Son-Yılları.jpg|sol|küçükresim|241x241pik]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hayatının Son Yılları ===&lt;br /&gt;
Gökbilgin, 1971 yılında Macaristan&#039;da &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Societas de Alexandro Csoma de Koros Nominata Csoma Ödülü&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ne layık görüldü. &#039;&#039;Polonya&#039;&#039;, &#039;&#039;Macaristan&#039;&#039;, &#039;&#039;Çekoslovakya&#039;&#039;, &#039;&#039;Avusturya&#039;&#039; akademilerine üye seçildi. 1961&#039;de &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi Kursu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;nun kurucularından biri oldu ve 1977 yılındaki emekliliğine kadar bu kursun başkanlığını üstlendi. &#039;&#039;[[Belleten &amp;amp; Meydan Larousse|Belleten]]&#039;&#039; başta olmak üzere pek çok akademik yayında makaleler yazdı. [[İslam Ansiklopedisi]]&#039;nde Osmanlı kanunları, teşkilatı ve biyografi maddelerini kaleme aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayrıca, hayatı boyunca Macar dostluğuna ve yakınlığına büyük bir değer verdi. 1976 yılında Türkiye&#039;de İstanbul Üniversitesi&#039;nde &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; konulu bir sempozyum düzenledi. M. Tayyip Gökbilgin, 1981 yılında hayatını kaybetti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi (1981-1982 yılı No # 12) “&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.M.TAYYİB GÖKBİLGİN HATIRA SAYISI&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” olarak neşredilmiştir. Bu yayının ilk makalesi olan ”&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.TAYYİB GÖKBİLGİN’İN ARDINDAN&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” Prof.Mübahat Kütükoğlu tarafından yazılmıştır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, pek muhterem ve pek değerli hocalarından birini daha kaybetmenin derin üzüntüsü içindedir.&#039;&#039;“ diye başlamaktadır yazısına Prof. Mübahat Kütükoğlu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Her bir makalesi değerli olduğu gibi , Rakoçi sempozyumunun İstanbul’da düzenlenmesindeki başarısı  da her zaman anılacaktır. İlk çalışmalarından birisi olan bu konu bilim aleminde Gökbilgin’in adını sonsuza dek yaşatacaktır.&#039;&#039;” Prof. Mahmut Şakiroğlu&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Prof.Tayyip Gökbilgin (1907-1981) Cumhuriyet dönemi tarihçilerimiz içinde seçkin bir yer tutmaktadır. Gökbilgin, Osmanlı tarihi üzerindeki araştırmalarıyla gerek doğuda gerek batıda haklı bir üne kavuşmuştur. O, büyük bir tarihçi, büyük bir ilim adamı olduğu kadar  yüce bir insandı.&#039;&#039;“ Prof. Zeki Arıkan&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bilgilendirme ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sevgili Tarih Sever Konuklarımız, tamamen şahsi teşebbüs ve gayretlerimizle; fakat çok büyük bir şevk ile sadece sevgili pederimizin hatırasını canlandırmak gayesi ile kız kardeşimle beraber kurmaya çalıştığımız &#039;&#039;wiki.gokbilgin.com&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;a  hoş geldiniz!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Elimizdeki belgelerin çok sayıda, çok yönlü, muhtelif dillerde ve çok geniş bir kapsamda olması nedeniyle kısıtlı şahsi imkanlarımızla şu ana kadar sadece kısmen inceleme, tasnif etme ve değerlendirme imkanına sahip olabildim. Fakat çalışmalarımız aralıksız olarak devam etmektedir. Her gün yeni vesikalarla, metinlerle karşılaşmaktayız. Bunları da zaman içinde muhtelif aralıklarla sitemize ilave edeceğiz. Zira bu projenin tamamlanması epey bir zaman alacaktır. Eksikliklerimizi hoş göreceğinizi umuyoruz. Bu nedenle kısmen tamamlanmış olan, fakat daha birçok ilavelere, düzeltmelere uğrayacak olan sitemiz bütün tarih meraklılarına aittir! Sizlerin her türlü değerlendirme ve uyarılarına açıktır. Yayınladığımız bilgi ve belgelerle ilgili her türlü gözlem ve düşüncelerinizi, önerilerinizi, tenkitlerinizi bekliyoruz. Bu bizim çalışma şevkimizi bir kat daha arttıracak ve sitemizi daha hatasız, eksiksiz ve mükemmel bir hale getirmemizi sağlayacaktır. Ayrıca babamla ilgili; dost, arkadaş, talebe, doğrudan veya dolaylı anı, rivayet, belge sahibi olan kişiler bu sitenin asli sahipleridir! Özel anıları olan kişiler bizimle bunları paylaşmakla sitemize daha da zenginlik katacaklardır! &amp;lt;u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Dolayısıyla, bu siteyi zenginleştirmek hükmü altındadırlar(!)&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/u&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sitemizin biyografi bölümüne büyük ölçüde zenginlik katan;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Babamın farklı yıllarda hocalığını yaptığı talebeleri &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Mübahat Kütükoğlu, Prof. Mahmut Şakiroğlu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Zeki Arıkan&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;’ın yazılarını aynen neşrediyoruz. Bu vesile ile hocalarının hatırasına karşı gösterdikleri bu vefakarlık örneğini büyük bir takdir ve minnet hisleri ile karşılıyor ve kendilerine en derin şükranlarımı sunuyorum.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Teşekkür ve sevgilerimle.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Mehmet Altay GÖKBİLGİN&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Haberleşmeleri]] ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Akademik Haberleşmeleri&lt;br /&gt;
* Özel Haberleşmeleri&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Galeri|Galeri&#039;yi Görmek İçin Tıklayınız]] ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=531</id>
		<title>Anasayfa</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=531"/>
		<updated>2024-05-22T19:28:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;= &#039;&#039;&#039;M. Tayyib Gökbilgin Wiki&#039;ye hoş geldiniz.&#039;&#039;&#039; =&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Makaleler/ Yayınlar/ Çalışmalar|Yayınları]] ==&lt;br /&gt;
Makaleler dışındaki içeriklere ulaşmak için [https://tayyibgokbilgin.info/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.    &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[Kronolojik Olarak Eserleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kitapları]]&lt;br /&gt;
* [[Makaleleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kongre Tebliğleri &amp;amp; Raporları]]&lt;br /&gt;
* [[Editörlükleri]]&lt;br /&gt;
* [[Önsözleri]]&lt;br /&gt;
* [[Macarcadan Çevirileri]]&lt;br /&gt;
* [[Eserleri Hakkında Yayınlar &amp;amp; Yorumlar]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Faaliyetleri]] ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;float: right; margin-left: 10px; width: 25%;&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable sortable&amp;quot; style=&amp;quot;width: 100%;&amp;quot; &amp;gt;&lt;br /&gt;
|+M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |[[Dosya:M. Tayyib Gökbilgin.jpg|orta|küçükresim|M. Tayyib Gökbilgin]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Kişisel Bilgiler&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ad - Soyad&lt;br /&gt;
|M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Tarihi&lt;br /&gt;
|1907 &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ölüm Tarihi&lt;br /&gt;
|2 Haziran 1981&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Yeri&lt;br /&gt;
|Ordu&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Meslek&lt;br /&gt;
|Tarihçi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Uzmanlık Alanları&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|Osmanlı Tarihi&lt;br /&gt;
Türkiye - Macaristan İlişkileri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Öne Çıkan Eserleri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
* XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı, Vakıflar-Mülkler-Mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Rumeliʼde Yürükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân - 1957&lt;br /&gt;
* Millì mücadele başlarken - 1959, 1965&lt;br /&gt;
* Trabzon Livası&lt;br /&gt;
* Kanunî Sultan Süleyman&lt;br /&gt;
* Milli mücadele başlarken: mondros mütarekesi&#039;den büyük millet meclisi&#039;nin açılmasına - 1965&lt;br /&gt;
* XV.-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa livâsı: vakıflar, mülkler, mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Osmanlı-Macar İlişkileri-Avrupada İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi&lt;br /&gt;
* Osmanlı Müesseseleri Teşkilâtı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış - 1977&lt;br /&gt;
* Osmanlı İmparatorluğu medeniyet tarihi çerçevesinde Osmanlı paleografya ve diplomatik ilmi - 1979&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
M. Tayyib Gökbilgin&#039;in faaliyetleri ve makaleleri dışındaki diğer bilgilere ulaşmak için [https://gokbilgin.com/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biyografi ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib Gokbilgin Genclik.jpg|sol|küçükresim|343x343pik]]&lt;br /&gt;
=== Gençlik Yılları ===&lt;br /&gt;
M. Tayyip GÖKBİLGİN(1907-1981), Türk hukukçu ve tarihçidir. Ordu&#039;da uzun yıllardır kadılık, hukukçuluk ve müderrislik yapan İlmiye sınıfına mensup bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Aile geleneğine uygun olarak ilk eğitimini evde babasının gözetiminde tamamladıktan sonra medrese öğrencisi oldu. Kurtuluş Savaşı sırasında öğrenimine ara vererek Samsun, Erzurum ve Trabzon muallim mekteplerinde eğitimini tamamladı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Eğitim Hayatı ===&lt;br /&gt;
1929-1936 yılları arasında Anadolu&#039;nun çeşitli yerlerinde öğretmenlik yaptı, bu dönemde Erzurum-Aşkale, Tezcan, Ispir, Kan, Salaçur, ve Çarşamba gibi farklı yerlerde 7 yıl boyunca öğrencilere rehberlik etti. Daha sonra 1936&#039;da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Hungaroloji bölümüne kaydoldu. Macarca dışında Fransızca, Almanca ve Latince derslerden sertifikalar aldı. Talebelik yıllarında her yaz Macaristan&#039;a giderek yaz dil okullarına katıldı ve Macar arşivlerinde Osmanlı vesikalarını inceledi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1940 yılında &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Tarihinin Macarca Kaynakları&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; adlı lisans teziyle mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi&#039;nde çalışmaya başladı. 1943 yılında Türk Tarih Kurumu üyeliğine kabul edildi. İlk olarak Yeni ve Son Çağlar Tarihi kursusunda dersler verdi. Rumelide Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan eseriyle doçentlik unvanını kazandı. Bu eser ve &amp;quot;[[Kitapları|&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Edirne ve Paşa Livası&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;]]&amp;quot; adlı yayını döneminde ilim çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. 1955 yılında profesör unvanını aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cumhuriyet döneminde yetişmiş &#039;&#039;ilk kuşak tarihçilerden&#039;&#039; biri olan Gökbilgin, Milli Mücadele yıllarını akademik bir yaklaşımla ele alarak önemli bir eser olan &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;[[Kitapları|Milli Mücadele Başlarken]]&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;i yazdı. Üniversitelerde İnkılap Tarihi hocası olarak görev yaptı. &#039;&#039;Fondation Giorgio Cini Enstitusu&#039;&#039; ile &#039;&#039;Türk-İtalyan Kültür Anlaşması&#039;&#039;&#039;nın kurulmasında önemli rol oynayarak Venedik arşivlerinde yaptığı araştırmalarla önemli Osmanlı evraklarını gün yüzüne çıkarıp yayınladı.&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib-Gokbilgin-Son-Yılları.jpg|sol|küçükresim|241x241pik]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hayatının Son Yılları ===&lt;br /&gt;
Gökbilgin, 1971 yılında Macaristan&#039;da &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Societas de Alexandro Csoma de Koros Nominata Csoma Ödülü&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ne layık görüldü. &#039;&#039;Polonya&#039;&#039;, &#039;&#039;Macaristan&#039;&#039;, &#039;&#039;Çekoslovakya&#039;&#039;, &#039;&#039;Avusturya&#039;&#039; akademilerine üye seçildi. 1961&#039;de &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi Kursu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;nun kurucularından biri oldu ve 1977 yılındaki emekliliğine kadar bu kursun başkanlığını üstlendi. &#039;&#039;[[Belleten &amp;amp; Meydan Larousse|Belleten]]&#039;&#039; başta olmak üzere pek çok akademik yayında makaleler yazdı. [[İslam Ansiklopedisi]]&#039;nde Osmanlı kanunları, teşkilatı ve biyografi maddelerini kaleme aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayrıca, hayatı boyunca Macar dostluğuna ve yakınlığına büyük bir değer verdi. 1976 yılında Türkiye&#039;de İstanbul Üniversitesi&#039;nde &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; konulu bir sempozyum düzenledi. M. Tayyip Gökbilgin, 1981 yılında hayatını kaybetti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi (1981-1982 yılı No # 12) “&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.M.TAYYİB GÖKBİLGİN HATIRA SAYISI&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” olarak neşredilmiştir. Bu yayının ilk makalesi olan ”&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.TAYYİB GÖKBİLGİN’İN ARDINDAN&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” Prof.Mübahat Kütükoğlu tarafından yazılmıştır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, pek muhterem ve pek değerli hocalarından birini daha kaybetmenin derin üzüntüsü içindedir.&#039;&#039;“ diye başlamaktadır yazısına Prof. Mübahat Kütükoğlu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Her bir makalesi değerli olduğu gibi , Rakoçi sempozyumunun İstanbul’da düzenlenmesindeki başarısı  da her zaman anılacaktır. İlk çalışmalarından birisi olan bu konu bilim aleminde Gökbilgin’in adını sonsuza dek yaşatacaktır.&#039;&#039;” Prof. Mahmut Şakiroğlu&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Prof.Tayyip Gökbilgin (1907-1981) Cumhuriyet dönemi tarihçilerimiz içinde seçkin bir yer tutmaktadır. Gökbilgin, Osmanlı tarihi üzerindeki araştırmalarıyla gerek doğuda gerek batıda haklı bir üne kavuşmuştur. O, büyük bir tarihçi, büyük bir ilim adamı olduğu kadar  yüce bir insandı.&#039;&#039;“ Prof. Zeki Arıkan&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bilgilendirme ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sevgili Tarih Sever Konuklarımız, tamamen şahsi teşebbüs ve gayretlerimizle; fakat çok büyük bir şevk ile sadece sevgili pederimizin hatırasını canlandırmak gayesi ile kız kardeşimle beraber kurmaya çalıştığımız &#039;&#039;wiki.gokbilgin.com&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;a  hoş geldiniz!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Elimizdeki belgelerin çok sayıda, çok yönlü, muhtelif dillerde ve çok geniş bir kapsamda olması nedeniyle kısıtlı şahsi imkanlarımızla şu ana kadar sadece kısmen inceleme, tasnif etme ve değerlendirme imkanına sahip olabildim. Fakat çalışmalarımız aralıksız olarak devam etmektedir. Her gün yeni vesikalarla, metinlerle karşılaşmaktayız. Bunları da zaman içinde muhtelif aralıklarla sitemize ilave edeceğiz. Zira bu projenin tamamlanması epey bir zaman alacaktır. Eksikliklerimizi hoş göreceğinizi umuyoruz. Bu nedenle kısmen tamamlanmış olan, fakat daha birçok ilavelere, düzeltmelere uğrayacak olan sitemiz bütün tarih meraklılarına aittir! Sizlerin her türlü değerlendirme ve uyarılarına açıktır. Yayınladığımız bilgi ve belgelerle ilgili her türlü gözlem ve düşüncelerinizi, önerilerinizi, tenkitlerinizi bekliyoruz. Bu bizim çalışma şevkimizi bir kat daha arttıracak ve sitemizi daha hatasız, eksiksiz ve mükemmel bir hale getirmemizi sağlayacaktır. Ayrıca babamla ilgili; dost, arkadaş, talebe, doğrudan veya dolaylı anı, rivayet, belge sahibi olan kişiler bu sitenin asli sahipleridir! Özel anıları olan kişiler bizimle bunları paylaşmakla sitemize daha da zenginlik katacaklardır! &amp;lt;u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Dolayısıyla, bu siteyi zenginleştirmek hükmü altındadırlar(!)&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/u&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sitemizin biyografi bölümüne büyük ölçüde zenginlik katan;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Babamın farklı yıllarda hocalığını yaptığı talebeleri &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Mübahat Kütükoğlu, Prof. Mahmut Şakiroğlu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Zeki Arıkan&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;’ın yazılarını aynen neşrediyoruz. Bu vesile ile hocalarının hatırasına karşı gösterdikleri bu vefakarlık örneğini büyük bir takdir ve minnet hisleri ile karşılıyor ve kendilerine en derin şükranlarımı sunuyorum.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Teşekkür ve sevgilerimle.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Mehmet Altay GÖKBİLGİN&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Haberleşmeleri]] ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Galeri|Galeri&#039;yi Görmek İçin Tıklayınız]] ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=530</id>
		<title>Anasayfa</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=530"/>
		<updated>2024-05-22T19:28:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;= &#039;&#039;&#039;M. Tayyib Gökbilgin Wiki&#039;ye hoş geldiniz.&#039;&#039;&#039; =&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Makaleler/ Yayınlar/ Çalışmalar|Yayınları]] ==&lt;br /&gt;
Makaleler dışındaki içeriklere ulaşmak için [https://tayyibgokbilgin.info/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.    &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[Kronolojik Olarak Eserleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kitapları]]&lt;br /&gt;
* [[Makaleleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kongre Tebliğleri &amp;amp; Raporları]]&lt;br /&gt;
* [[Editörlükleri]]&lt;br /&gt;
* [[Önsözleri]]&lt;br /&gt;
* [[Macarcadan Çevirileri]]&lt;br /&gt;
* [[Eserleri Hakkında Yayınlar &amp;amp; Yorumlar]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Haberleşmeleri]] ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Faaliyetleri]] ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;float: right; margin-left: 10px; width: 25%;&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable sortable&amp;quot; style=&amp;quot;width: 100%;&amp;quot; &amp;gt;&lt;br /&gt;
|+M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |[[Dosya:M. Tayyib Gökbilgin.jpg|orta|küçükresim|M. Tayyib Gökbilgin]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Kişisel Bilgiler&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ad - Soyad&lt;br /&gt;
|M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Tarihi&lt;br /&gt;
|1907 &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ölüm Tarihi&lt;br /&gt;
|2 Haziran 1981&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Yeri&lt;br /&gt;
|Ordu&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Meslek&lt;br /&gt;
|Tarihçi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Uzmanlık Alanları&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|Osmanlı Tarihi&lt;br /&gt;
Türkiye - Macaristan İlişkileri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Öne Çıkan Eserleri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
* XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı, Vakıflar-Mülkler-Mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Rumeliʼde Yürükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân - 1957&lt;br /&gt;
* Millì mücadele başlarken - 1959, 1965&lt;br /&gt;
* Trabzon Livası&lt;br /&gt;
* Kanunî Sultan Süleyman&lt;br /&gt;
* Milli mücadele başlarken: mondros mütarekesi&#039;den büyük millet meclisi&#039;nin açılmasına - 1965&lt;br /&gt;
* XV.-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa livâsı: vakıflar, mülkler, mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Osmanlı-Macar İlişkileri-Avrupada İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi&lt;br /&gt;
* Osmanlı Müesseseleri Teşkilâtı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış - 1977&lt;br /&gt;
* Osmanlı İmparatorluğu medeniyet tarihi çerçevesinde Osmanlı paleografya ve diplomatik ilmi - 1979&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
M. Tayyib Gökbilgin&#039;in faaliyetleri ve makaleleri dışındaki diğer bilgilere ulaşmak için [https://gokbilgin.com/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biyografi ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib Gokbilgin Genclik.jpg|sol|küçükresim|343x343pik]]&lt;br /&gt;
=== Gençlik Yılları ===&lt;br /&gt;
M. Tayyip GÖKBİLGİN(1907-1981), Türk hukukçu ve tarihçidir. Ordu&#039;da uzun yıllardır kadılık, hukukçuluk ve müderrislik yapan İlmiye sınıfına mensup bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Aile geleneğine uygun olarak ilk eğitimini evde babasının gözetiminde tamamladıktan sonra medrese öğrencisi oldu. Kurtuluş Savaşı sırasında öğrenimine ara vererek Samsun, Erzurum ve Trabzon muallim mekteplerinde eğitimini tamamladı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Eğitim Hayatı ===&lt;br /&gt;
1929-1936 yılları arasında Anadolu&#039;nun çeşitli yerlerinde öğretmenlik yaptı, bu dönemde Erzurum-Aşkale, Tezcan, Ispir, Kan, Salaçur, ve Çarşamba gibi farklı yerlerde 7 yıl boyunca öğrencilere rehberlik etti. Daha sonra 1936&#039;da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Hungaroloji bölümüne kaydoldu. Macarca dışında Fransızca, Almanca ve Latince derslerden sertifikalar aldı. Talebelik yıllarında her yaz Macaristan&#039;a giderek yaz dil okullarına katıldı ve Macar arşivlerinde Osmanlı vesikalarını inceledi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1940 yılında &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Tarihinin Macarca Kaynakları&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; adlı lisans teziyle mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi&#039;nde çalışmaya başladı. 1943 yılında Türk Tarih Kurumu üyeliğine kabul edildi. İlk olarak Yeni ve Son Çağlar Tarihi kursusunda dersler verdi. Rumelide Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan eseriyle doçentlik unvanını kazandı. Bu eser ve &amp;quot;[[Kitapları|&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Edirne ve Paşa Livası&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;]]&amp;quot; adlı yayını döneminde ilim çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. 1955 yılında profesör unvanını aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cumhuriyet döneminde yetişmiş &#039;&#039;ilk kuşak tarihçilerden&#039;&#039; biri olan Gökbilgin, Milli Mücadele yıllarını akademik bir yaklaşımla ele alarak önemli bir eser olan &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;[[Kitapları|Milli Mücadele Başlarken]]&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;i yazdı. Üniversitelerde İnkılap Tarihi hocası olarak görev yaptı. &#039;&#039;Fondation Giorgio Cini Enstitusu&#039;&#039; ile &#039;&#039;Türk-İtalyan Kültür Anlaşması&#039;&#039;&#039;nın kurulmasında önemli rol oynayarak Venedik arşivlerinde yaptığı araştırmalarla önemli Osmanlı evraklarını gün yüzüne çıkarıp yayınladı.&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib-Gokbilgin-Son-Yılları.jpg|sol|küçükresim|241x241pik]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hayatının Son Yılları ===&lt;br /&gt;
Gökbilgin, 1971 yılında Macaristan&#039;da &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Societas de Alexandro Csoma de Koros Nominata Csoma Ödülü&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ne layık görüldü. &#039;&#039;Polonya&#039;&#039;, &#039;&#039;Macaristan&#039;&#039;, &#039;&#039;Çekoslovakya&#039;&#039;, &#039;&#039;Avusturya&#039;&#039; akademilerine üye seçildi. 1961&#039;de &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi Kursu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;nun kurucularından biri oldu ve 1977 yılındaki emekliliğine kadar bu kursun başkanlığını üstlendi. &#039;&#039;[[Belleten &amp;amp; Meydan Larousse|Belleten]]&#039;&#039; başta olmak üzere pek çok akademik yayında makaleler yazdı. [[İslam Ansiklopedisi]]&#039;nde Osmanlı kanunları, teşkilatı ve biyografi maddelerini kaleme aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayrıca, hayatı boyunca Macar dostluğuna ve yakınlığına büyük bir değer verdi. 1976 yılında Türkiye&#039;de İstanbul Üniversitesi&#039;nde &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; konulu bir sempozyum düzenledi. M. Tayyip Gökbilgin, 1981 yılında hayatını kaybetti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi (1981-1982 yılı No # 12) “&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.M.TAYYİB GÖKBİLGİN HATIRA SAYISI&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” olarak neşredilmiştir. Bu yayının ilk makalesi olan ”&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.TAYYİB GÖKBİLGİN’İN ARDINDAN&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” Prof.Mübahat Kütükoğlu tarafından yazılmıştır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, pek muhterem ve pek değerli hocalarından birini daha kaybetmenin derin üzüntüsü içindedir.&#039;&#039;“ diye başlamaktadır yazısına Prof. Mübahat Kütükoğlu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Her bir makalesi değerli olduğu gibi , Rakoçi sempozyumunun İstanbul’da düzenlenmesindeki başarısı  da her zaman anılacaktır. İlk çalışmalarından birisi olan bu konu bilim aleminde Gökbilgin’in adını sonsuza dek yaşatacaktır.&#039;&#039;” Prof. Mahmut Şakiroğlu&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Prof.Tayyip Gökbilgin (1907-1981) Cumhuriyet dönemi tarihçilerimiz içinde seçkin bir yer tutmaktadır. Gökbilgin, Osmanlı tarihi üzerindeki araştırmalarıyla gerek doğuda gerek batıda haklı bir üne kavuşmuştur. O, büyük bir tarihçi, büyük bir ilim adamı olduğu kadar  yüce bir insandı.&#039;&#039;“ Prof. Zeki Arıkan&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bilgilendirme ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sevgili Tarih Sever Konuklarımız, tamamen şahsi teşebbüs ve gayretlerimizle; fakat çok büyük bir şevk ile sadece sevgili pederimizin hatırasını canlandırmak gayesi ile kız kardeşimle beraber kurmaya çalıştığımız &#039;&#039;wiki.gokbilgin.com&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;a  hoş geldiniz!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Elimizdeki belgelerin çok sayıda, çok yönlü, muhtelif dillerde ve çok geniş bir kapsamda olması nedeniyle kısıtlı şahsi imkanlarımızla şu ana kadar sadece kısmen inceleme, tasnif etme ve değerlendirme imkanına sahip olabildim. Fakat çalışmalarımız aralıksız olarak devam etmektedir. Her gün yeni vesikalarla, metinlerle karşılaşmaktayız. Bunları da zaman içinde muhtelif aralıklarla sitemize ilave edeceğiz. Zira bu projenin tamamlanması epey bir zaman alacaktır. Eksikliklerimizi hoş göreceğinizi umuyoruz. Bu nedenle kısmen tamamlanmış olan, fakat daha birçok ilavelere, düzeltmelere uğrayacak olan sitemiz bütün tarih meraklılarına aittir! Sizlerin her türlü değerlendirme ve uyarılarına açıktır. Yayınladığımız bilgi ve belgelerle ilgili her türlü gözlem ve düşüncelerinizi, önerilerinizi, tenkitlerinizi bekliyoruz. Bu bizim çalışma şevkimizi bir kat daha arttıracak ve sitemizi daha hatasız, eksiksiz ve mükemmel bir hale getirmemizi sağlayacaktır. Ayrıca babamla ilgili; dost, arkadaş, talebe, doğrudan veya dolaylı anı, rivayet, belge sahibi olan kişiler bu sitenin asli sahipleridir! Özel anıları olan kişiler bizimle bunları paylaşmakla sitemize daha da zenginlik katacaklardır! &amp;lt;u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Dolayısıyla, bu siteyi zenginleştirmek hükmü altındadırlar(!)&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/u&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sitemizin biyografi bölümüne büyük ölçüde zenginlik katan;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Babamın farklı yıllarda hocalığını yaptığı talebeleri &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Mübahat Kütükoğlu, Prof. Mahmut Şakiroğlu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Zeki Arıkan&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;’ın yazılarını aynen neşrediyoruz. Bu vesile ile hocalarının hatırasına karşı gösterdikleri bu vefakarlık örneğini büyük bir takdir ve minnet hisleri ile karşılıyor ve kendilerine en derin şükranlarımı sunuyorum.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Teşekkür ve sevgilerimle.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Mehmet Altay GÖKBİLGİN&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Galeri|Galeri&#039;yi Görmek İçin Tıklayınız]] ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Haberle%C5%9Fmeleri&amp;diff=529</id>
		<title>Haberleşmeleri</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Haberle%C5%9Fmeleri&amp;diff=529"/>
		<updated>2024-05-22T19:28:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;M. Tayyib Gökbilgin’e Nejat Göyünç’ten Mektuplar&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[M. Tayyib Gökbilgin’e Nejat Göyünç’ten Mektuplar]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=528</id>
		<title>Anasayfa</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Anasayfa&amp;diff=528"/>
		<updated>2024-05-22T19:27:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;= &#039;&#039;&#039;M. Tayyib Gökbilgin Wiki&#039;ye hoş geldiniz.&#039;&#039;&#039; =&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Makaleler/ Yayınlar/ Çalışmalar|Yayınları]] ==&lt;br /&gt;
Makaleler dışındaki içeriklere ulaşmak için [https://tayyibgokbilgin.info/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.    &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[Kronolojik Olarak Eserleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kitapları]]&lt;br /&gt;
* [[Makaleleri]]&lt;br /&gt;
* [[Kongre Tebliğleri &amp;amp; Raporları]]&lt;br /&gt;
* [[Editörlükleri]]&lt;br /&gt;
* [[Önsözleri]]&lt;br /&gt;
* [[Macarcadan Çevirileri]]&lt;br /&gt;
* [[Eserleri Hakkında Yayınlar &amp;amp; Yorumlar]]&lt;br /&gt;
* [[M. Tayyib Gökbilgin’e Nejat Göyünç’ten Mektuplar]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Haberleşmeleri ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Faaliyetleri]] ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;float: right; margin-left: 10px; width: 25%;&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable sortable&amp;quot; style=&amp;quot;width: 100%;&amp;quot; &amp;gt;&lt;br /&gt;
|+M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |[[Dosya:M. Tayyib Gökbilgin.jpg|orta|küçükresim|M. Tayyib Gökbilgin]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Kişisel Bilgiler&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ad - Soyad&lt;br /&gt;
|M. Tayyib Gökbilgin&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Tarihi&lt;br /&gt;
|1907 &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Ölüm Tarihi&lt;br /&gt;
|2 Haziran 1981&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Doğum Yeri&lt;br /&gt;
|Ordu&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!Meslek&lt;br /&gt;
|Tarihçi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Uzmanlık Alanları&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|Osmanlı Tarihi&lt;br /&gt;
Türkiye - Macaristan İlişkileri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Öne Çıkan Eserleri&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
!&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
* XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı, Vakıflar-Mülkler-Mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Rumeliʼde Yürükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân - 1957&lt;br /&gt;
* Millì mücadele başlarken - 1959, 1965&lt;br /&gt;
* Trabzon Livası&lt;br /&gt;
* Kanunî Sultan Süleyman&lt;br /&gt;
* Milli mücadele başlarken: mondros mütarekesi&#039;den büyük millet meclisi&#039;nin açılmasına - 1965&lt;br /&gt;
* XV.-XVI. asırlarda Edirne ve Paşa livâsı: vakıflar, mülkler, mukataalar - 1952&lt;br /&gt;
* Osmanlı-Macar İlişkileri-Avrupada İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi: Avrupa&#039;da İktidar Mücadelesi&lt;br /&gt;
* Osmanlı Müesseseleri Teşkilâtı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış - 1977&lt;br /&gt;
* Osmanlı İmparatorluğu medeniyet tarihi çerçevesinde Osmanlı paleografya ve diplomatik ilmi - 1979&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
M. Tayyib Gökbilgin&#039;in faaliyetleri ve makaleleri dışındaki diğer bilgilere ulaşmak için [https://gokbilgin.com/ &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;diğer sayfamızı&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;] ziyaret edebilirsiniz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biyografi ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib Gokbilgin Genclik.jpg|sol|küçükresim|343x343pik]]&lt;br /&gt;
=== Gençlik Yılları ===&lt;br /&gt;
M. Tayyip GÖKBİLGİN(1907-1981), Türk hukukçu ve tarihçidir. Ordu&#039;da uzun yıllardır kadılık, hukukçuluk ve müderrislik yapan İlmiye sınıfına mensup bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Aile geleneğine uygun olarak ilk eğitimini evde babasının gözetiminde tamamladıktan sonra medrese öğrencisi oldu. Kurtuluş Savaşı sırasında öğrenimine ara vererek Samsun, Erzurum ve Trabzon muallim mekteplerinde eğitimini tamamladı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Eğitim Hayatı ===&lt;br /&gt;
1929-1936 yılları arasında Anadolu&#039;nun çeşitli yerlerinde öğretmenlik yaptı, bu dönemde Erzurum-Aşkale, Tezcan, Ispir, Kan, Salaçur, ve Çarşamba gibi farklı yerlerde 7 yıl boyunca öğrencilere rehberlik etti. Daha sonra 1936&#039;da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Hungaroloji bölümüne kaydoldu. Macarca dışında Fransızca, Almanca ve Latince derslerden sertifikalar aldı. Talebelik yıllarında her yaz Macaristan&#039;a giderek yaz dil okullarına katıldı ve Macar arşivlerinde Osmanlı vesikalarını inceledi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1940 yılında &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Tarihinin Macarca Kaynakları&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; adlı lisans teziyle mezun olduktan sonra İstanbul Üniversitesi&#039;nde çalışmaya başladı. 1943 yılında Türk Tarih Kurumu üyeliğine kabul edildi. İlk olarak Yeni ve Son Çağlar Tarihi kursusunda dersler verdi. Rumelide Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan eseriyle doçentlik unvanını kazandı. Bu eser ve &amp;quot;[[Kitapları|&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Edirne ve Paşa Livası&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;]]&amp;quot; adlı yayını döneminde ilim çevrelerinde büyük yankı uyandırdı. 1955 yılında profesör unvanını aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cumhuriyet döneminde yetişmiş &#039;&#039;ilk kuşak tarihçilerden&#039;&#039; biri olan Gökbilgin, Milli Mücadele yıllarını akademik bir yaklaşımla ele alarak önemli bir eser olan &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;[[Kitapları|Milli Mücadele Başlarken]]&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;i yazdı. Üniversitelerde İnkılap Tarihi hocası olarak görev yaptı. &#039;&#039;Fondation Giorgio Cini Enstitusu&#039;&#039; ile &#039;&#039;Türk-İtalyan Kültür Anlaşması&#039;&#039;&#039;nın kurulmasında önemli rol oynayarak Venedik arşivlerinde yaptığı araştırmalarla önemli Osmanlı evraklarını gün yüzüne çıkarıp yayınladı.&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tayyib-Gokbilgin-Son-Yılları.jpg|sol|küçükresim|241x241pik]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Hayatının Son Yılları ===&lt;br /&gt;
Gökbilgin, 1971 yılında Macaristan&#039;da &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Societas de Alexandro Csoma de Koros Nominata Csoma Ödülü&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;ne layık görüldü. &#039;&#039;Polonya&#039;&#039;, &#039;&#039;Macaristan&#039;&#039;, &#039;&#039;Çekoslovakya&#039;&#039;, &#039;&#039;Avusturya&#039;&#039; akademilerine üye seçildi. 1961&#039;de &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi Kursu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot;nun kurucularından biri oldu ve 1977 yılındaki emekliliğine kadar bu kursun başkanlığını üstlendi. &#039;&#039;[[Belleten &amp;amp; Meydan Larousse|Belleten]]&#039;&#039; başta olmak üzere pek çok akademik yayında makaleler yazdı. [[İslam Ansiklopedisi]]&#039;nde Osmanlı kanunları, teşkilatı ve biyografi maddelerini kaleme aldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ayrıca, hayatı boyunca Macar dostluğuna ve yakınlığına büyük bir değer verdi. 1976 yılında Türkiye&#039;de İstanbul Üniversitesi&#039;nde &amp;quot;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;quot; konulu bir sempozyum düzenledi. M. Tayyip Gökbilgin, 1981 yılında hayatını kaybetti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi (1981-1982 yılı No # 12) “&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.M.TAYYİB GÖKBİLGİN HATIRA SAYISI&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” olarak neşredilmiştir. Bu yayının ilk makalesi olan ”&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;PROF.TAYYİB GÖKBİLGİN’İN ARDINDAN&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ” Prof.Mübahat Kütükoğlu tarafından yazılmıştır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, pek muhterem ve pek değerli hocalarından birini daha kaybetmenin derin üzüntüsü içindedir.&#039;&#039;“ diye başlamaktadır yazısına Prof. Mübahat Kütükoğlu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Her bir makalesi değerli olduğu gibi , Rakoçi sempozyumunun İstanbul’da düzenlenmesindeki başarısı  da her zaman anılacaktır. İlk çalışmalarından birisi olan bu konu bilim aleminde Gökbilgin’in adını sonsuza dek yaşatacaktır.&#039;&#039;” Prof. Mahmut Şakiroğlu&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
“&#039;&#039;Prof.Tayyip Gökbilgin (1907-1981) Cumhuriyet dönemi tarihçilerimiz içinde seçkin bir yer tutmaktadır. Gökbilgin, Osmanlı tarihi üzerindeki araştırmalarıyla gerek doğuda gerek batıda haklı bir üne kavuşmuştur. O, büyük bir tarihçi, büyük bir ilim adamı olduğu kadar  yüce bir insandı.&#039;&#039;“ Prof. Zeki Arıkan&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Bilgilendirme ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sevgili Tarih Sever Konuklarımız, tamamen şahsi teşebbüs ve gayretlerimizle; fakat çok büyük bir şevk ile sadece sevgili pederimizin hatırasını canlandırmak gayesi ile kız kardeşimle beraber kurmaya çalıştığımız &#039;&#039;wiki.gokbilgin.com&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;a  hoş geldiniz!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Elimizdeki belgelerin çok sayıda, çok yönlü, muhtelif dillerde ve çok geniş bir kapsamda olması nedeniyle kısıtlı şahsi imkanlarımızla şu ana kadar sadece kısmen inceleme, tasnif etme ve değerlendirme imkanına sahip olabildim. Fakat çalışmalarımız aralıksız olarak devam etmektedir. Her gün yeni vesikalarla, metinlerle karşılaşmaktayız. Bunları da zaman içinde muhtelif aralıklarla sitemize ilave edeceğiz. Zira bu projenin tamamlanması epey bir zaman alacaktır. Eksikliklerimizi hoş göreceğinizi umuyoruz. Bu nedenle kısmen tamamlanmış olan, fakat daha birçok ilavelere, düzeltmelere uğrayacak olan sitemiz bütün tarih meraklılarına aittir! Sizlerin her türlü değerlendirme ve uyarılarına açıktır. Yayınladığımız bilgi ve belgelerle ilgili her türlü gözlem ve düşüncelerinizi, önerilerinizi, tenkitlerinizi bekliyoruz. Bu bizim çalışma şevkimizi bir kat daha arttıracak ve sitemizi daha hatasız, eksiksiz ve mükemmel bir hale getirmemizi sağlayacaktır. Ayrıca babamla ilgili; dost, arkadaş, talebe, doğrudan veya dolaylı anı, rivayet, belge sahibi olan kişiler bu sitenin asli sahipleridir! Özel anıları olan kişiler bizimle bunları paylaşmakla sitemize daha da zenginlik katacaklardır! &amp;lt;u&amp;gt;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Dolayısıyla, bu siteyi zenginleştirmek hükmü altındadırlar(!)&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&amp;lt;/u&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sitemizin biyografi bölümüne büyük ölçüde zenginlik katan;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Babamın farklı yıllarda hocalığını yaptığı talebeleri &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Mübahat Kütükoğlu, Prof. Mahmut Şakiroğlu&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Prof. Zeki Arıkan&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;’ın yazılarını aynen neşrediyoruz. Bu vesile ile hocalarının hatırasına karşı gösterdikleri bu vefakarlık örneğini büyük bir takdir ve minnet hisleri ile karşılıyor ve kendilerine en derin şükranlarımı sunuyorum.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Teşekkür ve sevgilerimle.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;Mehmet Altay GÖKBİLGİN&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== [[Galeri|Galeri&#039;yi Görmek İçin Tıklayınız]] ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Kronolojik_Olarak_Eserleri&amp;diff=527</id>
		<title>Kronolojik Olarak Eserleri</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Kronolojik_Olarak_Eserleri&amp;diff=527"/>
		<updated>2024-05-22T19:06:21Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Eserlerin Neşir Tarihine Göre Sıralanması ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1939&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macar Devlet Arşivi ve Tarihçesi&amp;quot;, Belleten, Ankara, 111/11-12, 447-457.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Arşiv Meseleleri&#039;&#039; (Macarca&#039;dan terc.), İstanbul, 149 s.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1940&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yeni Türkiye (Atatürk&#039;ün ölümü münasebetiyle)&amp;quot; (L. Fekete&#039;den terc.), &#039;&#039;Türk Tarih, Arkeoloji ve Etnografya Dergisi&#039;&#039;, İstanbul, IV, 1-6.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1941&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;II. Rákóczi Ferenc ve Tevabiine Dair Yeni Vesikalar&amp;quot; &#039;&#039;Belleten&#039;&#039;, V/20, 577-595, levha CX-CXXXVL.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Vesikalarının Neşri ve Bu İşin Arz Ettiği Meseleler&amp;quot;, (L Fekete&#039;den terc.), &#039;&#039;Belleten,&#039;&#039; V/20, 607-616.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Paşa, Hadım&amp;quot;, İA, I, 332a-333a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot;, İA, I, 341a-342b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot;, İA, I, 396b-397b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1942&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkçede Uzun Vokaller&amp;quot; (Ligeti Lajos&#039;dan terc.), &#039;&#039;TM.&#039;&#039; VII-VIII/1, 82-94.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Türk Hakimiyeti Devrine Ait Bazı Notlar&amp;quot; &#039;&#039;TM,&#039;&#039; VII-VIII/1, 200-211.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arifi Paşa, Ahmed&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; I, 568a-570a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arpalık&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; I, 592b-595b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1943&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Babıali&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 174a-177b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Basra&amp;quot; (Tarih kısmının tesvii), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 322a-327b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Başmak&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 332b-333a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Başmaklık&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 333a-334a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Boğaziçi (Tarihte Boğaziçi)&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 671a-692b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1944&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cafer Çelebi&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 8a-10b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Canbazan&amp;quot; &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 21a-22a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Celal-zade&amp;quot; &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 61b-64a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cevad Paşa, Ahmed&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 111b-113b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ciğala-zade Sinan Paşa&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 161a-164b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çaldıran Muharebesi&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 329a-331b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1945&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çırağan Sarayı&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 390a-392a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çingeneler&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 420b-426b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dilaver Paşa&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 587b-588b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dürziler, 1833-1840&#039;ta&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 672a-680a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kosova Meydan Muharebesi, Birincisi (791/1389)&amp;quot; &#039;&#039;Aylık Ansiklopedi&#039;&#039;, II, 524-527.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Meşhurları Ansiklopedisinin Neşri Münasebetiyle&amp;quot;, &#039;&#039;Akşam,&#039;&#039; 9. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arşiv İşlerimiz&amp;quot;, &#039;&#039;Akşam&#039;&#039;, 13. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1946&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;1840&#039;dan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan Meselesi ve Dürziler&amp;quot;, &#039;&#039;Belleten,&#039;&#039; X/40, 641-703.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 107a-127a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eğri&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 196a-198b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erdel&amp;quot; (A. Decei ile), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 293a-306a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Umumi Türk Tarihi Meseleleri&amp;quot;, &#039;&#039;Tasvir,&#039;&#039; 13. XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1948&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rumeli&#039;nin İskanında ve Türkleşmesinde Yürükler&amp;quot;, III. &#039;&#039;Türk Tarih Kongresi - ANKARA 15-20 Kasım 1943- Kongreye Sunulan Tebliğler,&#039;&#039; Ankara, s. 648-660.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1949&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVII. Asır Başlarında Erdel Hadisleri ve Bethlen Gabor&#039;un Beyliğe İntihabı&amp;quot;, &#039;&#039;TD&#039;&#039;, sayı 1, s. 1-28.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hasan Paşa, Sokullu-zade, Vezir-zade&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 325a-239a.&lt;br /&gt;
*&lt;br /&gt;
==== 1950 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hürrem Sultan&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 593a-596a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hüseyin, Son Cezayir Dayısı&amp;quot; (ikmal), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 642a-643a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Sigetvar&#039;daki Türbesi&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası,&#039;&#039; sayı 4, Haziran, s. 144-145.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Tarihinde Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası&#039;&#039;, sayı 9, 15 Ağustos, s.366-367, 393.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Tarihinde Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası&#039;&#039;, sayı 12, 1 Ekim, s. 503-505.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İkinci Murat Zamanında Edirne&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Hazinesi,&#039;&#039; sayı 2. 1 Aralık, s. 73-75.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1951 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Başlarında Osmanlı Devleti Hizmetindeki Akkoyunlu Ümerası&amp;quot;, &#039;&#039;TM,&#039;&#039; IX, 35-46.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/2, 880a-885b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Han&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/2, 894b-896a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1952 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* XV-XW. Astrlarda Edime ve Paqa Liuasır, Vakıflar-Mülkler-Mukataaları İstanbul, VII + 631+302 (ekler) s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asırda Mukataa ve İltizam İşlerinde Kadılık Müessesesinin Rolü&amp;quot;, 17. Türk Tarih Kongresi - Ankara 10-14 Ekim 1994 - İngilizce Sunulan Tebliğ, Ankara, 433-444.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Les institutions sociales et culturelles de la colonisation et leur action spritulrelle dans la Peninsule Balkanique : les zaviyes, les couvents et les muallimhanes, les ecoles primaires&amp;quot;, Actes du XV Congres international de sociologie, İstanbul, s. 255-260.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kara Uveys Paşa&#039;nın Budin Beylerbeyiliği (1578-1583)&amp;quot;, TD, sayı 3-4, s. 17-34.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Paşa, Pargalı&amp;quot;, İA, VII 2, 90Ba-915b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Tarih Kurumu ve Milli Tarih Anlayışı&amp;quot;, Bilgi, sayı 58, Şubat, s. 4-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih Kanunnameleri&amp;quot;, Bilgi, sayı 63, Temmuz, s. 9-10.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İsmail Gaspıralı 1851-1914&amp;quot;, Bilgi, sayı 67, Kasım, s. 8.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1953 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Murad I. Tesisleri ve Bursa İmareti Vakfiyesi&amp;quot;, TM, IX, 217-234.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fekete Lajos, Ostrogon Sancağı&#039;nın 1570 Yılı Vergi Tahriri (Az Estergomiszandjak 1570. 6 é ado összeirasa, Budapest 1943)&amp;quot; (tan.), ID, sayı 5-6, s. 172-173.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Abidelerimizin Bugünkü Hali. Sivas-Divriği-Malatya&amp;quot;, Bilgi, sayı 69, Ocak, s. 11-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Vefa Kültür Muhiti&amp;quot;, Bilgi, sayı 71, Mart, s. 10-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rönesans Hükümdarı Fatih&amp;quot;, Bilgi, sayı 73, Mayıs, s. 9-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yunanistan&#039;da Türk Eserleri. Bir Seyahatten Hatıralar, İntibalar&amp;quot;, Bilgi, sayı 76, Ağustos, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Pedro de Urdemalas&#039;ın Esir Düştüğü Deniz Harbi&amp;quot;, Dünya, I.XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1954 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Konsolos&amp;quot;, IA, VI; 836b-840b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Korkut. Abu&#039;l-Hayr Muhammed Korkut&amp;quot;, IA, VI, 855b-860b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bir Seyahatten Hatıralar ve İntibalar. Gümülcine&#039;de Mevcut Türk Eserleri II&amp;quot;, Bilgi, sayı 81, Ocak, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;A. Adıvar&#039;ın Bizans&#039;da Yüksek Mektepleri (Tarih Dergisi, sayı 8, s. 1-54)&#039;nin özeti&amp;quot;, Bilgi, sayı 81, Ocak, s. 14.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Bizans&amp;quot;, Dünya, 5.L, s. 2,7.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Balkanlar&amp;quot;, Dünya, 19. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rüstem Paşa&amp;quot;, Dünya, 2. II; 9. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macar Kralı Korvin Mathias&#039;dan Bayezit II&#039;ye Gelen Mektup&amp;quot;, Bilgi, sayı 82, Şubat, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arşiv İşlerimiz&amp;quot;, Dünya, 16. II. 4.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Piyale Paşa&#039;nın Bir Deniz Seferi&amp;quot;, Dünya, 2. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Otranto&#039;dan Sonra Barış&amp;quot;, Dünya, 9. III, s. 2,6; TTOKB, sayı 150, Temmuz, s. 17-18.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yavuz&#039;un Şehzadeliği ve Bir Mektubu&amp;quot;, Dünya, 16. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mustafa Rakım Efendi&amp;quot;, Dünya, 30. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eski Kütüphaneler I&amp;quot;, Bilgi, sayı 84, Nisan, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversite Kütüphanesi&amp;quot;, Dünya, 1. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şark Yıldızı&amp;quot;, Dünya, 13. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;B.M.M. Açılmadan Önce&amp;quot;, Dünya, 20. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Tarih&amp;quot;, Dünya, 27. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Batı Trakya Göçmenleri&amp;quot;, Bilgi, sayı 85, Mayıs, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mütareke Devrinde Feshedilen Partiler&amp;quot;, Dünya, 11. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk Samsun&#039;da&amp;quot;, Dünya, 19. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eski Kütüphaneler II&amp;quot;, Bilgi, sayı 87, Temmuz, s. 2-3.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1955 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Başlarında Kayseri Şehri ve Livası&amp;quot;, 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Zeki Velidi Togan&#039;a Armağan, İstanbul, s. 93-108.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Ortalarında Osmanlı Devletinin Tuna Havzası ve Akdeniz Siyasetleri, Bunlar Arasında Alaka ve İrtibat, Muhtelif Veçkeleri&amp;quot;, ADTCFD, XIıI/4, 63-77.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Köprülüler&amp;quot;, IA,VI, 892a-908a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kütahya&amp;quot; (Tarihi), IA, VI, 1119a-1126a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rüstem Paşa ve Hakkındaki İthamlar&amp;quot;, TD, sayı 11-12, s. 11-50.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Balkanlar&amp;quot;, TTOKB, sayı 160, Mayıs, s. 10-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Lütfi Paşa&amp;quot;, IA, VII, 96b-101a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1956 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devri Başlarında Rumeli Eyaleti, Livaları, Şehir ve Kasabaları&amp;quot;, Belleten, XX/78, 247-294.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mehmed III.&amp;quot;, IA, VII, 535b-547a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ameddji&amp;quot;, EI2, Leiden, I, 433a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ondokuzuncu Yüzyılın Sonuna Kadar Türkiye&#039;de Garplılaşma Hareketlerinin Mana ve Değeri&amp;quot;, IV. Eğitim Kongresi Raporları, İstanbul, s. 33-36.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkiye Muallimler Birliği Hakkında bir Rapor&amp;quot;, Bilgi, sayı 106, Ocak, s. 12-13.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ertuğrul Gazi İhtifali ve Söğüt&amp;quot;, Vatan, 8. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1957 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rumeli&#039;de Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan&amp;quot;, İstanbul, XII + 342 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi&#039;nin Kronolojik Eseri: Takvimu&#039;t-tevârîh&amp;quot;, Katip Çelebi, Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler, Ankara, s. 101-119.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVII. Asırda Osmanlı Devletinde Islahat İhtiyaçları ve Temayülleri ve Katip Çelebi&amp;quot;, Aynı eser; s. 197-218.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşa&#039;nın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı&amp;quot;, Belleten, XXI/83, 449-482.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mehmed Paşa, Sokullu&amp;quot;, IA, VII, 595b-605b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Plevne Kahramanı ve Macarlar&amp;quot;, Bilgi, sayı 123, Haziran, s. 4, 17.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi&amp;quot;, Cumhuriyet, 25. VII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kaybettiğimiz Değerler: Efdaleddin Tekiner&amp;quot;, Cumhuriyet, 16. MII; TTOKB, sayı 188, Eylül, s. 3-4.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Turizm Hizmetinde Tarih&amp;quot;, Cumhuriyet, 29. VIII; TTOKB, sayı 189, Ekim, s. 3-4.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1958 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Korvin Mathias (Matyas)&#039;ın Bayezid II&#039;ye Mektupları, Tercümeleri ve 1503 (909) Osmanlı-Macar Muahedesinin Türkçe Metni&amp;quot;, Belleten, XXIII/87, 369-381. Fransızcası: 382-390.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sokullu Mehmed Paşa&#039;nın bir Talimatı ve 1572 Tarihinde Bosna ile Alakadar Birkaç Vesikâ&amp;quot;, Prilozi, VI-VII, Sarajevo, s. 159-162 (Türkçe metin); 162-174 (Sırpça tercümesi, vesikanın faksimilesi ve Fransızca özeti).&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Midhat Paşa&amp;quot;, IA, VIII, 270a-282a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihimizde Edirne&#039;nin Mevkii ve Tarihi&amp;quot;, Üniversite Haftası Edirne Konferansları, İstanbul, s. 38-63.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mihal-Oğulları (Mihal Bey, Köse Mihal ve Gazi Mihal Oğulları)&amp;quot;, IA, VIII, 215a-292b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul&#039;un Fethi ve Fatih&amp;quot;, Vatan, 29. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Boğazkesen Hisarı&amp;quot;, Vatan, 6. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;39&#039;uncu Yıldönümü Günlerinde Amasya Kararları&amp;quot;, Vatan, 11. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İnönü Şehitleri İhtifali&amp;quot;, Vatan, 15. VI, 21. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kıbrıs Davamız ve Ötekiler&amp;quot;, Vatan, 28. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihin Hükmü&amp;quot;, Vatan, 13. VII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Felsefe ve Tarih&amp;quot;, Vatan, 11. VII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1959 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Mücadele Başlarken. Mondros Mütarekesinden Türkiye Büyük Millet Meclisi&#039;nin Açılışına Kadar, I, Mondros Mütarekesinden Sivas Kongresine Kadar&amp;quot;, Ankara, VIII + 195 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul&amp;quot;, &amp;quot;Osmanlı Türklerinin Muhasarası&amp;quot;, IA, V/2, 1180b-1185b; &amp;quot;İstanbul&#039;un Fethi&amp;quot;, 1185b-1199b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müdir&amp;quot;, IA, VIII, 784b-786a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müeyyed-zâde&amp;quot;, IA, VIII, 786b-790b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Beylik&amp;quot;, EL2, I, 1191a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tabutu Türk Bayrağına Sarılı Olarak Campo Verano&#039;ya Gömülen Vatanperver, Monsenyör M. Ali Mulla ve Gerçekleşmeyen Fikirleri&amp;quot;, Vatan, 18. III; &amp;quot;Oriente Moderno, XXXIX/3&amp;quot;, Roma, s. 245-246.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Düşünceleri&amp;quot;, Vatan, 10. XI; &amp;quot;Vatan 1960 Yılı&amp;quot;, 449-52.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Siyasal Bilgiler Fakültesi&amp;quot;, Vatan, 4. XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1960 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;X. Milletlerarası Dinler Tarihi Kongresi&amp;quot;, ITED, II/2-4, s. 189-192.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerindeki Bazı İslam Yazmaları&amp;quot;, ITED, II/2-4, İstanbul, s. 193-200.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ebussuud Fetvalarında ve XVI. Asır Şer&#039;iyye Sicillerinde İsbat ve Şehadet&amp;quot;, ITED, III/2, 117-132.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Meclis-i Vükela Mazbatalarına Göre 1919 Senesinde Ecnebi İşgalleri ve Talepleri Karşısında İstanbul Hükümeti&amp;quot;, V. Türk Tarih Kongresi - Ankara 12-17 Nisan 1956 - Kongreye Sunulan Tebliğler ve Bildiriler, s. 707-722.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müneccimbâşı Derviş Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;, IA, VIII, 801a-806a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müşir&amp;quot;, IA, VIII, 843a-847a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müteferrika&amp;quot;, IA, VIII, 853b-856b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nahiye&amp;quot;, IA, IX, 37b-39b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nasuh Paşa&amp;quot;, IA, IX, 121a-127a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Navarin&amp;quot;, IA, IX, 127a-135a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz: Hamdi Kreşevlakoviç, Çengiç Beyleri Osmanlı Devrinde Bosna-Hersek Feodalizmi Hakkında Araştırma(Hırvatçadan İsmail Eren tercüme)&amp;quot;, İstanbul, s. 8-16.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ahlak ve Siyaset&amp;quot;, Vatan, 22. N.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Türk Hatıraları&amp;quot;, Vatan, 12. V.; TTOKB, sayı 221-222, Haziran-Temmuz, s. 3-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Sanat Eserlerimiz&amp;quot;, Vatan, 16. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, Vatan, 20. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Zihniyet İnkılâbı&amp;quot;, Vatan, 16. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkiye&#039;de Cumhuriyet ve Milli Hakimiyet&amp;quot;, Vatan, 29. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1961 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dewud Pasha&amp;quot;, EI2, II, 184a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dede Aghac&amp;quot;, EI2, II, 200a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;da Türklerin Mülki Sistemi&amp;quot; (Lajos Fekete&#039;den tercüme), TD, sayı 16, s. 25-42.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Serviler&amp;quot;, Vatan, 8. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Kader&amp;quot;, Vatan, 13. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;VI. Türk Tarih Kongresi&amp;quot;, Vatan, 30. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Vatan, 10. XI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devlet Adamları&amp;quot;, Vatan, 17. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mustafa Kemal&#039;in Arkadaşlarından Biri Daha Öldü: Behiç Erkin&amp;quot;, Vatan, 21. XI.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1962 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Yüzyıl Başlarında Trabzon Livası ve Doğu Karadeniz Bölgesi&amp;quot;, Belleten, XVIII/102, 293-337.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XIX. Yüzyıl Sonlarında Türk-Macar Münasebetleri ve Yakınlığı&amp;quot;, Nemeth Armağanı, Ankara, s. 171-182.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nişancı&amp;quot;, IA, IX, 299a-302b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nizam-ı Cedid&amp;quot;, IA, IX, 309a-318a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Orhan&amp;quot;, IA, IX, 399b-408a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Oruç Reis&amp;quot;, IA, IX, 41+a-425b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osman I.&amp;quot;, IA, IX, 431-443b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Djanbazan&amp;quot;, EP, II, 443a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Anılarımız&amp;quot;, Vatan, 4. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;VII. Milli Eğitim Şurası ve Sonrası&amp;quot;, İkdam, I. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şurada Öğretmen Davası ve Halk Eğitimi Meselesi&amp;quot;, İkdam, II. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şurada Yeni Üniversiteler Meselesi&amp;quot;, İkdam, 15. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&#039;nin 600. Yılındönümü ve Edirne Üniversitesi&amp;quot;, İkdam, 22. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kültürel Dış Münasebetler ve Bunun İçin Gerekli Olan Çalışmalar&amp;quot;, İkdam, 29. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Kemalizm, I/3, Ekim, s. 6.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet ve Milli Hakimiyet&amp;quot;, Kemalizm, II/15, Ekim, s. 20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1963 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Duruz&amp;quot; (late period), EP, II, 636-637b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&amp;quot;, EL2, II, 683, 686b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erdel&amp;quot; (A. Decei ile), EP, II, 703a-705a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1964 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İki Bulgar Tarihçisinin İddiaları ile İlgili Mülahazalar&amp;quot;, TD, sayı 19, s. 15-40.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Devlet Arşivindeki Vesikalar Külliyatında Kanuni Sultan Süleyman Devri Belgeleri&amp;quot;, Belgeler, 1/2, 119-220.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La preuve et le témoignage dans la jurisprudence des &amp;quot;Fetva,, d&#039;Ebuss&#039;ud et quelques exemples d&#039;application dans les tribunaux ottomans du XVIe siècle&amp;quot; Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparative des Institutions, XVI-II. Bruxelles, 205-209.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sancak-ı Şerif&amp;quot;, IA, X, 189-191b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Saray&amp;quot;, IA, X, 205a-206a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Savcı&amp;quot;, IA, X, 250a-253a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sekban&amp;quot;, IA, X, 325a-327a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Selanik&amp;quot;, IA, X, 337a-349a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kurucu ve Teşkilatçı Büyük Türk Hükümdarı Fatih Sultan Mehmed&amp;quot;, Fethin 511. Yıldönümü Konferansları, İstanbul, s. 29-35. İngilizcesi: &amp;quot;The Great Turkish Sultan Mehmed the Conqueror as a Builder and an Organizer&amp;quot;, Lectures Delivered on the 51st Anniversary of the Conquest of Istanbul, İstanbul, s. 25-31.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1965 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Millî Mücadele Başlarken, c. II, Sivas Kongresinden Türkiye Büyük Millet Meclisi&#039;ni Açılışına Kadar, 4 Eylül 1919 - 23 Nisan 1920, Ankara: VIII + 440 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;15 ve 16. Asırlarda Eyyâlet-i Rûm&amp;quot;, Vakıflar Dergisi VI, 51-61.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Hakkında Yazılmış Tarihler ve Enis-til Müsamirin&amp;quot;, Edirne&#039;nin 600. Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı, Ankara, s. 77-117.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV. Asır Birinci Yarısında II. Murad Devrinde Hristiyan Birliği ve Osmanlı-Macar Mücadeleleri Esnasında Edirne&amp;quot;, Aynı eser, s. 119-135.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Şehrinin Kurucuları&amp;quot;, Aynı eser, s. 161-178.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk İlkeleri ve Atatürk Ülküsü&amp;quot;, Türk Yurdu, IV/2, Şubat, s. 3-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul Fethinin Bugünkü Anlam ve Önemi&amp;quot;, Türk Yurdu, IV/3 Haziran, s. 17-20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1966 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Süleyman&#039;ın 1566 Szigetvar Seferi Sebepleri ve Hazırlıkları&amp;quot;, TD, sayı 21, s. 1-14.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nagy Szolimán 1566. évi Szigetvár elleni hadjáratának okmányei&amp;quot; Szigetvár emlékkönyv. Szigetvár 1566. évi ostromának 400. évfordulójára. Szerk.: Ruzsas Lajos./ A Magyar Tudományos Akadémia Dunaújvárosi Tudományos Intézete - Értekezesek 1966/ Budapest, s. 53-59.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Szigetvár ostroma es elfoglalasa 1566-ban/ Török farrasok szerint&amp;quot; Hadtörtenelmi Közlemenyek 13, s. 793-799.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV-XX. Yüzyıllarda Merkezi ve Güney Doğu Avrupa&#039;da Köylü Hareketleri Konusu Hakkında&amp;quot;, Belleten, XXX/117, 91-97; Fransızcası: 99-102.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk İlkeleri&amp;quot;, Kemalizm, IV/47, Haziran, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Son Seferleri ve Ölümü&amp;quot;, Türk Yurdu, V/326 Ağustos, 6-8.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Anma Törenleri&amp;quot;, Ulus, 16. XII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Büyük İmparatorlukları Konu Yapan Kongre&amp;quot;, Ulus, 24. XII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hekim-başı&amp;quot;, EI2, III, 339a-340b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sipahi&amp;quot;, IA, X, 689a-694b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Solak&amp;quot;, IA, X, 746b-748a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1967 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Timar ve Zeamet Tevcihi ile İlgili Fermânları&amp;quot;, TD, sayı 22, 35-48.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tanzimat Hareketinin Osmanlı Müesseseleri ve Teşkilatına Etkileri&amp;quot;, Belleten, XXXI/121, 93-111.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV-XVI. Yüzyıllarda Eyalet-i Rum&amp;quot;, IX. Türk Tarih Kongresi - 20-28 Ekim 1961 - Kongreye Sunulan Bildiriler Ankara, s. 358-359.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ajalet Rumelija (Popis sandžaka i gradova na pocetku vladavine Sulejmana Velicanstvenog)&amp;quot;, Prilozi, XVI-XVII, 307-342 (H. Šabanović tere. Türkçesi: Belleten XX/78, 1956).&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Süleyman I.&amp;quot; (Kanuni), IA, XI, 99b-155b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Süleyman Çelebi&amp;quot;, IA, XI, 179a-182a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Üniversitesi Niçin Gereklidir&amp;quot;, Ulus, 4. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ortadoğu ve Batı&amp;quot;, Ulus, 11. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih&#039;in Yaptığı Toprak Reformu&amp;quot;, Ulus, 18. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Öğretmen, Görevi ve Kaderi&amp;quot;, Ulus, 1. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bölgesel Tarih ve Arkeoloji Dernekleri&amp;quot;, Ulus, 9. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversite Öğrenci Örgütleri ve Sorunları&amp;quot;, Ulus, 18. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihi Anıtlarımız ve Yüksek Kurul&amp;quot;, Ulus, 25. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Halkçı ve Hoşgörür Arslan Paşa&amp;quot;, Ulus, 4. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihi Gelişmemizde Temel Haklar&amp;quot;, Ulus, 13. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Profesörlerin &#039;Aşırı Alınganlığı&#039;&amp;quot;, Ulus, 28. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sol Fikirlerin Fazileti&amp;quot;, Ulus, 4. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ahlak ve Siyaset İlkeleri&amp;quot;, Ulus, 13. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihimizde Toprak Sorunları ve Kanunları&amp;quot;, Ulus, 2. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte ve Bugünkü Anayasamız&amp;quot;, Ulus, 5. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Toprak Reformunun Tarihi Temelleri&amp;quot;, Ulus, 21. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, Ulus, 29. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yakın Tarihimizde Ortadoğu&amp;quot;, Ulus, 13. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rakoczi ve Mikes Kelemen&amp;quot;, Ulus, 10. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Son Kaybettiğimiz Tarihçi Değerler&amp;quot;, Ulus, 12. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Mücadele ve Devrimciliğin Tarihi&amp;quot;, Ulus, 18. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk&#039;ü Anlamak&amp;quot;, Ulus, 28. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devrimci Atatürk&amp;quot;, Ulus, 10. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversiteler Sorunu&amp;quot;, Ulus, 24. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Küresel Düşündükleri&amp;quot;, Ulus, 16. XI; Kemalizm, VI/65, Kasım, s. 8-9.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1968 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bursa&#039;da Kuruluş Devrinin İlim Müesseseleri, İlim Adamları ve Bursa Tarihçileri Hakkında&amp;quot;, Necati Lugal Armağanı, Ankara, s. 261-273.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asırda Karaman Eyaleti ve Larende-Karaman-Vakif ve Müesseseleri&amp;quot;, Vakıflar Dergisi, VII, s. 29-38.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devrimci Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, VII/73, Ağustos, s. 10.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1969 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Un aperçu général sur l&#039;historie des institutions de l&#039;Empire Ottoman au XVI siècle&amp;quot;, Turcica, I, 247-260.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim&amp;quot;, EL2, III, 983a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Pasha&amp;quot;, EL2, III, 998a.999a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1970 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Macaristan ve Avupa Siyasetinin Sebep ve Amilleri, Geçirdiği Safhalar&amp;quot;, Kanunî Armağanı, Ankara, s. 5-39.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yeni Belgelerin Işığında Kanuni Sultan Süleyman Devrinde Osmanlı - Venedik Münasebetleri&amp;quot;, Kanunî Armağanı, s. 171-186.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;L&#039;Étendue du pouvoir de Soliman le Magnifique au XVIe siècle&amp;quot;, Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparée des Institutions, La Monocratie, Bruxelles, 627-637.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;L&#039;Expedition Ottomane contre Astrakhan en 1569&amp;quot;, Cahier du Monde Russe et Soviétique, fr/1, Paris, 118-123.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sadri Maksudi&#039;nin Türk Tarihi ve Türk Soyu hakkındaki Görüşleri&amp;quot;, Türk Yurdu, VIII/4, Nisan-Mayıs, s. 23-27.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Deli Hüseyin Paşa&amp;quot;, ML, İstanbul: III, 483b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Derebeylik (Türkiye)&amp;quot;, (Halil İbrahim Bulut ve Ergün Yıldız ile) ML, III, 570c-571b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dêrsim İsyanları&amp;quot;, ML, III, 583b-584a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dewim (Atatürk Devrimleri)&amp;quot;, ML, III, 638a-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dirlik&amp;quot;, ML, III, 736c-737a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dobruca&amp;quot;, ML, III, 779b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı İmparatorluğu Sorunu ve Kongreleri&amp;quot;, Cumhuriyet, 19. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlıların İlk Yılları ve Doğru Olmayan Görüşler&amp;quot;, Cumhuriyet, 20. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dış Türkler ve Gerçekler&amp;quot;, Milliyet, 3 .IX; Türk Birliği, Kasım, s. 21-24.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlılar ve Filistin&amp;quot;, Milliyet, 23 IX..&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, X/99, Kasım, s. 6-7.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet 47 Yaşında&amp;quot;, Milliyet, 29 X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkoloji ve Macaristan&amp;quot;, Milliyet, 15 XI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bilimde Dış İlişkilerimiz&amp;quot;, Milliyet, 16 XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1971 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Lehistan Tatarları Hakında Bir Risale, Risâle-i Tatar-î Leh&amp;quot;, TED, sayı 2, s. 121-130.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Karaharman. Dobruca&#039;nın Kaybolmuş Bir Köyü&amp;quot;, (Tudor Matesku&#039;dan tercüme), TED, sayı 2, s. 288-296.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müesseseler Tarihimizin Kaynaklarından 1579 Senesinin Rumeli Sadareti Sicillerinden Bazı Önemli Kayıtlar&amp;quot;, TD, sayı 25, s. 79-88.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devlet Adamları Vasıfları ve Tarihimizde Bazı Bilgin Devlet Adamları&amp;quot;, İTED, IV/3, 18-28.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerinde Bazı İslâmî ve Türkçe Yazmalar&amp;quot;, ITED, s. 34-53.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kaldy-Nagy Gyula, Haracz-szedók és a reájók Törökvilág aXVI. századi Magyarországon [XVI. Yüzyılda Macaristan&#039;da Türk Dünyası, Haracı Toplayanlar ve Reâ], Budapeşte 1970, 198 s.9 Resim&amp;quot;, (çev.) ITED, IV/3, sayı 3, 93-97.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi, Interpréte et rénovateur des traditions religieuses au XVIIe siècle, Turcica, III, 71-79.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Devlet Arşivindeki Belgeler Kolleksiyonu ve Bizimle İlgili Diğer Belgeler- V-VIII&amp;quot;/9-12, 1-151.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La conception de Nicolas Iorga sur l&#039;Empire Ottoman&amp;quot;, Association Interd&#039;Etudes au Sud-est Eurupden. Bulletin, X/1, 29-33.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dünya Savaşları (Türkiye Açısından)&amp;quot; (Hazım İşgüven İle), ML, III, 1914: s. 942a-b; 1915: s. 944a-b; 1916: s. 946a-947b; 1917: s. 948a-b; 1918: s. 950a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne (Tarih)&amp;quot;, ML, IV, 67a-71a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Emeviler&amp;quot;, ML, IV, 221b-224c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ermeniler (Türk İdaresinde)&amp;quot;, ML, IV, 331e-333b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erzurum Kongresi&amp;quot;, ML, IV, 352b-353b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Estergon&amp;quot;, ML, IV, 385a-386a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Evkaf Nezareti&amp;quot;, ML, IV, 449e-450b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eyalet&amp;quot;, ML, IV, 466b-467a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eyyûbîler (Tarih)&amp;quot;, ML, IV, 473a-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fetva&amp;quot;, ML, IV, 623b-624a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Filistin&amp;quot;, ML, IV, 669b-671c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Firar&amp;quot;, ML, 686b-687a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fuad Paşa, Keçecizâde&amp;quot;, ML, IV, 869a-870c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Girit (Tarih)&amp;quot;, ML, V, 185a-187b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Girit Meselesi&amp;quot;, ML, V, 187b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Iktâ&amp;quot;, ML, VI, 106c-107a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Istanbul Üniversitesi&amp;quot;, Milliyet, 20 II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, X/111, Ekim, s. 4-6.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1972 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tırhala&#039;&#039; (tadil ve ikmal), IA, XII/I, 249a-251a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Toplumunda Bir Kültür Devrimi Olarak Devrimcilik&amp;quot;, Atatürk Önderliğinde Kültür Devrimi Semineri (9-11 Kasım 1967), s. 7-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yurt Kurma Hakkında&amp;quot; (Kreskai Miklos&#039;tan tere), TM, XVII, 13-20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1973 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Doju ve Leh Kralına Verilen Bir İfran Ahidnamelerin Şehir ve Muhteva Bakımından Taşıdıkları Önem ve Tarihsel Gerçekler&amp;quot;, VII. Türk Tarih Kongresi (25-29 Ekim 1970 - Kongreye Sunulan Bildiriler), Ankara, II, 473-483.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;1919&#039;da Anadolu&#039;da Yabancı İşgali ve Tahriklerinin Doğurduğu Problemler&amp;quot;, Ayın eseri, s. 836-842.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerinde Bazı İslami ve Türkçe Yazmalar III&amp;quot;, ITED, V/1-4, 113-164.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz&amp;quot; (Prof. A. Zeki Velidi Togan Hakkında - Derginin bu sayısının Armağanı olarak görülmesi dolayısıyla-), ITED, V/1-4, 1-2.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;l&#039;Empire Ottoman, Formation, Évolution, disparition&amp;quot;, Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparative des Institutions, les Grands Empires, 2000, Bruxelles, 555-564.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, XII/135, Kasım, s. 11-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve İnkılapları&amp;quot;, Cumhuriyetin 50. Yılına Armağan,  İÜEF, İstanbul, s. 23-34.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Documents on Ottoman-Wallachian Relations during the Reign of Michael the Brave&amp;quot;, East European Quarterly, Colorado, VII/3, 331-341.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz&amp;quot;, József Molnár, Macarktan&#039;daki Türk Anıtları (Monuments Turcs en Hongrie), İnkata, s. VII-MII, Fransızcası: s. D(-K).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1974 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Molla Gürani ve Padişaha Sunduğu İlaziklar&amp;quot;, The Muslim East Studies in Honour of Julius Germanus, Budapest, s. 75-83.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihde Türk-Leh Münasebetleri&amp;quot;, Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi sayı 2-3, s. 498-500.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tokat&amp;quot;, IA, III/1, 400a-412b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Pasha, Hadım&amp;quot;, KTIA, İstanbul, fas. 1, s. 93a-94b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Pasha, Semiz&amp;quot; KTIA, fas. 1, s. 95a-96a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Söğüt Ertuğrul Gazi Türbesi&amp;quot;, TED, sayı 4-5, s. 79-90.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihin Akışı İçinde 23 Nisan&amp;quot;, Milliyet, 23 IV.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1975 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Un registere de dépenses de Bayezid II durant la campagne de Lépante de 1499&amp;quot;, Turcica, V, 80-93.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk İdaresinde Budin&amp;quot; Atatürk Konferansları, Ankara, s. 163-178.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Taşköprüzâde ve İlmi Görüşleri (I)&amp;quot;, ITED, VI-1-2, 127-138.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Asker ve Devlet Başkanı Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, XIV/159, Kasım, s. 23-25.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, XIV/159, s. 17-19.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyetin 52. Yıldönümünü Kutlarken&amp;quot;, Milliyet, 29. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1976 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devri Müesseseleri ve Teşkilatına Işık Tutan Bursa Şer&#039;iye Sicillerinden Örnekler&amp;quot;, İsmail Hakkı Uzunçarşılı Armağanı, Ankara, s. 91-112.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hatvan Kadılığının İki Sicilli&amp;quot;, Hungaro-Turcica, Studies in Honour of Julius Nemeth, s. 315-319.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tertip Komitesi Başkanı M. Tayyib Gökbilgin&#039;in Açış Konuşması: Türk-Macar İlişkileri Işığında II. Rákóczi Ferenc ve Macar Mültecileri Sempozyumu&amp;quot;, İstanbul, s. XV; Fransızcası: s. XI-XIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&amp;quot;, Aynı eser, s. 1-17.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tökhöly Imre ve Osmanlı-Avusturya İlişkilerindeki Rolü&amp;quot;, Aynı eser, s. 180-210.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Napoli Kralı Tarafından II. Bayezid ve Ahmed Paşa (Gedik)’ya Gönderilen Mektupların Türkçe Suretleri ve Diğer İlgili İki Mektup&amp;quot;, Prilozi, Sarajevo, sayı 22, s. 33-60.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk-Macar İlişkileri ve Prens Rákóczi&amp;quot;, Milliyet, 31. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Kemalizm, XVI/171, Kasım, 2. 6-7.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1977 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Mülteseseleri Teşkilatı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış&amp;quot;, İstanbul. VIII+194 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Taşköpprüzade ve İlmi Görüşleri (I)&amp;quot;, ITED, VI/3-4, 169-182.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ziya Gökalp&#039;e Göre Halkçılık, Milliyetçilik, Türkçülük&amp;quot;, ITED, VI/3-4, 197-211.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Székesfehérvár 1543. evi elfolglalasa es a magyarorszagi török fennhatosag koranak kerdeseröl, Székesfehérvár Eusztázadok, Székesfehérvár, III, 37-40.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1978 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Prof. M. Tayyib Okiç ve Bosna Hersek Tarihi, Bosna Eyaleti&amp;quot;, M. Tayyib Okiç Armağanı, Ankara, s. XXXVII-XLVII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La structure des relation Turco-Roumaines et des raison de certains hüküms, ferman, berat et des Sultans adressés aux princes de la Moldavie et de la Valancie aux XV et XVIII siec-les&amp;quot; (Mayıs 1978&#039;de Bükreş&#039;te toplanan Türk- Romen Tarihçilerin Kollokyumuna sunulan tebliğ), Belleten, XLII/168, 761-773.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Amedci&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 108b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 168b-169b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arpalık&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 173b-174b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1979 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı İmparatorluğu Medeniyet Tarihi Çerçevesinde Osmanlı Paleografya ve Diplomatik İlmi&amp;quot;, İstanbul, XII+139 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devrine Ait Bosna ve Hersek ile İlgili Venedik Arşivindeki Türkçe Belgeler Hakkında&amp;quot;, TD, sayı 32, (Prof. I.H. Uzunçarşılı&#039;ya Armağan Sayısı), s. 319-330.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ülemâ&amp;quot;, İA, XIII, 23a-26a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ayn-ı Ali Risalesi ve Osmanlı İmparatorluğu Teşkilat ve Müesseselerini Aydınlatmadaki Büyük Önemi&amp;quot;, Ayn-ı Ali Efendi, Kavanin-i Ali Osman der Hülasa-i Mezamin-i Defter-i Divan tıpkı basımına önsöz, s. 3-40.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Le relazioni veneto-turche nell&#039;età di Solimano il Magnifico&amp;quot;, Il Veltro, Roma, Ocak-Haziran 4, 277-292.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Yüzyılda Taşralı Bir Türk Efendi Evi&amp;quot; (F. Lajos&#039;dan terc.), Belleten, XLI-II/170., 457-480.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1980 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fondation, donation et biens des communautés religieuses : Les Waqfs et leur rôle économique et social&amp;quot; Comité International des Sciences Historiques. XIIIe Congrès Rapport II Chronologie, Bucarest, s. 398-404.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rákóczi az Oszman Birodalomban&amp;quot;, Europa es a Rakoczi-szabadsagharc, Budapest, s. 83-95.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;II. Rákóczi Ferenc és a bujdoso kravonatkozó irat tárak forrássok. Rákóczi-tanulmányok. Szerkesztette: Künpeczi Béla, Hopp Lajos R.Várkonyi Ágnes, Budapest, s. 711-715.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1982 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Varna&amp;quot; İA, (dizilmiş olup henüz basılmamıştır). Macaristan&#039;daki Türk İdaresi ile İlgili Bazı Kaynaklar&amp;quot; İÜEF. Sosyoloji Dergisi, sayı 23-24 (baskıdadır).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;nowiki&amp;gt;*&amp;lt;/nowiki&amp;gt;Yabancı dergilerde çıkmış olup göremediğimiz birkaç makaleyi tesbit etmek lütfunda bulunan &#039;&#039;&#039;Prof. Nejat Göyünç&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;Dr. Geza David&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;e de teşekkür ederim.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Kronolojik_Olarak_Eserleri&amp;diff=526</id>
		<title>Kronolojik Olarak Eserleri</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Kronolojik_Olarak_Eserleri&amp;diff=526"/>
		<updated>2024-05-22T19:05:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Eserlerin Neşir Tarihine Göre Sıralanması ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1939&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macar Devlet Arşivi ve Tarihçesi&amp;quot;, Belleten, Ankara, 111/11-12, 447-457.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Arşiv Meseleleri&#039;&#039; (Macarca&#039;dan terc.), İstanbul, 149 s.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1940&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yeni Türkiye (Atatürk&#039;ün ölümü münasebetiyle)&amp;quot; (L. Fekete&#039;den terc.), &#039;&#039;Türk Tarih, Arkeoloji ve Etnografya Dergisi&#039;&#039;, İstanbul, IV, 1-6.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1941&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;II. Rákóczi Ferenc ve Tevabiine Dair Yeni Vesikalar&amp;quot; &#039;&#039;Belleten&#039;&#039;, V/20, 577-595, levha CX-CXXXVL.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Vesikalarının Neşri ve Bu İşin Arz Ettiği Meseleler&amp;quot;, (L Fekete&#039;den terc.), &#039;&#039;Belleten,&#039;&#039; V/20, 607-616.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Paşa, Hadım&amp;quot;, İA, I, 332a-333a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot;, İA, I, 341a-342b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot;, İA, I, 396b-397b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1942&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkçede Uzun Vokaller&amp;quot; (Ligeti Lajos&#039;dan terc.), &#039;&#039;TM.&#039;&#039; VII-VIII/1, 82-94.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Türk Hakimiyeti Devrine Ait Bazı Notlar&amp;quot; &#039;&#039;TM,&#039;&#039; VII-VIII/1, 200-211.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arifi Paşa, Ahmed&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; I, 568a-570a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arpalık&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; I, 592b-595b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1943&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Babıali&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 174a-177b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Basra&amp;quot; (Tarih kısmının tesvii), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 322a-327b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Başmak&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 332b-333a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Başmaklık&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 333a-334a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Boğaziçi (Tarihte Boğaziçi)&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 671a-692b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1944&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cafer Çelebi&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 8a-10b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Canbazan&amp;quot; &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 21a-22a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Celal-zade&amp;quot; &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 61b-64a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cevad Paşa, Ahmed&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 111b-113b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ciğala-zade Sinan Paşa&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 161a-164b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çaldıran Muharebesi&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 329a-331b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1945&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çırağan Sarayı&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 390a-392a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çingeneler&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 420b-426b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dilaver Paşa&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 587b-588b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dürziler, 1833-1840&#039;ta&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 672a-680a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kosova Meydan Muharebesi, Birincisi (791/1389)&amp;quot; &#039;&#039;Aylık Ansiklopedi&#039;&#039;, II, 524-527.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Meşhurları Ansiklopedisinin Neşri Münasebetiyle&amp;quot;, &#039;&#039;Akşam,&#039;&#039; 9. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arşiv İşlerimiz&amp;quot;, &#039;&#039;Akşam&#039;&#039;, 13. X.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1946&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;1840&#039;dan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan Meselesi ve Dürziler&amp;quot;, &#039;&#039;Belleten,&#039;&#039; X/40, 641-703.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 107a-127a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eğri&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 196a-198b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erdel&amp;quot; (A. Decei ile), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 293a-306a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Umumi Türk Tarihi Meseleleri&amp;quot;, &#039;&#039;Tasvir,&#039;&#039; 13. XII.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1948&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rumeli&#039;nin İskanında ve Türkleşmesinde Yürükler&amp;quot;, III. &#039;&#039;Türk Tarih Kongresi - ANKARA 15-20 Kasım 1943- Kongreye Sunulan Tebliğler,&#039;&#039; Ankara, s. 648-660.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== &#039;&#039;&#039;1949&#039;&#039;&#039; ====&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVII. Asır Başlarında Erdel Hadisleri ve Bethlen Gabor&#039;un Beyliğe İntihabı&amp;quot;, &#039;&#039;TD&#039;&#039;, sayı 1, s. 1-28.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hasan Paşa, Sokullu-zade, Vezir-zade&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 325a-239a.&lt;br /&gt;
*&lt;br /&gt;
==== 1950 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hürrem Sultan&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 593a-596a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hüseyin, Son Cezayir Dayısı&amp;quot; (ikmal), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 642a-643a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Sigetvar&#039;daki Türbesi&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası,&#039;&#039; sayı 4, Haziran, s. 144-145.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Tarihinde Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası&#039;&#039;, sayı 9, 15 Ağustos, s.366-367, 393.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Tarihinde Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası&#039;&#039;, sayı 12, 1 Ekim, s. 503-505.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İkinci Murat Zamanında Edirne&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Hazinesi,&#039;&#039; sayı 2. 1 Aralık, s. 73-75.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1951 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Başlarında Osmanlı Devleti Hizmetindeki Akkoyunlu Ümerası&amp;quot;, &#039;&#039;TM,&#039;&#039; IX, 35-46.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/2, 880a-885b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Han&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/2, 894b-896a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1952 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* XV-XW. Astrlarda Edime ve Paqa Liuasır, Vakıflar-Mülkler-Mukataaları İstanbul, VII + 631+302 (ekler) s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asırda Mukataa ve İltizam İşlerinde Kadılık Müessesesinin Rolü&amp;quot;, 17. Türk Tarih Kongresi - Ankara 10-14 Ekim 1994 - İngilizce Sunulan Tebliğ, Ankara, 433-444.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Les institutions sociales et culturelles de la colonisation et leur action spritulrelle dans la Peninsule Balkanique : les zaviyes, les couvents et les muallimhanes, les ecoles primaires&amp;quot;, Actes du XV Congres international de sociologie, İstanbul, s. 255-260.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kara Uveys Paşa&#039;nın Budin Beylerbeyiliği (1578-1583)&amp;quot;, TD, sayı 3-4, s. 17-34.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Paşa, Pargalı&amp;quot;, İA, VII 2, 90Ba-915b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Tarih Kurumu ve Milli Tarih Anlayışı&amp;quot;, Bilgi, sayı 58, Şubat, s. 4-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih Kanunnameleri&amp;quot;, Bilgi, sayı 63, Temmuz, s. 9-10.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İsmail Gaspıralı 1851-1914&amp;quot;, Bilgi, sayı 67, Kasım, s. 8.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1953 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Murad I. Tesisleri ve Bursa İmareti Vakfiyesi&amp;quot;, TM, IX, 217-234.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fekete Lajos, Ostrogon Sancağı&#039;nın 1570 Yılı Vergi Tahriri (Az Estergomiszandjak 1570. 6 é ado összeirasa, Budapest 1943)&amp;quot; (tan.), ID, sayı 5-6, s. 172-173.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Abidelerimizin Bugünkü Hali. Sivas-Divriği-Malatya&amp;quot;, Bilgi, sayı 69, Ocak, s. 11-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Vefa Kültür Muhiti&amp;quot;, Bilgi, sayı 71, Mart, s. 10-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rönesans Hükümdarı Fatih&amp;quot;, Bilgi, sayı 73, Mayıs, s. 9-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yunanistan&#039;da Türk Eserleri. Bir Seyahatten Hatıralar, İntibalar&amp;quot;, Bilgi, sayı 76, Ağustos, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Pedro de Urdemalas&#039;ın Esir Düştüğü Deniz Harbi&amp;quot;, Dünya, I.XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1954 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Konsolos&amp;quot;, IA, VI; 836b-840b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Korkut. Abu&#039;l-Hayr Muhammed Korkut&amp;quot;, IA, VI, 855b-860b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bir Seyahatten Hatıralar ve İntibalar. Gümülcine&#039;de Mevcut Türk Eserleri II&amp;quot;, Bilgi, sayı 81, Ocak, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;A. Adıvar&#039;ın Bizans&#039;da Yüksek Mektepleri (Tarih Dergisi, sayı 8, s. 1-54)&#039;nin özeti&amp;quot;, Bilgi, sayı 81, Ocak, s. 14.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Bizans&amp;quot;, Dünya, 5.L, s. 2,7.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Balkanlar&amp;quot;, Dünya, 19. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rüstem Paşa&amp;quot;, Dünya, 2. II; 9. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macar Kralı Korvin Mathias&#039;dan Bayezit II&#039;ye Gelen Mektup&amp;quot;, Bilgi, sayı 82, Şubat, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arşiv İşlerimiz&amp;quot;, Dünya, 16. II. 4.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Piyale Paşa&#039;nın Bir Deniz Seferi&amp;quot;, Dünya, 2. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Otranto&#039;dan Sonra Barış&amp;quot;, Dünya, 9. III, s. 2,6; TTOKB, sayı 150, Temmuz, s. 17-18.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yavuz&#039;un Şehzadeliği ve Bir Mektubu&amp;quot;, Dünya, 16. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mustafa Rakım Efendi&amp;quot;, Dünya, 30. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eski Kütüphaneler I&amp;quot;, Bilgi, sayı 84, Nisan, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversite Kütüphanesi&amp;quot;, Dünya, 1. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şark Yıldızı&amp;quot;, Dünya, 13. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;B.M.M. Açılmadan Önce&amp;quot;, Dünya, 20. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Tarih&amp;quot;, Dünya, 27. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Batı Trakya Göçmenleri&amp;quot;, Bilgi, sayı 85, Mayıs, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mütareke Devrinde Feshedilen Partiler&amp;quot;, Dünya, 11. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk Samsun&#039;da&amp;quot;, Dünya, 19. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eski Kütüphaneler II&amp;quot;, Bilgi, sayı 87, Temmuz, s. 2-3.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1955 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Başlarında Kayseri Şehri ve Livası&amp;quot;, 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Zeki Velidi Togan&#039;a Armağan, İstanbul, s. 93-108.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Ortalarında Osmanlı Devletinin Tuna Havzası ve Akdeniz Siyasetleri, Bunlar Arasında Alaka ve İrtibat, Muhtelif Veçkeleri&amp;quot;, ADTCFD, XIıI/4, 63-77.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Köprülüler&amp;quot;, IA,VI, 892a-908a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kütahya&amp;quot; (Tarihi), IA, VI, 1119a-1126a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rüstem Paşa ve Hakkındaki İthamlar&amp;quot;, TD, sayı 11-12, s. 11-50.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Balkanlar&amp;quot;, TTOKB, sayı 160, Mayıs, s. 10-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Lütfi Paşa&amp;quot;, IA, VII, 96b-101a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1956 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devri Başlarında Rumeli Eyaleti, Livaları, Şehir ve Kasabaları&amp;quot;, Belleten, XX/78, 247-294.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mehmed III.&amp;quot;, IA, VII, 535b-547a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ameddji&amp;quot;, EI2, Leiden, I, 433a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ondokuzuncu Yüzyılın Sonuna Kadar Türkiye&#039;de Garplılaşma Hareketlerinin Mana ve Değeri&amp;quot;, IV. Eğitim Kongresi Raporları, İstanbul, s. 33-36.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkiye Muallimler Birliği Hakkında bir Rapor&amp;quot;, Bilgi, sayı 106, Ocak, s. 12-13.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ertuğrul Gazi İhtifali ve Söğüt&amp;quot;, Vatan, 8. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1957 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rumeli&#039;de Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan&amp;quot;, İstanbul, XII + 342 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi&#039;nin Kronolojik Eseri: Takvimu&#039;t-tevârîh&amp;quot;, Katip Çelebi, Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler, Ankara, s. 101-119.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVII. Asırda Osmanlı Devletinde Islahat İhtiyaçları ve Temayülleri ve Katip Çelebi&amp;quot;, Aynı eser; s. 197-218.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşa&#039;nın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı&amp;quot;, Belleten, XXI/83, 449-482.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mehmed Paşa, Sokullu&amp;quot;, IA, VII, 595b-605b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Plevne Kahramanı ve Macarlar&amp;quot;, Bilgi, sayı 123, Haziran, s. 4, 17.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi&amp;quot;, Cumhuriyet, 25. VII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kaybettiğimiz Değerler: Efdaleddin Tekiner&amp;quot;, Cumhuriyet, 16. MII; TTOKB, sayı 188, Eylül, s. 3-4.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Turizm Hizmetinde Tarih&amp;quot;, Cumhuriyet, 29. VIII; TTOKB, sayı 189, Ekim, s. 3-4.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1958 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Korvin Mathias (Matyas)&#039;ın Bayezid II&#039;ye Mektupları, Tercümeleri ve 1503 (909) Osmanlı-Macar Muahedesinin Türkçe Metni&amp;quot;, Belleten, XXIII/87, 369-381. Fransızcası: 382-390.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sokullu Mehmed Paşa&#039;nın bir Talimatı ve 1572 Tarihinde Bosna ile Alakadar Birkaç Vesikâ&amp;quot;, Prilozi, VI-VII, Sarajevo, s. 159-162 (Türkçe metin); 162-174 (Sırpça tercümesi, vesikanın faksimilesi ve Fransızca özeti).&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Midhat Paşa&amp;quot;, IA, VIII, 270a-282a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihimizde Edirne&#039;nin Mevkii ve Tarihi&amp;quot;, Üniversite Haftası Edirne Konferansları, İstanbul, s. 38-63.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mihal-Oğulları (Mihal Bey, Köse Mihal ve Gazi Mihal Oğulları)&amp;quot;, IA, VIII, 215a-292b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul&#039;un Fethi ve Fatih&amp;quot;, Vatan, 29. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Boğazkesen Hisarı&amp;quot;, Vatan, 6. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;39&#039;uncu Yıldönümü Günlerinde Amasya Kararları&amp;quot;, Vatan, 11. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İnönü Şehitleri İhtifali&amp;quot;, Vatan, 15. VI, 21. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kıbrıs Davamız ve Ötekiler&amp;quot;, Vatan, 28. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihin Hükmü&amp;quot;, Vatan, 13. VII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Felsefe ve Tarih&amp;quot;, Vatan, 11. VII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1959 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Mücadele Başlarken. Mondros Mütarekesinden Türkiye Büyük Millet Meclisi&#039;nin Açılışına Kadar, I, Mondros Mütarekesinden Sivas Kongresine Kadar&amp;quot;, Ankara, VIII + 195 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul&amp;quot;, &amp;quot;Osmanlı Türklerinin Muhasarası&amp;quot;, IA, V/2, 1180b-1185b; &amp;quot;İstanbul&#039;un Fethi&amp;quot;, 1185b-1199b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müdir&amp;quot;, IA, VIII, 784b-786a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müeyyed-zâde&amp;quot;, IA, VIII, 786b-790b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Beylik&amp;quot;, EL2, I, 1191a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tabutu Türk Bayrağına Sarılı Olarak Campo Verano&#039;ya Gömülen Vatanperver, Monsenyör M. Ali Mulla ve Gerçekleşmeyen Fikirleri&amp;quot;, Vatan, 18. III; &amp;quot;Oriente Moderno, XXXIX/3&amp;quot;, Roma, s. 245-246.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Düşünceleri&amp;quot;, Vatan, 10. XI; &amp;quot;Vatan 1960 Yılı&amp;quot;, 449-52.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Siyasal Bilgiler Fakültesi&amp;quot;, Vatan, 4. XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1960 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;X. Milletlerarası Dinler Tarihi Kongresi&amp;quot;, ITED, II/2-4, s. 189-192.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerindeki Bazı İslam Yazmaları&amp;quot;, ITED, II/2-4, İstanbul, s. 193-200.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ebussuud Fetvalarında ve XVI. Asır Şer&#039;iyye Sicillerinde İsbat ve Şehadet&amp;quot;, ITED, III/2, 117-132.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Meclis-i Vükela Mazbatalarına Göre 1919 Senesinde Ecnebi İşgalleri ve Talepleri Karşısında İstanbul Hükümeti&amp;quot;, V. Türk Tarih Kongresi - Ankara 12-17 Nisan 1956 - Kongreye Sunulan Tebliğler ve Bildiriler, s. 707-722.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müneccimbâşı Derviş Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;, IA, VIII, 801a-806a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müşir&amp;quot;, IA, VIII, 843a-847a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müteferrika&amp;quot;, IA, VIII, 853b-856b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nahiye&amp;quot;, IA, IX, 37b-39b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nasuh Paşa&amp;quot;, IA, IX, 121a-127a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Navarin&amp;quot;, IA, IX, 127a-135a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz: Hamdi Kreşevlakoviç, Çengiç Beyleri Osmanlı Devrinde Bosna-Hersek Feodalizmi Hakkında Araştırma(Hırvatçadan İsmail Eren tercüme)&amp;quot;, İstanbul, s. 8-16.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ahlak ve Siyaset&amp;quot;, Vatan, 22. N.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Türk Hatıraları&amp;quot;, Vatan, 12. V.; TTOKB, sayı 221-222, Haziran-Temmuz, s. 3-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Sanat Eserlerimiz&amp;quot;, Vatan, 16. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, Vatan, 20. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Zihniyet İnkılâbı&amp;quot;, Vatan, 16. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkiye&#039;de Cumhuriyet ve Milli Hakimiyet&amp;quot;, Vatan, 29. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1961 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dewud Pasha&amp;quot;, EI2, II, 184a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dede Aghac&amp;quot;, EI2, II, 200a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;da Türklerin Mülki Sistemi&amp;quot; (Lajos Fekete&#039;den tercüme), TD, sayı 16, s. 25-42.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Serviler&amp;quot;, Vatan, 8. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Kader&amp;quot;, Vatan, 13. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;VI. Türk Tarih Kongresi&amp;quot;, Vatan, 30. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Vatan, 10. XI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devlet Adamları&amp;quot;, Vatan, 17. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mustafa Kemal&#039;in Arkadaşlarından Biri Daha Öldü: Behiç Erkin&amp;quot;, Vatan, 21. XI.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1962 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Yüzyıl Başlarında Trabzon Livası ve Doğu Karadeniz Bölgesi&amp;quot;, Belleten, XVIII/102, 293-337.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XIX. Yüzyıl Sonlarında Türk-Macar Münasebetleri ve Yakınlığı&amp;quot;, Nemeth Armağanı, Ankara, s. 171-182.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nişancı&amp;quot;, IA, IX, 299a-302b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nizam-ı Cedid&amp;quot;, IA, IX, 309a-318a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Orhan&amp;quot;, IA, IX, 399b-408a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Oruç Reis&amp;quot;, IA, IX, 41+a-425b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osman I.&amp;quot;, IA, IX, 431-443b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Djanbazan&amp;quot;, EP, II, 443a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Anılarımız&amp;quot;, Vatan, 4. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;VII. Milli Eğitim Şurası ve Sonrası&amp;quot;, İkdam, I. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şurada Öğretmen Davası ve Halk Eğitimi Meselesi&amp;quot;, İkdam, II. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şurada Yeni Üniversiteler Meselesi&amp;quot;, İkdam, 15. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&#039;nin 600. Yılındönümü ve Edirne Üniversitesi&amp;quot;, İkdam, 22. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kültürel Dış Münasebetler ve Bunun İçin Gerekli Olan Çalışmalar&amp;quot;, İkdam, 29. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Kemalizm, I/3, Ekim, s. 6.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet ve Milli Hakimiyet&amp;quot;, Kemalizm, II/15, Ekim, s. 20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1963 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Duruz&amp;quot; (late period), EP, II, 636-637b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&amp;quot;, EL2, II, 683, 686b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erdel&amp;quot; (A. Decei ile), EP, II, 703a-705a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1964 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İki Bulgar Tarihçisinin İddiaları ile İlgili Mülahazalar&amp;quot;, TD, sayı 19, s. 15-40.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Devlet Arşivindeki Vesikalar Külliyatında Kanuni Sultan Süleyman Devri Belgeleri&amp;quot;, Belgeler, 1/2, 119-220.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La preuve et le témoignage dans la jurisprudence des &amp;quot;Fetva,, d&#039;Ebuss&#039;ud et quelques exemples d&#039;application dans les tribunaux ottomans du XVIe siècle&amp;quot; Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparative des Institutions, XVI-II. Bruxelles, 205-209.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sancak-ı Şerif&amp;quot;, IA, X, 189-191b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Saray&amp;quot;, IA, X, 205a-206a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Savcı&amp;quot;, IA, X, 250a-253a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sekban&amp;quot;, IA, X, 325a-327a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Selanik&amp;quot;, IA, X, 337a-349a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kurucu ve Teşkilatçı Büyük Türk Hükümdarı Fatih Sultan Mehmed&amp;quot;, Fethin 511. Yıldönümü Konferansları, İstanbul, s. 29-35. İngilizcesi: &amp;quot;The Great Turkish Sultan Mehmed the Conqueror as a Builder and an Organizer&amp;quot;, Lectures Delivered on the 51st Anniversary of the Conquest of Istanbul, İstanbul, s. 25-31.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1965 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Millî Mücadele Başlarken, c. II, Sivas Kongresinden Türkiye Büyük Millet Meclisi&#039;ni Açılışına Kadar, 4 Eylül 1919 - 23 Nisan 1920, Ankara: VIII + 440 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;15 ve 16. Asırlarda Eyyâlet-i Rûm&amp;quot;, Vakıflar Dergisi VI, 51-61.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Hakkında Yazılmış Tarihler ve Enis-til Müsamirin&amp;quot;, Edirne&#039;nin 600. Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı, Ankara, s. 77-117.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV. Asır Birinci Yarısında II. Murad Devrinde Hristiyan Birliği ve Osmanlı-Macar Mücadeleleri Esnasında Edirne&amp;quot;, Aynı eser, s. 119-135.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Şehrinin Kurucuları&amp;quot;, Aynı eser, s. 161-178.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk İlkeleri ve Atatürk Ülküsü&amp;quot;, Türk Yurdu, IV/2, Şubat, s. 3-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul Fethinin Bugünkü Anlam ve Önemi&amp;quot;, Türk Yurdu, IV/3 Haziran, s. 17-20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1966 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Süleyman&#039;ın 1566 Szigetvar Seferi Sebepleri ve Hazırlıkları&amp;quot;, TD, sayı 21, s. 1-14.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nagy Szolimán 1566. évi Szigetvár elleni hadjáratának okmányei&amp;quot; Szigetvár emlékkönyv. Szigetvár 1566. évi ostromának 400. évfordulójára. Szerk.: Ruzsas Lajos./ A Magyar Tudományos Akadémia Dunaújvárosi Tudományos Intézete - Értekezesek 1966/ Budapest, s. 53-59.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Szigetvár ostroma es elfoglalasa 1566-ban/ Török farrasok szerint&amp;quot; Hadtörtenelmi Közlemenyek 13, s. 793-799.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV-XX. Yüzyıllarda Merkezi ve Güney Doğu Avrupa&#039;da Köylü Hareketleri Konusu Hakkında&amp;quot;, Belleten, XXX/117, 91-97; Fransızcası: 99-102.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk İlkeleri&amp;quot;, Kemalizm, IV/47, Haziran, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Son Seferleri ve Ölümü&amp;quot;, Türk Yurdu, V/326 Ağustos, 6-8.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Anma Törenleri&amp;quot;, Ulus, 16. XII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Büyük İmparatorlukları Konu Yapan Kongre&amp;quot;, Ulus, 24. XII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hekim-başı&amp;quot;, EI2, III, 339a-340b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sipahi&amp;quot;, IA, X, 689a-694b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Solak&amp;quot;, IA, X, 746b-748a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1967 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Timar ve Zeamet Tevcihi ile İlgili Fermânları&amp;quot;, TD, sayı 22, 35-48.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tanzimat Hareketinin Osmanlı Müesseseleri ve Teşkilatına Etkileri&amp;quot;, Belleten, XXXI/121, 93-111.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV-XVI. Yüzyıllarda Eyalet-i Rum&amp;quot;, IX. Türk Tarih Kongresi - 20-28 Ekim 1961 - Kongreye Sunulan Bildiriler Ankara, s. 358-359.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ajalet Rumelija (Popis sandžaka i gradova na pocetku vladavine Sulejmana Velicanstvenog)&amp;quot;, Prilozi, XVI-XVII, 307-342 (H. Šabanović tere. Türkçesi: Belleten XX/78, 1956).&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Süleyman I.&amp;quot; (Kanuni), IA, XI, 99b-155b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Süleyman Çelebi&amp;quot;, IA, XI, 179a-182a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Üniversitesi Niçin Gereklidir&amp;quot;, Ulus, 4. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ortadoğu ve Batı&amp;quot;, Ulus, 11. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih&#039;in Yaptığı Toprak Reformu&amp;quot;, Ulus, 18. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Öğretmen, Görevi ve Kaderi&amp;quot;, Ulus, 1. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bölgesel Tarih ve Arkeoloji Dernekleri&amp;quot;, Ulus, 9. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversite Öğrenci Örgütleri ve Sorunları&amp;quot;, Ulus, 18. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihi Anıtlarımız ve Yüksek Kurul&amp;quot;, Ulus, 25. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Halkçı ve Hoşgörür Arslan Paşa&amp;quot;, Ulus, 4. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihi Gelişmemizde Temel Haklar&amp;quot;, Ulus, 13. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Profesörlerin &#039;Aşırı Alınganlığı&#039;&amp;quot;, Ulus, 28. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sol Fikirlerin Fazileti&amp;quot;, Ulus, 4. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ahlak ve Siyaset İlkeleri&amp;quot;, Ulus, 13. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihimizde Toprak Sorunları ve Kanunları&amp;quot;, Ulus, 2. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte ve Bugünkü Anayasamız&amp;quot;, Ulus, 5. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Toprak Reformunun Tarihi Temelleri&amp;quot;, Ulus, 21. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, Ulus, 29. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yakın Tarihimizde Ortadoğu&amp;quot;, Ulus, 13. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rakoczi ve Mikes Kelemen&amp;quot;, Ulus, 10. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Son Kaybettiğimiz Tarihçi Değerler&amp;quot;, Ulus, 12. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Mücadele ve Devrimciliğin Tarihi&amp;quot;, Ulus, 18. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk&#039;ü Anlamak&amp;quot;, Ulus, 28. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devrimci Atatürk&amp;quot;, Ulus, 10. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversiteler Sorunu&amp;quot;, Ulus, 24. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Küresel Düşündükleri&amp;quot;, Ulus, 16. XI; Kemalizm, VI/65, Kasım, s. 8-9.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1968 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bursa&#039;da Kuruluş Devrinin İlim Müesseseleri, İlim Adamları ve Bursa Tarihçileri Hakkında&amp;quot;, Necati Lugal Armağanı, Ankara, s. 261-273.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asırda Karaman Eyaleti ve Larende-Karaman-Vakif ve Müesseseleri&amp;quot;, Vakıflar Dergisi, VII, s. 29-38.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devrimci Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, VII/73, Ağustos, s. 10.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1969 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Un aperçu général sur l&#039;historie des institutions de l&#039;Empire Ottoman au XVI siècle&amp;quot;, Turcica, I, 247-260.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim&amp;quot;, EL2, III, 983a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Pasha&amp;quot;, EL2, III, 998a.999a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1970 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Macaristan ve Avupa Siyasetinin Sebep ve Amilleri, Geçirdiği Safhalar&amp;quot;, Kanunî Armağanı, Ankara, s. 5-39.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yeni Belgelerin Işığında Kanuni Sultan Süleyman Devrinde Osmanlı - Venedik Münasebetleri&amp;quot;, Kanunî Armağanı, s. 171-186.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;L&#039;Étendue du pouvoir de Soliman le Magnifique au XVIe siècle&amp;quot;, Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparée des Institutions, La Monocratie, Bruxelles, 627-637.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;L&#039;Expedition Ottomane contre Astrakhan en 1569&amp;quot;, Cahier du Monde Russe et Soviétique, fr/1, Paris, 118-123.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sadri Maksudi&#039;nin Türk Tarihi ve Türk Soyu hakkındaki Görüşleri&amp;quot;, Türk Yurdu, VIII/4, Nisan-Mayıs, s. 23-27.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Deli Hüseyin Paşa&amp;quot;, ML, İstanbul: III, 483b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Derebeylik (Türkiye)&amp;quot;, (Halil İbrahim Bulut ve Ergün Yıldız ile) ML, III, 570c-571b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dêrsim İsyanları&amp;quot;, ML, III, 583b-584a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dewim (Atatürk Devrimleri)&amp;quot;, ML, III, 638a-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dirlik&amp;quot;, ML, III, 736c-737a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dobruca&amp;quot;, ML, III, 779b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı İmparatorluğu Sorunu ve Kongreleri&amp;quot;, Cumhuriyet, 19. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlıların İlk Yılları ve Doğru Olmayan Görüşler&amp;quot;, Cumhuriyet, 20. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dış Türkler ve Gerçekler&amp;quot;, Milliyet, 3 .IX; Türk Birliği, Kasım, s. 21-24.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlılar ve Filistin&amp;quot;, Milliyet, 23 IX..&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, X/99, Kasım, s. 6-7.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet 47 Yaşında&amp;quot;, Milliyet, 29 X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkoloji ve Macaristan&amp;quot;, Milliyet, 15 XI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bilimde Dış İlişkilerimiz&amp;quot;, Milliyet, 16 XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1971 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Lehistan Tatarları Hakında Bir Risale, Risâle-i Tatar-î Leh&amp;quot;, TED, sayı 2, s. 121-130.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Karaharman. Dobruca&#039;nın Kaybolmuş Bir Köyü&amp;quot;, (Tudor Matesku&#039;dan tercüme), TED, sayı 2, s. 288-296.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müesseseler Tarihimizin Kaynaklarından 1579 Senesinin Rumeli Sadareti Sicillerinden Bazı Önemli Kayıtlar&amp;quot;, TD, sayı 25, s. 79-88.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devlet Adamları Vasıfları ve Tarihimizde Bazı Bilgin Devlet Adamları&amp;quot;, İTED, IV/3, 18-28.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerinde Bazı İslâmî ve Türkçe Yazmalar&amp;quot;, ITED, s. 34-53.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kaldy-Nagy Gyula, Haracz-szedók és a reájók Törökvilág aXVI. századi Magyarországon [XVI. Yüzyılda Macaristan&#039;da Türk Dünyası, Haracı Toplayanlar ve Reâ], Budapeşte 1970, 198 s.9 Resim&amp;quot;, (çev.) ITED, IV/3, sayı 3, 93-97.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi, Interpréte et rénovateur des traditions religieuses au XVIIe siècle, Turcica, III, 71-79.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Devlet Arşivindeki Belgeler Kolleksiyonu ve Bizimle İlgili Diğer Belgeler- V-VIII&amp;quot;/9-12, 1-151.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La conception de Nicolas Iorga sur l&#039;Empire Ottoman&amp;quot;, Association Interd&#039;Etudes au Sud-est Eurupden. Bulletin, X/1, 29-33.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dünya Savaşları (Türkiye Açısından)&amp;quot; (Hazım İşgüven İle), ML, III, 1914: s. 942a-b; 1915: s. 944a-b; 1916: s. 946a-947b; 1917: s. 948a-b; 1918: s. 950a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne (Tarih)&amp;quot;, ML, IV, 67a-71a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Emeviler&amp;quot;, ML, IV, 221b-224c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ermeniler (Türk İdaresinde)&amp;quot;, ML, IV, 331e-333b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erzurum Kongresi&amp;quot;, ML, IV, 352b-353b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Estergon&amp;quot;, ML, IV, 385a-386a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Evkaf Nezareti&amp;quot;, ML, IV, 449e-450b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eyalet&amp;quot;, ML, IV, 466b-467a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eyyûbîler (Tarih)&amp;quot;, ML, IV, 473a-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fetva&amp;quot;, ML, IV, 623b-624a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Filistin&amp;quot;, ML, IV, 669b-671c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Firar&amp;quot;, ML, 686b-687a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fuad Paşa, Keçecizâde&amp;quot;, ML, IV, 869a-870c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Girit (Tarih)&amp;quot;, ML, V, 185a-187b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Girit Meselesi&amp;quot;, ML, V, 187b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Iktâ&amp;quot;, ML, VI, 106c-107a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Istanbul Üniversitesi&amp;quot;, Milliyet, 20 II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, X/111, Ekim, s. 4-6.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1972 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tırhala&#039;&#039; (tadil ve ikmal), IA, XII/I, 249a-251a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Toplumunda Bir Kültür Devrimi Olarak Devrimcilik&amp;quot;, Atatürk Önderliğinde Kültür Devrimi Semineri (9-11 Kasım 1967), s. 7-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yurt Kurma Hakkında&amp;quot; (Kreskai Miklos&#039;tan tere), TM, XVII, 13-20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1973 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Doju ve Leh Kralına Verilen Bir İfran Ahidnamelerin Şehir ve Muhteva Bakımından Taşıdıkları Önem ve Tarihsel Gerçekler&amp;quot;, VII. Türk Tarih Kongresi (25-29 Ekim 1970 - Kongreye Sunulan Bildiriler), Ankara, II, 473-483.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;1919&#039;da Anadolu&#039;da Yabancı İşgali ve Tahriklerinin Doğurduğu Problemler&amp;quot;, Ayın eseri, s. 836-842.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerinde Bazı İslami ve Türkçe Yazmalar III&amp;quot;, ITED, V/1-4, 113-164.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz&amp;quot; (Prof. A. Zeki Velidi Togan Hakkında - Derginin bu sayısının Armağanı olarak görülmesi dolayısıyla-), ITED, V/1-4, 1-2.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;l&#039;Empire Ottoman, Formation, Évolution, disparition&amp;quot;, Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparative des Institutions, les Grands Empires, 2000, Bruxelles, 555-564.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, XII/135, Kasım, s. 11-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve İnkılapları&amp;quot;, Cumhuriyetin 50. Yılına Armağan,  İÜEF, İstanbul, s. 23-34.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Documents on Ottoman-Wallachian Relations during the Reign of Michael the Brave&amp;quot;, East European Quarterly, Colorado, VII/3, 331-341.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz&amp;quot;, József Molnár, Macarktan&#039;daki Türk Anıtları (Monuments Turcs en Hongrie), İnkata, s. VII-MII, Fransızcası: s. D(-K).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1974 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Molla Gürani ve Padişaha Sunduğu İlaziklar&amp;quot;, The Muslim East Studies in Honour of Julius Germanus, Budapest, s. 75-83.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihde Türk-Leh Münasebetleri&amp;quot;, Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi sayı 2-3, s. 498-500.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tokat&amp;quot;, IA, III/1, 400a-412b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Pasha, Hadım&amp;quot;, KTIA, İstanbul, fas. 1, s. 93a-94b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Pasha, Semiz&amp;quot; KTIA, fas. 1, s. 95a-96a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Söğüt Ertuğrul Gazi Türbesi&amp;quot;, TED, sayı 4-5, s. 79-90.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihin Akışı İçinde 23 Nisan&amp;quot;, Milliyet, 23 IV.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1975 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Un registere de dépenses de Bayezid II durant la campagne de Lépante de 1499&amp;quot;, Turcica, V, 80-93.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk İdaresinde Budin&amp;quot; Atatürk Konferansları, Ankara, s. 163-178.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Taşköprüzâde ve İlmi Görüşleri (I)&amp;quot;, ITED, VI-1-2, 127-138.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Asker ve Devlet Başkanı Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, XIV/159, Kasım, s. 23-25.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, XIV/159, s. 17-19.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyetin 52. Yıldönümünü Kutlarken&amp;quot;, Milliyet, 29. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1976 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devri Müesseseleri ve Teşkilatına Işık Tutan Bursa Şer&#039;iye Sicillerinden Örnekler&amp;quot;, İsmail Hakkı Uzunçarşılı Armağanı, Ankara, s. 91-112.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hatvan Kadılığının İki Sicilli&amp;quot;, Hungaro-Turcica, Studies in Honour of Julius Nemeth, s. 315-319.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tertip Komitesi Başkanı M. Tayyib Gökbilgin&#039;in Açış Konuşması: Türk-Macar İlişkileri Işığında II. Rákóczi Ferenc ve Macar Mültecileri Sempozyumu&amp;quot;, İstanbul, s. XV; Fransızcası: s. XI-XIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&amp;quot;, Aynı eser, s. 1-17.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tökhöly Imre ve Osmanlı-Avusturya İlişkilerindeki Rolü&amp;quot;, Aynı eser, s. 180-210.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Napoli Kralı Tarafından II. Bayezid ve Ahmed Paşa (Gedik)’ya Gönderilen Mektupların Türkçe Suretleri ve Diğer İlgili İki Mektup&amp;quot;, Prilozi, Sarajevo, sayı 22, s. 33-60.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk-Macar İlişkileri ve Prens Rákóczi&amp;quot;, Milliyet, 31. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Kemalizm, XVI/171, Kasım, 2. 6-7.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1977 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Mülteseseleri Teşkilatı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış&amp;quot;, İstanbul. VIII+194 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Taşköpprüzade ve İlmi Görüşleri (I)&amp;quot;, ITED, VI/3-4, 169-182.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ziya Gökalp&#039;e Göre Halkçılık, Milliyetçilik, Türkçülük&amp;quot;, ITED, VI/3-4, 197-211.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Székesfehérvár 1543. evi elfolglalasa es a magyarorszagi török fennhatosag koranak kerdeseröl, Székesfehérvár Eusztázadok, Székesfehérvár, III, 37-40.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1978 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Prof. M. Tayyib Okiç ve Bosna Hersek Tarihi, Bosna Eyaleti&amp;quot;, M. Tayyib Okiç Armağanı, Ankara, s. XXXVII-XLVII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La structure des relation Turco-Roumaines et des raison de certains hüküms, ferman, berat et des Sultans adressés aux princes de la Moldavie et de la Valancie aux XV et XVIII siec-les&amp;quot; (Mayıs 1978&#039;de Bükreş&#039;te toplanan Türk- Romen Tarihçilerin Kollokyumuna sunulan tebliğ), Belleten, XLII/168, 761-773.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Amedci&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 108b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 168b-169b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arpalık&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 173b-174b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1979 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı İmparatorluğu Medeniyet Tarihi Çerçevesinde Osmanlı Paleografya ve Diplomatik İlmi&amp;quot;, İstanbul, XII+139 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devrine Ait Bosna ve Hersek ile İlgili Venedik Arşivindeki Türkçe Belgeler Hakkında&amp;quot;, TD, sayı 32, (Prof. I.H. Uzunçarşılı&#039;ya Armağan Sayısı), s. 319-330.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ülemâ&amp;quot;, İA, XIII, 23a-26a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ayn-ı Ali Risalesi ve Osmanlı İmparatorluğu Teşkilat ve Müesseselerini Aydınlatmadaki Büyük Önemi&amp;quot;, Ayn-ı Ali Efendi, Kavanin-i Ali Osman der Hülasa-i Mezamin-i Defter-i Divan tıpkı basımına önsöz, s. 3-40.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Le relazioni veneto-turche nell&#039;età di Solimano il Magnifico&amp;quot;, Il Veltro, Roma, Ocak-Haziran 4, 277-292.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Yüzyılda Taşralı Bir Türk Efendi Evi&amp;quot; (F. Lajos&#039;dan terc.), Belleten, XLI-II/170., 457-480.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1980 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fondation, donation et biens des communautés religieuses : Les Waqfs et leur rôle économique et social&amp;quot; Comité International des Sciences Historiques. XIIIe Congrès Rapport II Chronologie, Bucarest, s. 398-404.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rákóczi az Oszman Birodalomban&amp;quot;, Europa es a Rakoczi-szabadsagharc, Budapest, s. 83-95.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;II. Rákóczi Ferenc és a bujdoso kravonatkozó irat tárak forrássok. Rákóczi-tanulmányok. Szerkesztette: Künpeczi Béla, Hopp Lajos R.Várkonyi Ágnes, Budapest, s. 711-715.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1982 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Varna&amp;quot; İA, (dizilmiş olup henüz basılmamıştır). Macaristan&#039;daki Türk İdaresi ile İlgili Bazı Kaynaklar&amp;quot; İÜEF. Sosyoloji Dergisi, sayı 23-24 (baskıdadır).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;nowiki&amp;gt;*&amp;lt;/nowiki&amp;gt;Yabancı dergilerde çıkmış olup göremediğimiz birkaç makaleyi tesbit etmek lütfunda bulunan &#039;&#039;&#039;Prof. Nejat Göyünç&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;Dr. Geza David&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;e de teşekkür ederim.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Kronolojik_Olarak_Eserleri&amp;diff=525</id>
		<title>Kronolojik Olarak Eserleri</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Kronolojik_Olarak_Eserleri&amp;diff=525"/>
		<updated>2024-05-22T19:02:55Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Eserlerin Neşir Tarihine Göre Sıralanması ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1939&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macar Devlet Arşivi ve Tarihçesi&amp;quot;, Belleten, Ankara, 111/11-12, 447-457.&lt;br /&gt;
* &#039;&#039;Arşiv Meseleleri&#039;&#039; (Macarca&#039;dan terc.), İstanbul, 149 s.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1940&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yeni Türkiye (Atatürk&#039;ün ölümü münasebetiyle)&amp;quot; (L. Fekete&#039;den terc.), &#039;&#039;Türk Tarih, Arkeoloji ve Etnografya Dergisi&#039;&#039;, İstanbul, IV, 1-6.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1941&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;II. Rákóczi Ferenc ve Tevabiine Dair Yeni Vesikalar&amp;quot; &#039;&#039;Belleten&#039;&#039;, V/20, 577-595, levha CX-CXXXVL.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Vesikalarının Neşri ve Bu İşin Arz Ettiği Meseleler&amp;quot;, (L Fekete&#039;den terc.), &#039;&#039;Belleten,&#039;&#039; V/20, 607-616.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Paşa, Hadım&amp;quot;, İA, I, 332a-333a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot;, İA, I, 341a-342b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot;, İA, I, 396b-397b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1942&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkçede Uzun Vokaller&amp;quot; (Ligeti Lajos&#039;dan terc.), &#039;&#039;TM.&#039;&#039; VII-VIII/1, 82-94.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Türk Hakimiyeti Devrine Ait Bazı Notlar&amp;quot; &#039;&#039;TM,&#039;&#039; VII-VIII/1, 200-211.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arifi Paşa, Ahmed&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; I, 568a-570a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arpalık&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; I, 592b-595b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1943&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Babıali&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 174a-177b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Basra&amp;quot; (Tarih kısmının tesvii), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 322a-327b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Başmak&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 332b-333a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Başmaklık&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 333a-334a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Boğaziçi (Tarihte Boğaziçi)&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; II, 671a-692b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1944&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cafer Çelebi&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 8a-10b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Canbazan&amp;quot; &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 21a-22a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Celal-zade&amp;quot; &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 61b-64a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cevad Paşa, Ahmed&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 111b-113b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ciğala-zade Sinan Paşa&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 161a-164b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çaldıran Muharebesi&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 329a-331b.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1945&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çırağan Sarayı&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 390a-392a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Çingeneler&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 420b-426b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dilaver Paşa&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 587b-588b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dürziler, 1833-1840&#039;ta&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; III, 672a-680a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kosova Meydan Muharebesi, Birincisi (791/1389)&amp;quot; &#039;&#039;Aylık Ansiklopedi&#039;&#039;, II, 524-527.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Meşhurları Ansiklopedisinin Neşri Münasebetiyle&amp;quot;, &#039;&#039;Akşam,&#039;&#039; 9. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arşiv İşlerimiz&amp;quot;, &#039;&#039;Akşam&#039;&#039;, 13. X.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1946&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;1840&#039;dan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan Meselesi ve Dürziler&amp;quot;, &#039;&#039;Belleten,&#039;&#039; X/40, 641-703.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 107a-127a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eğri&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 196a-198b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erdel&amp;quot; (A. Decei ile), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; IV, 293a-306a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Umumi Türk Tarihi Meseleleri&amp;quot;, &#039;&#039;Tasvir,&#039;&#039; 13. XII.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1948&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rumeli&#039;nin İskanında ve Türkleşmesinde Yürükler&amp;quot;, III. &#039;&#039;Türk Tarih Kongresi - ANKARA 15-20 Kasım 1943- Kongreye Sunulan Tebliğler,&#039;&#039; Ankara, s. 648-660.&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;1949&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVII. Asır Başlarında Erdel Hadisleri ve Bethlen Gabor&#039;un Beyliğe İntihabı&amp;quot;, &#039;&#039;TD&#039;&#039;, sayı 1, s. 1-28.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hasan Paşa, Sokullu-zade, Vezir-zade&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 325a-239a.&lt;br /&gt;
*&lt;br /&gt;
==== 1950 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hürrem Sultan&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 593a-596a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hüseyin, Son Cezayir Dayısı&amp;quot; (ikmal), &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/I, 642a-643a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Sigetvar&#039;daki Türbesi&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası,&#039;&#039; sayı 4, Haziran, s. 144-145.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Tarihinde Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası&#039;&#039;, sayı 9, 15 Ağustos, s.366-367, 393.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Tarihinde Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Dünyası&#039;&#039;, sayı 12, 1 Ekim, s. 503-505.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İkinci Murat Zamanında Edirne&amp;quot;, &#039;&#039;Tarih Hazinesi,&#039;&#039; sayı 2. 1 Aralık, s. 73-75.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1951 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Başlarında Osmanlı Devleti Hizmetindeki Akkoyunlu Ümerası&amp;quot;, &#039;&#039;TM,&#039;&#039; IX, 35-46.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/2, 880a-885b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Han&amp;quot;, &#039;&#039;İA,&#039;&#039; V/2, 894b-896a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1952 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* XV-XW. Astrlarda Edime ve Paqa Liuasır, Vakıflar-Mülkler-Mukataaları İstanbul, VII + 631+302 (ekler) s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asırda Mukataa ve İltizam İşlerinde Kadılık Müessesesinin Rolü&amp;quot;, 17. Türk Tarih Kongresi - Ankara 10-14 Ekim 1994 - İngilizce Sunulan Tebliğ, Ankara, 433-444.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Les institutions sociales et culturelles de la colonisation et leur action spritulrelle dans la Peninsule Balkanique : les zaviyes, les couvents et les muallimhanes, les ecoles primaires&amp;quot;, Actes du XV Congres international de sociologie, İstanbul, s. 255-260.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kara Uveys Paşa&#039;nın Budin Beylerbeyiliği (1578-1583)&amp;quot;, TD, sayı 3-4, s. 17-34.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Paşa, Pargalı&amp;quot;, İA, VII 2, 90Ba-915b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Tarih Kurumu ve Milli Tarih Anlayışı&amp;quot;, Bilgi, sayı 58, Şubat, s. 4-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih Kanunnameleri&amp;quot;, Bilgi, sayı 63, Temmuz, s. 9-10.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İsmail Gaspıralı 1851-1914&amp;quot;, Bilgi, sayı 67, Kasım, s. 8.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1953 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Murad I. Tesisleri ve Bursa İmareti Vakfiyesi&amp;quot;, TM, IX, 217-234.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fekete Lajos, Ostrogon Sancağı&#039;nın 1570 Yılı Vergi Tahriri (Az Estergomiszandjak 1570. 6 é ado összeirasa, Budapest 1943)&amp;quot; (tan.), ID, sayı 5-6, s. 172-173.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Abidelerimizin Bugünkü Hali. Sivas-Divriği-Malatya&amp;quot;, Bilgi, sayı 69, Ocak, s. 11-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Vefa Kültür Muhiti&amp;quot;, Bilgi, sayı 71, Mart, s. 10-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rönesans Hükümdarı Fatih&amp;quot;, Bilgi, sayı 73, Mayıs, s. 9-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yunanistan&#039;da Türk Eserleri. Bir Seyahatten Hatıralar, İntibalar&amp;quot;, Bilgi, sayı 76, Ağustos, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Pedro de Urdemalas&#039;ın Esir Düştüğü Deniz Harbi&amp;quot;, Dünya, I.XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1954 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Konsolos&amp;quot;, IA, VI; 836b-840b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Korkut. Abu&#039;l-Hayr Muhammed Korkut&amp;quot;, IA, VI, 855b-860b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bir Seyahatten Hatıralar ve İntibalar. Gümülcine&#039;de Mevcut Türk Eserleri II&amp;quot;, Bilgi, sayı 81, Ocak, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;A. Adıvar&#039;ın Bizans&#039;da Yüksek Mektepleri (Tarih Dergisi, sayı 8, s. 1-54)&#039;nin özeti&amp;quot;, Bilgi, sayı 81, Ocak, s. 14.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Bizans&amp;quot;, Dünya, 5.L, s. 2,7.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Balkanlar&amp;quot;, Dünya, 19. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rüstem Paşa&amp;quot;, Dünya, 2. II; 9. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macar Kralı Korvin Mathias&#039;dan Bayezit II&#039;ye Gelen Mektup&amp;quot;, Bilgi, sayı 82, Şubat, s. 1-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arşiv İşlerimiz&amp;quot;, Dünya, 16. II. 4.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Piyale Paşa&#039;nın Bir Deniz Seferi&amp;quot;, Dünya, 2. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Otranto&#039;dan Sonra Barış&amp;quot;, Dünya, 9. III, s. 2,6; TTOKB, sayı 150, Temmuz, s. 17-18.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yavuz&#039;un Şehzadeliği ve Bir Mektubu&amp;quot;, Dünya, 16. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mustafa Rakım Efendi&amp;quot;, Dünya, 30. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eski Kütüphaneler I&amp;quot;, Bilgi, sayı 84, Nisan, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversite Kütüphanesi&amp;quot;, Dünya, 1. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şark Yıldızı&amp;quot;, Dünya, 13. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;B.M.M. Açılmadan Önce&amp;quot;, Dünya, 20. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Tarih&amp;quot;, Dünya, 27. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Batı Trakya Göçmenleri&amp;quot;, Bilgi, sayı 85, Mayıs, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mütareke Devrinde Feshedilen Partiler&amp;quot;, Dünya, 11. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk Samsun&#039;da&amp;quot;, Dünya, 19. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eski Kütüphaneler II&amp;quot;, Bilgi, sayı 87, Temmuz, s. 2-3.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1955 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Başlarında Kayseri Şehri ve Livası&amp;quot;, 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Zeki Velidi Togan&#039;a Armağan, İstanbul, s. 93-108.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asır Ortalarında Osmanlı Devletinin Tuna Havzası ve Akdeniz Siyasetleri, Bunlar Arasında Alaka ve İrtibat, Muhtelif Veçkeleri&amp;quot;, ADTCFD, XIıI/4, 63-77.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Köprülüler&amp;quot;, IA,VI, 892a-908a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kütahya&amp;quot; (Tarihi), IA, VI, 1119a-1126a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rüstem Paşa ve Hakkındaki İthamlar&amp;quot;, TD, sayı 11-12, s. 11-50.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih ve Balkanlar&amp;quot;, TTOKB, sayı 160, Mayıs, s. 10-11.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Lütfi Paşa&amp;quot;, IA, VII, 96b-101a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1956 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devri Başlarında Rumeli Eyaleti, Livaları, Şehir ve Kasabaları&amp;quot;, Belleten, XX/78, 247-294.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mehmed III.&amp;quot;, IA, VII, 535b-547a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ameddji&amp;quot;, EI2, Leiden, I, 433a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ondokuzuncu Yüzyılın Sonuna Kadar Türkiye&#039;de Garplılaşma Hareketlerinin Mana ve Değeri&amp;quot;, IV. Eğitim Kongresi Raporları, İstanbul, s. 33-36.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkiye Muallimler Birliği Hakkında bir Rapor&amp;quot;, Bilgi, sayı 106, Ocak, s. 12-13.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ertuğrul Gazi İhtifali ve Söğüt&amp;quot;, Vatan, 8. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1957 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rumeli&#039;de Yürükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan&amp;quot;, İstanbul, XII + 342 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi&#039;nin Kronolojik Eseri: Takvimu&#039;t-tevârîh&amp;quot;, Katip Çelebi, Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler, Ankara, s. 101-119.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVII. Asırda Osmanlı Devletinde Islahat İhtiyaçları ve Temayülleri ve Katip Çelebi&amp;quot;, Aynı eser; s. 197-218.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşa&#039;nın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı&amp;quot;, Belleten, XXI/83, 449-482.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mehmed Paşa, Sokullu&amp;quot;, IA, VII, 595b-605b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Plevne Kahramanı ve Macarlar&amp;quot;, Bilgi, sayı 123, Haziran, s. 4, 17.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi&amp;quot;, Cumhuriyet, 25. VII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kaybettiğimiz Değerler: Efdaleddin Tekiner&amp;quot;, Cumhuriyet, 16. MII; TTOKB, sayı 188, Eylül, s. 3-4.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Turizm Hizmetinde Tarih&amp;quot;, Cumhuriyet, 29. VIII; TTOKB, sayı 189, Ekim, s. 3-4.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1958 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Korvin Mathias (Matyas)&#039;ın Bayezid II&#039;ye Mektupları, Tercümeleri ve 1503 (909) Osmanlı-Macar Muahedesinin Türkçe Metni&amp;quot;, Belleten, XXIII/87, 369-381. Fransızcası: 382-390.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sokullu Mehmed Paşa&#039;nın bir Talimatı ve 1572 Tarihinde Bosna ile Alakadar Birkaç Vesikâ&amp;quot;, Prilozi, VI-VII, Sarajevo, s. 159-162 (Türkçe metin); 162-174 (Sırpça tercümesi, vesikanın faksimilesi ve Fransızca özeti).&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Midhat Paşa&amp;quot;, IA, VIII, 270a-282a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihimizde Edirne&#039;nin Mevkii ve Tarihi&amp;quot;, Üniversite Haftası Edirne Konferansları, İstanbul, s. 38-63.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mihal-Oğulları (Mihal Bey, Köse Mihal ve Gazi Mihal Oğulları)&amp;quot;, IA, VIII, 215a-292b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul&#039;un Fethi ve Fatih&amp;quot;, Vatan, 29. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Boğazkesen Hisarı&amp;quot;, Vatan, 6. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;39&#039;uncu Yıldönümü Günlerinde Amasya Kararları&amp;quot;, Vatan, 11. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İnönü Şehitleri İhtifali&amp;quot;, Vatan, 15. VI, 21. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kıbrıs Davamız ve Ötekiler&amp;quot;, Vatan, 28. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihin Hükmü&amp;quot;, Vatan, 13. VII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Felsefe ve Tarih&amp;quot;, Vatan, 11. VII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1959 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Mücadele Başlarken. Mondros Mütarekesinden Türkiye Büyük Millet Meclisi&#039;nin Açılışına Kadar, I, Mondros Mütarekesinden Sivas Kongresine Kadar&amp;quot;, Ankara, VIII + 195 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul&amp;quot;, &amp;quot;Osmanlı Türklerinin Muhasarası&amp;quot;, IA, V/2, 1180b-1185b; &amp;quot;İstanbul&#039;un Fethi&amp;quot;, 1185b-1199b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müdir&amp;quot;, IA, VIII, 784b-786a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müeyyed-zâde&amp;quot;, IA, VIII, 786b-790b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Beylik&amp;quot;, EL2, I, 1191a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tabutu Türk Bayrağına Sarılı Olarak Campo Verano&#039;ya Gömülen Vatanperver, Monsenyör M. Ali Mulla ve Gerçekleşmeyen Fikirleri&amp;quot;, Vatan, 18. III; &amp;quot;Oriente Moderno, XXXIX/3&amp;quot;, Roma, s. 245-246.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Düşünceleri&amp;quot;, Vatan, 10. XI; &amp;quot;Vatan 1960 Yılı&amp;quot;, 449-52.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Siyasal Bilgiler Fakültesi&amp;quot;, Vatan, 4. XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1960 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;X. Milletlerarası Dinler Tarihi Kongresi&amp;quot;, ITED, II/2-4, s. 189-192.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerindeki Bazı İslam Yazmaları&amp;quot;, ITED, II/2-4, İstanbul, s. 193-200.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ebussuud Fetvalarında ve XVI. Asır Şer&#039;iyye Sicillerinde İsbat ve Şehadet&amp;quot;, ITED, III/2, 117-132.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Meclis-i Vükela Mazbatalarına Göre 1919 Senesinde Ecnebi İşgalleri ve Talepleri Karşısında İstanbul Hükümeti&amp;quot;, V. Türk Tarih Kongresi - Ankara 12-17 Nisan 1956 - Kongreye Sunulan Tebliğler ve Bildiriler, s. 707-722.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müneccimbâşı Derviş Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;, IA, VIII, 801a-806a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müşir&amp;quot;, IA, VIII, 843a-847a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müteferrika&amp;quot;, IA, VIII, 853b-856b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nahiye&amp;quot;, IA, IX, 37b-39b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nasuh Paşa&amp;quot;, IA, IX, 121a-127a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Navarin&amp;quot;, IA, IX, 127a-135a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz: Hamdi Kreşevlakoviç, Çengiç Beyleri Osmanlı Devrinde Bosna-Hersek Feodalizmi Hakkında Araştırma(Hırvatçadan İsmail Eren tercüme)&amp;quot;, İstanbul, s. 8-16.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ahlak ve Siyaset&amp;quot;, Vatan, 22. N.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Türk Hatıraları&amp;quot;, Vatan, 12. V.; TTOKB, sayı 221-222, Haziran-Temmuz, s. 3-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;daki Sanat Eserlerimiz&amp;quot;, Vatan, 16. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, Vatan, 20. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Zihniyet İnkılâbı&amp;quot;, Vatan, 16. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkiye&#039;de Cumhuriyet ve Milli Hakimiyet&amp;quot;, Vatan, 29. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1961 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dewud Pasha&amp;quot;, EI2, II, 184a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dede Aghac&amp;quot;, EI2, II, 200a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Macaristan&#039;da Türklerin Mülki Sistemi&amp;quot; (Lajos Fekete&#039;den tercüme), TD, sayı 16, s. 25-42.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Serviler&amp;quot;, Vatan, 8. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Kader&amp;quot;, Vatan, 13. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;VI. Türk Tarih Kongresi&amp;quot;, Vatan, 30. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Vatan, 10. XI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devlet Adamları&amp;quot;, Vatan, 17. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Mustafa Kemal&#039;in Arkadaşlarından Biri Daha Öldü: Behiç Erkin&amp;quot;, Vatan, 21. XI.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1962 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Yüzyıl Başlarında Trabzon Livası ve Doğu Karadeniz Bölgesi&amp;quot;, Belleten, XVIII/102, 293-337.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XIX. Yüzyıl Sonlarında Türk-Macar Münasebetleri ve Yakınlığı&amp;quot;, Nemeth Armağanı, Ankara, s. 171-182.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nişancı&amp;quot;, IA, IX, 299a-302b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nizam-ı Cedid&amp;quot;, IA, IX, 309a-318a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Orhan&amp;quot;, IA, IX, 399b-408a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Oruç Reis&amp;quot;, IA, IX, 41+a-425b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osman I.&amp;quot;, IA, IX, 431-443b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Djanbazan&amp;quot;, EP, II, 443a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Anılarımız&amp;quot;, Vatan, 4. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;VII. Milli Eğitim Şurası ve Sonrası&amp;quot;, İkdam, I. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şurada Öğretmen Davası ve Halk Eğitimi Meselesi&amp;quot;, İkdam, II. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Şurada Yeni Üniversiteler Meselesi&amp;quot;, İkdam, 15. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&#039;nin 600. Yılındönümü ve Edirne Üniversitesi&amp;quot;, İkdam, 22. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kültürel Dış Münasebetler ve Bunun İçin Gerekli Olan Çalışmalar&amp;quot;, İkdam, 29. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Kemalizm, I/3, Ekim, s. 6.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet ve Milli Hakimiyet&amp;quot;, Kemalizm, II/15, Ekim, s. 20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1963 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Duruz&amp;quot; (late period), EP, II, 636-637b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne&amp;quot;, EL2, II, 683, 686b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erdel&amp;quot; (A. Decei ile), EP, II, 703a-705a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1964 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İki Bulgar Tarihçisinin İddiaları ile İlgili Mülahazalar&amp;quot;, TD, sayı 19, s. 15-40.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Devlet Arşivindeki Vesikalar Külliyatında Kanuni Sultan Süleyman Devri Belgeleri&amp;quot;, Belgeler, 1/2, 119-220.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La preuve et le témoignage dans la jurisprudence des &amp;quot;Fetva,, d&#039;Ebuss&#039;ud et quelques exemples d&#039;application dans les tribunaux ottomans du XVIe siècle&amp;quot; Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparative des Institutions, XVI-II. Bruxelles, 205-209.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sancak-ı Şerif&amp;quot;, IA, X, 189-191b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Saray&amp;quot;, IA, X, 205a-206a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Savcı&amp;quot;, IA, X, 250a-253a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sekban&amp;quot;, IA, X, 325a-327a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Selanik&amp;quot;, IA, X, 337a-349a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kurucu ve Teşkilatçı Büyük Türk Hükümdarı Fatih Sultan Mehmed&amp;quot;, Fethin 511. Yıldönümü Konferansları, İstanbul, s. 29-35. İngilizcesi: &amp;quot;The Great Turkish Sultan Mehmed the Conqueror as a Builder and an Organizer&amp;quot;, Lectures Delivered on the 51st Anniversary of the Conquest of Istanbul, İstanbul, s. 25-31.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1965 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Millî Mücadele Başlarken, c. II, Sivas Kongresinden Türkiye Büyük Millet Meclisi&#039;ni Açılışına Kadar, 4 Eylül 1919 - 23 Nisan 1920, Ankara: VIII + 440 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;15 ve 16. Asırlarda Eyyâlet-i Rûm&amp;quot;, Vakıflar Dergisi VI, 51-61.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Hakkında Yazılmış Tarihler ve Enis-til Müsamirin&amp;quot;, Edirne&#039;nin 600. Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı, Ankara, s. 77-117.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV. Asır Birinci Yarısında II. Murad Devrinde Hristiyan Birliği ve Osmanlı-Macar Mücadeleleri Esnasında Edirne&amp;quot;, Aynı eser, s. 119-135.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Şehrinin Kurucuları&amp;quot;, Aynı eser, s. 161-178.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk İlkeleri ve Atatürk Ülküsü&amp;quot;, Türk Yurdu, IV/2, Şubat, s. 3-5.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İstanbul Fethinin Bugünkü Anlam ve Önemi&amp;quot;, Türk Yurdu, IV/3 Haziran, s. 17-20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1966 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Süleyman&#039;ın 1566 Szigetvar Seferi Sebepleri ve Hazırlıkları&amp;quot;, TD, sayı 21, s. 1-14.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Nagy Szolimán 1566. évi Szigetvár elleni hadjáratának okmányei&amp;quot; Szigetvár emlékkönyv. Szigetvár 1566. évi ostromának 400. évfordulójára. Szerk.: Ruzsas Lajos./ A Magyar Tudományos Akadémia Dunaújvárosi Tudományos Intézete - Értekezesek 1966/ Budapest, s. 53-59.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Szigetvár ostroma es elfoglalasa 1566-ban/ Török farrasok szerint&amp;quot; Hadtörtenelmi Közlemenyek 13, s. 793-799.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV-XX. Yüzyıllarda Merkezi ve Güney Doğu Avrupa&#039;da Köylü Hareketleri Konusu Hakkında&amp;quot;, Belleten, XXX/117, 91-97; Fransızcası: 99-102.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk İlkeleri&amp;quot;, Kemalizm, IV/47, Haziran, s. 2-3.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Son Seferleri ve Ölümü&amp;quot;, Türk Yurdu, V/326 Ağustos, 6-8.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Anma Törenleri&amp;quot;, Ulus, 16. XII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Büyük İmparatorlukları Konu Yapan Kongre&amp;quot;, Ulus, 24. XII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hekim-başı&amp;quot;, EI2, III, 339a-340b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sipahi&amp;quot;, IA, X, 689a-694b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Solak&amp;quot;, IA, X, 746b-748a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1967 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Timar ve Zeamet Tevcihi ile İlgili Fermânları&amp;quot;, TD, sayı 22, 35-48.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tanzimat Hareketinin Osmanlı Müesseseleri ve Teşkilatına Etkileri&amp;quot;, Belleten, XXXI/121, 93-111.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XV-XVI. Yüzyıllarda Eyalet-i Rum&amp;quot;, IX. Türk Tarih Kongresi - 20-28 Ekim 1961 - Kongreye Sunulan Bildiriler Ankara, s. 358-359.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ajalet Rumelija (Popis sandžaka i gradova na pocetku vladavine Sulejmana Velicanstvenog)&amp;quot;, Prilozi, XVI-XVII, 307-342 (H. Šabanović tere. Türkçesi: Belleten XX/78, 1956).&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Süleyman I.&amp;quot; (Kanuni), IA, XI, 99b-155b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Süleyman Çelebi&amp;quot;, IA, XI, 179a-182a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne Üniversitesi Niçin Gereklidir&amp;quot;, Ulus, 4. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ortadoğu ve Batı&amp;quot;, Ulus, 11. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fatih&#039;in Yaptığı Toprak Reformu&amp;quot;, Ulus, 18. I.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Öğretmen, Görevi ve Kaderi&amp;quot;, Ulus, 1. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bölgesel Tarih ve Arkeoloji Dernekleri&amp;quot;, Ulus, 9. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversite Öğrenci Örgütleri ve Sorunları&amp;quot;, Ulus, 18. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihi Anıtlarımız ve Yüksek Kurul&amp;quot;, Ulus, 25. II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Halkçı ve Hoşgörür Arslan Paşa&amp;quot;, Ulus, 4. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihi Gelişmemizde Temel Haklar&amp;quot;, Ulus, 13. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Profesörlerin &#039;Aşırı Alınganlığı&#039;&amp;quot;, Ulus, 28. III.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sol Fikirlerin Fazileti&amp;quot;, Ulus, 4. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ahlak ve Siyaset İlkeleri&amp;quot;, Ulus, 13. IV.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihimizde Toprak Sorunları ve Kanunları&amp;quot;, Ulus, 2. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte ve Bugünkü Anayasamız&amp;quot;, Ulus, 5. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Toprak Reformunun Tarihi Temelleri&amp;quot;, Ulus, 21. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihte Türk-Macar Yakınlığı&amp;quot;, Ulus, 29. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yakın Tarihimizde Ortadoğu&amp;quot;, Ulus, 13. VI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rakoczi ve Mikes Kelemen&amp;quot;, Ulus, 10. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Son Kaybettiğimiz Tarihçi Değerler&amp;quot;, Ulus, 12. X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Milli Mücadele ve Devrimciliğin Tarihi&amp;quot;, Ulus, 18. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk&#039;ü Anlamak&amp;quot;, Ulus, 28. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devrimci Atatürk&amp;quot;, Ulus, 10. K.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Üniversiteler Sorunu&amp;quot;, Ulus, 24. IX.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Küresel Düşündükleri&amp;quot;, Ulus, 16. XI; Kemalizm, VI/65, Kasım, s. 8-9.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1968 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bursa&#039;da Kuruluş Devrinin İlim Müesseseleri, İlim Adamları ve Bursa Tarihçileri Hakkında&amp;quot;, Necati Lugal Armağanı, Ankara, s. 261-273.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Asırda Karaman Eyaleti ve Larende-Karaman-Vakif ve Müesseseleri&amp;quot;, Vakıflar Dergisi, VII, s. 29-38.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devrimci Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, VII/73, Ağustos, s. 10.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1969 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Un aperçu général sur l&#039;historie des institutions de l&#039;Empire Ottoman au XVI siècle&amp;quot;, Turcica, I, 247-260.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim&amp;quot;, EL2, III, 983a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İbrahim Pasha&amp;quot;, EL2, III, 998a.999a.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1970 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman&#039;ın Macaristan ve Avupa Siyasetinin Sebep ve Amilleri, Geçirdiği Safhalar&amp;quot;, Kanunî Armağanı, Ankara, s. 5-39.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yeni Belgelerin Işığında Kanuni Sultan Süleyman Devrinde Osmanlı - Venedik Münasebetleri&amp;quot;, Kanunî Armağanı, s. 171-186.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;L&#039;Étendue du pouvoir de Soliman le Magnifique au XVIe siècle&amp;quot;, Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparée des Institutions, La Monocratie, Bruxelles, 627-637.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;L&#039;Expedition Ottomane contre Astrakhan en 1569&amp;quot;, Cahier du Monde Russe et Soviétique, fr/1, Paris, 118-123.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Sadri Maksudi&#039;nin Türk Tarihi ve Türk Soyu hakkındaki Görüşleri&amp;quot;, Türk Yurdu, VIII/4, Nisan-Mayıs, s. 23-27.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Deli Hüseyin Paşa&amp;quot;, ML, İstanbul: III, 483b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Derebeylik (Türkiye)&amp;quot;, (Halil İbrahim Bulut ve Ergün Yıldız ile) ML, III, 570c-571b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dêrsim İsyanları&amp;quot;, ML, III, 583b-584a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dewim (Atatürk Devrimleri)&amp;quot;, ML, III, 638a-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dirlik&amp;quot;, ML, III, 736c-737a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dobruca&amp;quot;, ML, III, 779b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı İmparatorluğu Sorunu ve Kongreleri&amp;quot;, Cumhuriyet, 19. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlıların İlk Yılları ve Doğru Olmayan Görüşler&amp;quot;, Cumhuriyet, 20. VIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dış Türkler ve Gerçekler&amp;quot;, Milliyet, 3 .IX; Türk Birliği, Kasım, s. 21-24.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlılar ve Filistin&amp;quot;, Milliyet, 23 IX..&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, X/99, Kasım, s. 6-7.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet 47 Yaşında&amp;quot;, Milliyet, 29 X.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türkoloji ve Macaristan&amp;quot;, Milliyet, 15 XI.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Bilimde Dış İlişkilerimiz&amp;quot;, Milliyet, 16 XII.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1971 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Lehistan Tatarları Hakında Bir Risale, Risâle-i Tatar-î Leh&amp;quot;, TED, sayı 2, s. 121-130.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Karaharman. Dobruca&#039;nın Kaybolmuş Bir Köyü&amp;quot;, (Tudor Matesku&#039;dan tercüme), TED, sayı 2, s. 288-296.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Müesseseler Tarihimizin Kaynaklarından 1579 Senesinin Rumeli Sadareti Sicillerinden Bazı Önemli Kayıtlar&amp;quot;, TD, sayı 25, s. 79-88.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Devlet Adamları Vasıfları ve Tarihimizde Bazı Bilgin Devlet Adamları&amp;quot;, İTED, IV/3, 18-28.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerinde Bazı İslâmî ve Türkçe Yazmalar&amp;quot;, ITED, s. 34-53.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kaldy-Nagy Gyula, Haracz-szedók és a reájók Törökvilág aXVI. századi Magyarországon [XVI. Yüzyılda Macaristan&#039;da Türk Dünyası, Haracı Toplayanlar ve Reâ], Budapeşte 1970, 198 s.9 Resim&amp;quot;, (çev.) ITED, IV/3, sayı 3, 93-97.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Katip Çelebi, Interpréte et rénovateur des traditions religieuses au XVIIe siècle, Turcica, III, 71-79.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Devlet Arşivindeki Belgeler Kolleksiyonu ve Bizimle İlgili Diğer Belgeler- V-VIII&amp;quot;/9-12, 1-151.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La conception de Nicolas Iorga sur l&#039;Empire Ottoman&amp;quot;, Association Interd&#039;Etudes au Sud-est Eurupden. Bulletin, X/1, 29-33.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Dünya Savaşları (Türkiye Açısından)&amp;quot; (Hazım İşgüven İle), ML, III, 1914: s. 942a-b; 1915: s. 944a-b; 1916: s. 946a-947b; 1917: s. 948a-b; 1918: s. 950a-b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Edirne (Tarih)&amp;quot;, ML, IV, 67a-71a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Emeviler&amp;quot;, ML, IV, 221b-224c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ermeniler (Türk İdaresinde)&amp;quot;, ML, IV, 331e-333b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Erzurum Kongresi&amp;quot;, ML, IV, 352b-353b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Estergon&amp;quot;, ML, IV, 385a-386a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Evkaf Nezareti&amp;quot;, ML, IV, 449e-450b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eyalet&amp;quot;, ML, IV, 466b-467a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Eyyûbîler (Tarih)&amp;quot;, ML, IV, 473a-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fetva&amp;quot;, ML, IV, 623b-624a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Filistin&amp;quot;, ML, IV, 669b-671c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Firar&amp;quot;, ML, 686b-687a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fuad Paşa, Keçecizâde&amp;quot;, ML, IV, 869a-870c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Girit (Tarih)&amp;quot;, ML, V, 185a-187b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Girit Meselesi&amp;quot;, ML, V, 187b-c.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Iktâ&amp;quot;, ML, VI, 106c-107a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Istanbul Üniversitesi&amp;quot;, Milliyet, 20 II.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyet ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, X/111, Ekim, s. 4-6.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1972 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tırhala&#039;&#039; (tadil ve ikmal), IA, XII/I, 249a-251a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk Toplumunda Bir Kültür Devrimi Olarak Devrimcilik&amp;quot;, Atatürk Önderliğinde Kültür Devrimi Semineri (9-11 Kasım 1967), s. 7-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Yurt Kurma Hakkında&amp;quot; (Kreskai Miklos&#039;tan tere), TM, XVII, 13-20.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1973 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Venedik Doju ve Leh Kralına Verilen Bir İfran Ahidnamelerin Şehir ve Muhteva Bakımından Taşıdıkları Önem ve Tarihsel Gerçekler&amp;quot;, VII. Türk Tarih Kongresi (25-29 Ekim 1970 - Kongreye Sunulan Bildiriler), Ankara, II, 473-483.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;1919&#039;da Anadolu&#039;da Yabancı İşgali ve Tahriklerinin Doğurduğu Problemler&amp;quot;, Ayın eseri, s. 836-842.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;İtalya Kütüphanelerinde Bazı İslami ve Türkçe Yazmalar III&amp;quot;, ITED, V/1-4, 113-164.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz&amp;quot; (Prof. A. Zeki Velidi Togan Hakkında - Derginin bu sayısının Armağanı olarak görülmesi dolayısıyla-), ITED, V/1-4, 1-2.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;l&#039;Empire Ottoman, Formation, Évolution, disparition&amp;quot;, Recueils de la Société Jean Bodin pour l&#039;Histoire Comparative des Institutions, les Grands Empires, 2000, Bruxelles, 555-564.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, XII/135, Kasım, s. 11-12.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve İnkılapları&amp;quot;, Cumhuriyetin 50. Yılına Armağan,  İÜEF, İstanbul, s. 23-34.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Documents on Ottoman-Wallachian Relations during the Reign of Michael the Brave&amp;quot;, East European Quarterly, Colorado, VII/3, 331-341.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Önsöz&amp;quot;, József Molnár, Macarktan&#039;daki Türk Anıtları (Monuments Turcs en Hongrie), İnkata, s. VII-MII, Fransızcası: s. D(-K).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1974 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Molla Gürani ve Padişaha Sunduğu İlaziklar&amp;quot;, The Muslim East Studies in Honour of Julius Germanus, Budapest, s. 75-83.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihde Türk-Leh Münasebetleri&amp;quot;, Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi sayı 2-3, s. 498-500.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tokat&amp;quot;, IA, III/1, 400a-412b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Pasha, Hadım&amp;quot;, KTIA, İstanbul, fas. 1, s. 93a-94b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ali Pasha, Semiz&amp;quot; KTIA, fas. 1, s. 95a-96a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Söğüt Ertuğrul Gazi Türbesi&amp;quot;, TED, sayı 4-5, s. 79-90.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tarihin Akışı İçinde 23 Nisan&amp;quot;, Milliyet, 23 IV.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1975 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Un registere de dépenses de Bayezid II durant la campagne de Lépante de 1499&amp;quot;, Turcica, V, 80-93.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk İdaresinde Budin&amp;quot; Atatürk Konferansları, Ankara, s. 163-178.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Taşköprüzâde ve İlmi Görüşleri (I)&amp;quot;, ITED, VI-1-2, 127-138.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Asker ve Devlet Başkanı Atatürk&amp;quot;, Kemalizm, XIV/159, Kasım, s. 23-25.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Atatürk ve Ulusal Egemenlik&amp;quot;, Kemalizm, XIV/159, s. 17-19.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Cumhuriyetin 52. Yıldönümünü Kutlarken&amp;quot;, Milliyet, 29. X.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1976 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devri Müesseseleri ve Teşkilatına Işık Tutan Bursa Şer&#039;iye Sicillerinden Örnekler&amp;quot;, İsmail Hakkı Uzunçarşılı Armağanı, Ankara, s. 91-112.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Hatvan Kadılığının İki Sicilli&amp;quot;, Hungaro-Turcica, Studies in Honour of Julius Nemeth, s. 315-319.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tertip Komitesi Başkanı M. Tayyib Gökbilgin&#039;in Açış Konuşması: Türk-Macar İlişkileri Işığında II. Rákóczi Ferenc ve Macar Mültecileri Sempozyumu&amp;quot;, İstanbul, s. XV; Fransızcası: s. XI-XIII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rákóczi Ferenc II ve Osmanlı Devleti Himayesinde Macar Mültecileri&amp;quot;, Aynı eser, s. 1-17.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Tökhöly Imre ve Osmanlı-Avusturya İlişkilerindeki Rolü&amp;quot;, Aynı eser, s. 180-210.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Napoli Kralı Tarafından II. Bayezid ve Ahmed Paşa (Gedik)’ya Gönderilen Mektupların Türkçe Suretleri ve Diğer İlgili İki Mektup&amp;quot;, Prilozi, Sarajevo, sayı 22, s. 33-60.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Türk-Macar İlişkileri ve Prens Rákóczi&amp;quot;, Milliyet, 31. V.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ölümsüz Ata&amp;quot;, Kemalizm, XVI/171, Kasım, 2. 6-7.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1977 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı Mülteseseleri Teşkilatı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış&amp;quot;, İstanbul. VIII+194 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Taşköpprüzade ve İlmi Görüşleri (I)&amp;quot;, ITED, VI/3-4, 169-182.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ziya Gökalp&#039;e Göre Halkçılık, Milliyetçilik, Türkçülük&amp;quot;, ITED, VI/3-4, 197-211.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Székesfehérvár 1543. evi elfolglalasa es a magyarorszagi török fennhatosag koranak kerdeseröl, Székesfehérvár Eusztázadok, Székesfehérvár, III, 37-40.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1978 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Prof. M. Tayyib Okiç ve Bosna Hersek Tarihi, Bosna Eyaleti&amp;quot;, M. Tayyib Okiç Armağanı, Ankara, s. XXXVII-XLVII.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;La structure des relation Turco-Roumaines et des raison de certains hüküms, ferman, berat et des Sultans adressés aux princes de la Moldavie et de la Valancie aux XV et XVIII siec-les&amp;quot; (Mayıs 1978&#039;de Bükreş&#039;te toplanan Türk- Romen Tarihçilerin Kollokyumuna sunulan tebliğ), Belleten, XLII/168, 761-773.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Amedci&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 108b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 168b-169b.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Arpalık&amp;quot;, KTİA, fas. 2, s. 173b-174b.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1979 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Osmanlı İmparatorluğu Medeniyet Tarihi Çerçevesinde Osmanlı Paleografya ve Diplomatik İlmi&amp;quot;, İstanbul, XII+139 s.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Kanuni Sultan Süleyman Devrine Ait Bosna ve Hersek ile İlgili Venedik Arşivindeki Türkçe Belgeler Hakkında&amp;quot;, TD, sayı 32, (Prof. I.H. Uzunçarşılı&#039;ya Armağan Sayısı), s. 319-330.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ülemâ&amp;quot;, İA, XIII, 23a-26a.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Ayn-ı Ali Risalesi ve Osmanlı İmparatorluğu Teşkilat ve Müesseselerini Aydınlatmadaki Büyük Önemi&amp;quot;, Ayn-ı Ali Efendi, Kavanin-i Ali Osman der Hülasa-i Mezamin-i Defter-i Divan tıpkı basımına önsöz, s. 3-40.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Le relazioni veneto-turche nell&#039;età di Solimano il Magnifico&amp;quot;, Il Veltro, Roma, Ocak-Haziran 4, 277-292.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;XVI. Yüzyılda Taşralı Bir Türk Efendi Evi&amp;quot; (F. Lajos&#039;dan terc.), Belleten, XLI-II/170., 457-480.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1980 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Fondation, donation et biens des communautés religieuses : Les Waqfs et leur rôle économique et social&amp;quot; Comité International des Sciences Historiques. XIIIe Congrès Rapport II Chronologie, Bucarest, s. 398-404.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Rákóczi az Oszman Birodalomban&amp;quot;, Europa es a Rakoczi-szabadsagharc, Budapest, s. 83-95.&lt;br /&gt;
* &amp;quot;II. Rákóczi Ferenc és a bujdoso kravonatkozó irat tárak forrássok. Rákóczi-tanulmányok. Szerkesztette: Künpeczi Béla, Hopp Lajos R.Várkonyi Ágnes, Budapest, s. 711-715.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== 1982 ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;quot;Varna&amp;quot; İA, (dizilmiş olup henüz basılmamıştır). Macaristan&#039;daki Türk İdaresi ile İlgili Bazı Kaynaklar&amp;quot; İÜEF. Sosyoloji Dergisi, sayı 23-24 (baskıdadır).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;nowiki&amp;gt;*&amp;lt;/nowiki&amp;gt;Yabancı dergilerde çıkmış olup göremediğimiz birkaç makaleyi tesbit etmek lütfunda bulunan &#039;&#039;&#039;Prof. Nejat Göyünç&#039;&#039;&#039; ve &#039;&#039;&#039;Dr. Geza David&#039;&#039;&#039;&amp;lt;nowiki/&amp;gt;&#039;e de teşekkür ederim.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=524</id>
		<title>İslam Ansiklopedisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=524"/>
		<updated>2024-05-08T10:55:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: /* 1969 */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Prof. M. Tayyib Gökbilgin’in 10.5.1959 tarihli notu: ==&lt;br /&gt;
İslam Ansiklopedisi’nin Türkçe neşrinde yeniden yazılan bir kısım maddeler sadece matbu veya bilinen kronik ve tarihlere göre değil, aynı zamanda arşivlerde son zamanlarda ele geçen orijinal vesikalara istinat ettirilmiş ve o zamana kadar malum olanlara daha yeni bilgiler katılmıştır. Mesela, Osmanlı Devleti teşkilatına ait istilahlardan &amp;quot;AMEDCI&amp;quot; maddesinde (1941) Topkapı Sarayı Arşivi&#039;ndeki bu konuya dair bir vesikadan, ARPALIK maddesinde (1942), XVII. asırda vefat eden bir vezirin arpalıklarının havass-i humayuna ilhakı meselesinde bir arşiv vesikasından, BABIALI maddesinde (1942), &amp;quot;BAŞMAK&amp;quot; ve &amp;quot;BAŞMAKLIK&amp;quot; maddelerinde (1943) yazma bir tarihten ve yine yazma halindeki bir kanunnameden (Kanunname-i Avni) arşiv vesikalarından faydalanılarak bu istilahların bugünkü bilgilere göre tam bir tarif ve izahları yapılmıştır. Keza, &amp;quot;CANBAZAN (1944) ve ÇİNGENELER&amp;quot; (1945) maddelerinde &amp;quot;&#039;canbazan-i vilayet-i Rumeli&#039;&amp;quot; ve Rumeli’deki Çingane Livası ve diğer kısımlar tamamen orijinal vesikalara, bu husustaki kanunnamelere göre ve Arşivdeki tahrir defterlerine dayanılarak yeni bir görüşle yazılmış ve hukuki ve askeri statüleri, dağıldıkları yerler tespit edilmiş, aynı zamanda, bunların Musellem ve Yürük teşkilatları veya timarlı sipahileri ile münasebet ve farkları izah olunmuştur. &amp;quot;KONSOLOS&amp;quot; (1954) maddesinde de bu müessesenin geçirdiği safha ve tekamüller anlatılırken bir takım yeni malumatın ilavesi de mümkün olmuştu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hal tercümelerinden bir kısmı mevcut yerli ve yabancı kaynak ve tetkiklere istinat eden birer kompilasyon mahiyetinde iseler de (&amp;quot;Msl.ALI PAŞA ”Hadim”, ALI PAŞA ”Semiz” 1941, ARİFİ PAŞA 1942, CAFER ÇELEBI, CELAL-ZADE, CEVAD PAŞA 1944, KÖPRÜLÜLER 1954, LUTFİ PAŞA 1954, MİDHAT PAŞA 1957, MİHAL-OĞULLARI 1958&amp;quot;), diğer bir kısmı yeni vesikalara dayanılarak yapılan tamamen orijinal tetkikler vasfını taşırlar (&amp;quot;Msl.CIGALA-ZADE 1944, DİLAVER PAŞA 1945, HASAN PAŞA SOKOLLU 1949, HURREM SULTAN 1950, İBRAHİM ‘Sultan’, İBRAHİM HAN 1951, İBRAHİM PAŞA ”Pargalı” 1952, KORKUT ŞEHZADE 1954, MEHMED III. 1957, MEHMED PAŞA SOKULLU 1957&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu seri içinde yazılan semt, şehir ve bölge tarihleri de ekseriya aynı şekilde yapılan uzun ve dikkatli incelemelerin mahsulü ve en yeni bilgilerin muhassalası sayılabilirler: Basra 1943, Boğaziçi 1943, Çaldiran 1945, ÇIRAĞAN SARAYI 1945 maddelerine bazı ilaveler yapılmışsa da bilhassa DÜRZİLER 1945, EDİRNE 1946 ve KÜTAHYA 1955 maddeleri çok esaslı ve ehemmiyetli tetkiklerle orijinal birer şekil almışlardır. Dürzi’lerin XIX. asırda tarihi, orijinal bir yazma mecmuadan alınan vesikalarla Ansiklopedide hülasaten, sonra da BELLETEN’de mufassal bir şekilde (1840&#039;tan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan meselesi ve Dürzi’ler, 1946) yazıldığı gibi, Edirne ve Kütahya şehir ve sancakları da, Arşivdeki tapu ve tahrir defterlerine göre, asırlar boyunca geçirdikleri istihale ve gelişme içinde izah olunmuştur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1941 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Hadim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Semiz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1942 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arifi Paşa, Ahmed]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arpalik|Arpalık]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1943 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[BabıAli|Babiali]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basra]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basmak&amp;quot; &amp;amp; &amp;quot;Basmaklik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1944 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cafer Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Celal-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cevdet Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[CİĞALA-ZÂDE Sinan Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çaldıran Muhaberesi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-19-Turkish.pdf Canzaban]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1945 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çırağan Sarayı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çingeneler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dilaver Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dürziler|Dürziler 1833-1840’ta]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1946 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Eğri]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (A.Decei ile)]]&amp;quot; | E.İ.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1949 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hasan Paşa, Sokullu-Zade, Vezir-Zade|Hasan Paşa, Solullu-Zade, Vezir-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1950 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hürrem Sultan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hüseyin, Son Cezayir Dayısı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1951 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-46.pdf İbrahim]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Han]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1952 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Paşa, Pargalı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1954 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Konsolos]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-64.pdf Korkut.Abu’l-Hayr Muhammed Korkut]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1955 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Köprülüler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Kütahya]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-92.pdf Lütfi Paşa]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1956 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mehmed III]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ameddji]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1957 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sokullu Mehmed Paşa|Mehmed Paşa, Sokullu]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1958 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Midhat Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mihal Oğulları]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1959 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;&#039;[[İstanbul&#039; OsmanlI Turklerinin MuhasarasI; Istanbul’un Fethi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müdir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müeyyed-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Beylik]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1960 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müneccimbaşı|Müneccimbaşı | Dervis Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müşir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müteferrika]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nahiye]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Naşuh Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Navarin]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1961 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dawud Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dede Aghac]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1962 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nişancı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nizam-ı Cedid]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Orhan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Oruç Reis]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Osman I&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Djanbazan]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1963 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Duruz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne -ENG-|Edirne]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (Decei ile)]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1964 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sancak-ı Şerif]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Saray]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Savcı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sekban]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Selanik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1966 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hekim-Bashi]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sipahi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Solak]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1967 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Süleyman I (Kanuni)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Süleyman Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1969 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ibrahim]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ibrahim Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1972 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Tirhala (Tadil ve Ikmal]])&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-453.pdf Kastallani]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-454.pdf Kastamonu]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1974 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/05/Article-296.pdf Tokat]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Hadim&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1978 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Amedci&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arpalik&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1979 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ulema]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1982 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-333.pdf Varna]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/05/Article-335.pdf Korkud Beyazid]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ulema&amp;diff=523</id>
		<title>Ulema</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ulema&amp;diff=523"/>
		<updated>2024-05-08T10:53:57Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ULEMÂ. CULAMÂ&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   Kelime bir ıstılah olarak islâm cemâatini, islâmî prensipler içinde birlik halinde mütecanis ve ahenkli bir cemiyet olarak muhafaza eden, ırkî bir fark gözetmeyerek bir müslüman ülkesindeki halkın küçük veya büyük bir kısmını dinî bakımdan idare eden ve siyâsî müesseselerden herhangi birine bağlı bulunmayan bir zümreyi ifâde eder ( „ilim&amp;quot; ve „âlim&amp;quot; &amp;#039;in islâm dünyasındaki değeri için...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;ULEMÂ. CULAMÂ&#039;&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelime bir ıstılah olarak islâm cemâatini, islâmî prensipler içinde birlik halinde mütecanis ve ahenkli bir cemiyet olarak muhafaza eden, ırkî bir fark gözetmeyerek bir müslüman ülkesindeki halkın küçük veya büyük bir kısmını dinî bakımdan idare eden ve siyâsî müesseselerden herhangi birine bağlı bulunmayan bir zümreyi ifâde eder ( „ilim&amp;quot; ve „âlim&amp;quot; &#039;in islâm dünyasındaki değeri için bk. T. Gökbil-gın, Taşköprüzâde ve ilmi görüşleri, tslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, 1975, VI, 138). Ulemâdan bahsederken çok defa j/ulamâ&#039;-i ummat, cula-mâD-i din, culamâ*-i salaf, ulâmâ&#039;-i câmilîn&amp;quot; gibi terkipler kullanılır. Ulemânın asıl vazifesi Tanrı &#039;ya hizmet olup, riya ve gösterişten uzak bulunmakdır. Islâmm zuhurundan itibaren büyük bir değer ve saygıya sahip olan ilim, bu hususiyetini asırlar boyunca muhafaza etmiştir. Şu halde dinî müessesenin kuruluşunun dayandığı ilim ve mukaddes bilgilerin hiç değilse bir kısmını öğrenmek, bu bilgilerin sahibi ve naşiri olmak, ulemâ zümresine girebilmenin zahirî şartıdır. Mukaddes bilgilerin başında fıkıh ile kelâm geldiği için, ulemâ, dinî hukukçular ve ilâhiyatçılar, olarak görünmüşlerdir. Ulemâ, bu hu-sûsiyeti ile islâm cemâati içinde huzur, istikrar ve barışın temsilcisi idi. Islâmın başlangıç devirlerinden itibaren dinî müessesenin hacmi ve teşkilâtı, bir kısım vazife ve hizmetlerin görülmesi bakımından farklılıklar gösterdiği gibi ulemânın nazarî ve amelî sahada ihtisaslaşması ile de göze çarpar bir hal almıştır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ulemâ, her şeyden önce Kur ân &#039;a, hadîse ve bunların gerektirdiği bilgilere, bu arada şer&#039;î hukuk esaslarına vâkıf olmak zorunda idi. Ulemâ arasındaki bu ihtisaslaşma amelî bakımdan vazife bölünmesine müncer olsa bile bunlar kat&#039;î hatlarla ayrılmış sayılamazdı; her âlim hiç değilse fıkhın esas prensiplerini öğreniyor, her fakîh islâm aka&#039;idinin diğer disiplinlerinden bâzı bilgileri yeteri derecede biliyordu. Böylece, ulemâyı, biri fukahâ (fakîhler) yâni şerîatin araştırıcıları, diğeri bu islâmî hukukun tatbikatçıları yâni kaza hakkım kullanarak hüküm ve kararlar veren kadılar olarak; ayrıca, âmmenin ibâdet işlerini idare edenler ile medresede müderrislik yapanlar olarak tefrik etmek gerekirdi. Ancak medreselerin ve buna benzer çeşitli meslekî müesseselerin kurulması, geliştirilmesi ve öğretici kadroyu teşkil eden ulemânın ihtisaslaşması, teşvik ile mümkün olmuştur. Ulemânın ihtisaslaşmaya temayülünü iktisadî ve siyâsî sebepler doğuruyordu. Buna, ulemâ arasındaki hizmet tasnif ve taksiminin çoğu zamanlar kesin ve değişmez olmaması da eklenebilir. Hizmet çerçevesi ne olursa olsun islâm hukuk ve ilahiyatı sahalarında en yüksek selâhiyet sahibi olmayı sağlayan ulemâ, islâm cemiyetinde nâzım bir rol oynamayı ve hukukun te&#039;mînatı olmayı başarmıştır. ilk zamanlarda dinî hizmetlerin, kazanç ve menfaat sağlamak gayesiyle yapılmaması umûmî idi. Ulemâ geçimini başka suretle herhangi bir san&#039;at ve meslek icrası ile sağlardı. Ancak çeşitli islâmî hükümet ve idareler, ulemâyı rütbeler ve maaşlar vermek yoluyla murakabe altına almayı denemiş ve bunda bir ölçüde başarı da sağlamışlardır. Abbasîler, ulemâyı ve bilhassa kadıları maaşa bağlayarak, ilk zamanlardaki ilim ve din hizmetlerini hasbî olarak yapmak prensiplerini bozdular. Fakat cemiyetin, hükümet ve idarenin kontrol altına aldığı bu nevî ulemâya karşı gösterdiği hoşnutsuzluğa mukabil, resmî bir sıfatı olmayan ulemâya karşı daha büyük bir saygı duyduğu sık sık görülmüştür. Diğer taraftan cami ve medreselerdeki ibâdet ve tedris hizmetlerini yürütmek için resmî veya husûsî kuruluş ve fertler tarafından tahsis edilen gelirlerin zamanla çok artması, ulemânın büyük bir 24 ULEMA. ekseriyeti için te&#039;minatlı bir geçim kaynağı oldu. Kadılık hizmeti alan ulemâ ise, eskiden beri devlet ve hükümetler tarafından sağlanan yüksek maaşlardan faydalanıyorlardı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Böylece ulemâ, bâzan hükümet tarafından kontrol altında tutulan, bâzan da hükümete karşı korku telkin eden bir zümre teşkil ediyordu; bu sonuncular, hükümete karşı ilmî istiklâllerini korumak maksadıyla resmî vazifeyi kabulden kaçınarak kendi sahalarında müstakil araştırıcı olmayı tercih ediyorlardı. Bu şekilde hareket etmenin sebeplerinden biri de, kaza hakkını kullanırken herhangi bir yanlış karar verme endişesi idi. Bu konuda birçok ünlü islâm ulemâsı, doğruluk ve dürüstlük numunesi olarak dâima hâtıralarda yaşamıştır. Esasen islâmî müesseselerin karakteristik seyyâliyeti ve ulemânın bir sınıf şuuru ile hareket etmesi, iktidarın ulemâ üzerinde zaman zaman görülebilen müdâhale ve kontrolünü hafifletebiliyordu. Meselâ Mısır Memlûk devletinde hal böyle olmuştu. Osmanlı devletinde ise, hükümdarlar sâdece dinî müesseseler üzerinde değil, ulemâ üzerinde de tam bir otorite kurabilmişti. Gerçi bu devletin ilk devirlerinde fütûhatçı cemiyetin dinî hayatı, birçok hâdiselerde müşahede edildiği gibi az çok heterodoks cereyanlara mâruz kalmış ve bu hal bizzat ulemâya da bâzı ölçülerde te&#039;sir etmişti. Bununla beraber şerîatin bekçisi sayılan ulemâ, Osmanlı devletinde bu türlü heterodoks cereyanları şeriat ile uzlaştırmaya muvaffak olmuştu. Zâten Osmanlı hükümdarları da, hizmet verdikleri ulemâdan, devleti sünnî istikamette yürütmeğe yardımcı olmalarını istiyordu. Ulemânın başı sayılabilecek olan meşîhat-ı is-lâmiye yâni şeyhülislâmlık müessesesiyle, fakihlik ve kadılık müessesesi şöyle bir inkişaf göstermiştir: Peygamber zamanında, fetva verme ile Ebû Bekir, kadılıkla ise Ali vazifelendirilmiş iken, Abbasilerden Hârunürreşid zamanında bu iki vazife bir şahısta birleştirilerek kâzi &#039;1- kuzât unvanını alan Abü Yûsuf &#039;a verilmişti (krş. Meşyehat-i islâmlye tarihçesi, İlmiye Salnamesi, istanbul, 1334, s. 304). Şeyhülislâm ünvânı, IV (X.) asırda kullanılmaya başlanmış ve şeyhülislâmlara &#039;imâd al-islâm, faljr al-islâm, rükn al-islâm gibi lekaplar verilmişti (tafsilât için bk. t A., mad. ŞEYH-0L-İS1ÂM; İlmiye salnamesi, göst. yer.). Osmanlı devletinde müfti&#039;lenâm ve şeyhülislâm unvanları vardır. îslâm devletlerinde de mevcut bulunan kazaskerlik müessesesi, Osmanlı devletinde Murad-ı Hüdâvendigâr zamanında kurulmuş ve ilk defa Çandarh Kara Halil bu mevkîye getirilmişti. Osmanlı pâdişâhları, başlangıçtan beri ulemâdan, başlıca müşavirler olarak faydalanmışlardır. Nitekim Osman Gazi, devletin manen ve maddeten gelişmesi bakımından gerekli temelin sağlanabilmesi için yardımcı ve müşavir olarak devrin sayılı âlimi Şeyh Edebâli &#039;den yararlanıyordu, Orhan Gazi, genç Osmanlj devletinin bir taraftan askerlik teşkilâtını geliştirirken, diğer taraftan da devrin ulemâsından Dâvud-i Kayseri &#039;yi 1331 &#039;de iznik &#039;te kurduğu ve o devrin bir üniversitesi sayılabilecek medreseye müderris tâyin etmişti. Bundan sonraki devirlerdeki ulemâ arasında, Koca Efendi diye anılan Kadı Mahmud ile torunu Kadı-zâde-i Rûmî, imam Fahreddin Râzî ahfadından Şeyh Cemâleddin Mehmed Aksarâyî, XIV. asrın çok meşhur ulemâsından Mevlânâ Sadeddin Taf-tâzânî, ilk Osmanlı şeyhülislâmı sayılan Şemsed-din Mehmed Fenarî v.b. gibi âlimleri saymak yerinde olur. Ulemânın Osmanlı devletinin kuruluş devrinde keyfiyet ve kemiyet bakımından büyük bir artış ve yükseliş kaydetmesi, padişah, vezir, beylerbeyi ve bizzat bir kısım ulemânın fethedilen yerlerde medrese, cami, mektep, imaret gibi dinî, sosyal ve ilmî te&#039;sisler vücûda getirmesi ile yakından ilgilidir. Bu suretle, kısa zamanda bu müesseselerde yetişen ve gelişen bir ulemâ zümresi teşekkül etmiştir. Bursa &#039;dan sonra devletin yeni merkezi olan Edirne de zamanla bir ulemâ merkezi olmuştur. Osmanh-Türk ulemâsının yetiştiği medreselerdeki tedris usûlü, diğer islâm ve Türk devletlerindeki yolu takip etmiş; sayısı artan medreseler, kuruluşlarına göre bir takım derece ve sınıflara ayrılmıştır. XV. asrın ortalarına kadar inşâ edilen medreselerin en mühimleri, sırasıyla İznik, Bursa Sultan medresesi ve Edirne Üç-şerefeli medresesi idi (bk. 1. H. Uzun-çarşılı, Osmanlı Devletinin İlmiye teşkilâtı, Ankara, l9^S, s. 3). Bu sahada ilk düzenleme Murad II. devrinde yapılmış, bu devirde kurulan tetimme ve dârülhadîs medreseleri, daha sonra Fâtih &#039;in medrese teşkilâtına esas teşkil etmiştir. Fâtih, istanbul&#039;u fethettikten hemen sonra, sekiz kiliseyi medreseye çevirmiş, bunlardan Zeyrek medresesini Murad II. devrinde iran&#039;dan gelip Bursa &#039;daki Sultan medresesi müderrisliğinde bulunmuş olan Alâeddin Tûsî &#039;ye, diğer ikisini ise Hc-ca-zâde ve Abdülkerim &#039;e vermiş, böylece bir Türk ve islâm memleketi hâline getirilen istanbul, daha ilk günlerinden itibaren mühim bir ulemâ merkezi olmuştu. Bundan sonra Fâtih, istanbul&#039;daki Sahn-ı semân medreselerini (Madâris-i Şamânîya) kurmak suretiyle Osmanlı devletinde ilim hayatına yeni bir çehre ve mâna kazandırdı. Fâtih Sultan Mehmed tarafından bu işle vazifelendirilen Vezir Mahmud Paşa, medreseler tamamlanınca, programını da Ali Kuşçu ile birlikte tanzim etmiştir. Husûsî tahsisatı bulunan bu sekiz medreseden her birinin başında, memleketin en büyük âlimlerinden biri bulunmakta idi (Badr al-Din Muham-med al-Gazzı &#039;nin al-Matâli&amp;quot; al-badrîya al-manâzil al-Rümıya &#039;sinden naklen Uzunçarşılı, ayn. esr., s. 6. ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu medreselere yine sayısı sekiz tane olan tetimme (mûşıla-i sahn) medreseleri talebesi alıULEMÂ. 25 nırdı. Fâtih Sultan Mehmed tarafından tedvîn edilen Kanunnâme-i Al-i Osman, Sahn-ı seman müderrisleri olan ulemânın, mevleviyet rütbesinde itibar olunarak, teşrifatta sancak beylerinden önce geldiğini belirtmiştir. Bu kanunnâme, devrin en büyük ulemâsı sayılan müfti, hâce-i sultani, kazaskerler ve sahn müderrislerinin lekablarım da tespit etmiştir. Fâtih devrinin en büyük âlimi, adı kanunnâmede de geçen Molla Husrev Mehmed [bk. mad. HUS-KEV] Efendidir. Fâtih devrinin diğer çok meşhur olan ulemâsı arasında Hızır Bey [b. bk.], Tahâfui adlı eserin müellifi Bursalı Hoca-zâde Muslihiddin Mustafa, Sinan Paşa [b. bk.], Ali Kuşçu [b. bk.] v.b. zikredilebilir. Mahmud Paşa &#039;mn tanzim ettiği Medâris-i se-maniye &#039;deki tedris sistemi (bk. H.I. Uzunçarşıh, Osmanlı tarihi, II, 578; S. Ünver, Fatih Külliyesine âit diğer mühim bir vakfiye, Vakıflar dergisi, I, 39&amp;quot;45), aynı zamanda istanbul ve Osmanlı ülkeleri medreseleri için de bir örnek oldu. Ulemâ yetiştiren müesseselere Bayezid II. tarafından kurulan külliye eklendi. Bayezid medresesinin müderrisliği hükümdar tarafından şeyhülislâma verilmiş, ancak, müftülük hizmetinde bulunanlar aynı zamanda müderrislik yapamayacakları cihetle bu vazifeyi vekil marifetiyle idare etmişlerdi. Bu devrin büyük ulemâsı arasında Amasyalı Mü-eyyed-zâde Abdurrahman Çelebi, „ZembilIi&amp;quot; diye tanınan Ali Cemâlî (bk. mad. CEMÂLÎ), Kemâl Paşa -zade Ahmed Şemseddin (bk. mad. KEMÂL PAŞA -ZADE) sayılabilir. Ulemâ yetiştiren müesseseler, Kanunî Sultan Süleyman devrinde Süleymaniye medreselerinin eklenmesi ile yeni bir merhaleye ulaşmıştır. Bu hükümdar, ordunun tabip, cerrah ve mühendis ihtiyacını da göz önünde tutarak, Süleymaniye medreselerine bir tıp medresesi (Dârüşşifâ), riyaziye tahsiline mahsus dört medrese, bir dârülhadîs ve Sahn &#039;da olduğu gibi bir tetimme yâni mûsıla-i Süleymaniye medresesi te&#039;sis etmiştir. Bu devirde Osmanlı medreseleri, takriben bugünkü ilkokul tahsiline tekabül eden hâriç, orta okula tekabül eden ibtida-i dâhil ve liseye tekabül eden dâhil bölümlerine ayrılmıştı. Hâriç ve dâhil medreselerinde tahsil eden bir kimse tabiî ilimler, matematik, tıp gibi müspet ilimler (aklî ilimler) &#039;i öğrenecek ise, mûsıla-i Süleymaniye (Süleymaniye tetimme-leri)&#039;ye; fıkıh, hadîs, kelâm gibi şer&#039;î ilimler ( naklî ilimler) tahsil edecekse mûsıla-i Sahn-ı semana girerdi. Bu medreselerde tahsilini ikmâl edip müderrislik veya kadılıkta vazife almak isteyenler, mülazım unvanı ile kazasker defterine kaydolunurlardı. Osmanlı medreseleri ortaya çıkan ihtiyaçlara göre birtakım değişiklikler geçirdi. Önce altmışlı (altmış akçe yevmiyeli) adı ile bir derece daha ihdas edildi. Sonra hâriç, dâhil ve altmışlı dereceleri »ihtida&amp;quot; ve ^hareket&amp;quot; adı ile ikişer kısma ayrıldığı gibi, Süleymaniye külliyesinde de beş medreseden teşekkül eden, önceleri „havâmis&amp;quot; sonraları „hâmise&amp;quot; denilen ve dört medrese ile mûsıla-i Süleymaniye arasına konulan yeni bir derece ilâve olundu ve bu tertip son zamanlara kadar devam etmek üzere on iki dereceye ayrılmış oldu (bk. 1 A, mad. MEb-CİD, VIII, 74). Mûsıla-i Süleymaniye ile onun üstünde bulunan medreselerin müderrislerine „kibâr-ı müderris &amp;quot;n&amp;quot; denilirdi ve bu mevkide olanlar mevlevîyet denilen büyük kadılıklara getirilirlerdi. Mûsıla-i Süleymaniye&#039;nin alt tarafmdakiler de ikiye ayrılırdı: Biri Sahn-ı Seman ile onun üstündekiler (Sahn-ı Seman, ibti-dâ-i altmışlı, hareket-i altmışlı müderrisleri), diğeri mûsıla-ı sahn ile onun altındakiler (ibtidâ-i hâriç, hareket-i hâriç, ibtidâ-i dâhil, hareket-i dâhil, mûsıla-i sahn). Mevlevîyet ve kazaskerlik, ilim ve fazilette mütemayiz kimselere tevcih olunur ve bunlar uzun müddet bu hizmette kalırlardı, istanbul kadılığında bulunanlar ile kazaskerler, din ve devlet işlerinde dâima kendileri ile istişare edilen kimselerdi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hizmetlerinden ayrıldıkları zaman da kendilerine mühim sayılabilecek tekaüt maaşı bağlanır ve böylece birçok eserler yazmaları sağlanırdı. Kanunî Sultan Süleyman devrinin ulemâsı arasında Kınah-zâde Alâeddin Çelebi [b. bk.], Ebü&#039;1-hayr lekabıyla anılan Taşköpri-zâde Isâmeddin Ahmed Efendi [ b. bk.] , Ebüssu&#039;ûd Efendi [ b. bk.] zikredilebilir. Ulemâ sınıfında gerek yetişme gerek vazife anlayışı bakımından zaaf emareleri Kanunî devrinde başlamış gözükmektedir. 945 (1538) tarihli bir fermanda, medrese tedrisatının bozulduğu, müderrislerin yolsuz hareketlerde bulundukları ifâde edilmekte ve bu gibi durumların düzeltilmesi istenmektedir (bk. T. Gökbilgin, Kanunî Sultan Süleyman devri müesseseler ve teşkilâtına ışık tutan Bursa seriye sicillerinden örnekler, 1. H. Uzunçarşıh Armağanı, Ankara, 1975, s. 91, 112; buna benzer diğer fermanlar için bk. I.H. Uzunçarşıh, İlmiye teşkilâtı, s. 241 v.d.). önceleri medreselerde çalışanlar, ancak fiilen hizmet ettikleri takdirde maaş alabilirlerdi. Zamanla, fiilî hizmet görmeden de maaş alma yollan açıldı. Bunun neticesi olarak bir kısım müderrisler medreselerin semtlerini bile bilmez bir hâle geldi. Müderris olmak için gerekli imtihanlar yapılmaz olduğu gibi, bâzan harap ve hattâ yanmış medreselerin müderrisliği rastgele kimselere tevcih olunuyordu. Medreselerde görülen bu duruma kadılıklarda da rastlanır. Mevleviyette hizmet süresi birer yıla indirildi (bk. ÎA, mad. MESCİD, VIII, 75*; CevdetPaşa, Tarih-i Cevdet, 1,114; Tarihçe-i tarik-i tedris, İlmiye salnamesi, s. 649). Müderrislik ve kadılıklarda görülen bu bozulma, XVII. asırda daha da arttı ve devletin zaafının ve gerilemesinin başlıca sebeplerinden biri oldu (bk. Koçi Bey, Risale, tür. yer.). 26 ULEMA - ULUDAĞ. XVII. asır-a yüksek değerde ulemânın yetişmemesi, medreselerden aklî ilimlerin (kelâm, riyaziye ve felsefe) kalkmasıyla izah edilebilir. Bu devir ulemâsı daha ziyâde münşi, edip vasfını taşırlar. Bunlar arasında Taşköpri-zâde Mehmed Kemaleddin Efendi (ölm. 1621), Altıparmak Mehmed Efendi (ölm. 1627), Ayşî Mehmed Efendi (ölm. 1651), Kefeli Ebü&#039;1-baka Eyüb Efendi (ölm. 1683 ) zikredilebilir. XVIII. asırda ulemâ biraz daha ehemmiyet kazanmış ve sayısı da artmıştır. Bunda Şehid Ali Paşa, Nevşehirli ibrahim Paşa ve Hekimoğlu Ali Paşa gibi sadrâzamların ulemâyı korumalarının tesiri görülür ( I. H. Uzunçarşıh, ilmiye teşkilâtı, s. 236 ). Bu asrın ulemâsı arasında fıkıh, kelâm ve akaidde ihtisası olan, aynı zamanda şiir, mûsikî, hatt san&#039;atm-da üstad sayılan Kazasker Abdülbâki Arif Efendi (ölm. 1713), Mııfcaddimet aladab &#039;i tercüme etmekle şöhret bulan îshak Hocası Ahrned Efendi ( ölm. 1708 ), felsefe ve müspet ilimlerde de ihtisas kazanarak Aristo &#039;nun sekiz kitabını bir cild içinde Arapça&#039;ya» Ihn Sînâ &#039;nın Şifa &#039;sini Türkçe&#039;ye tercüme, felsefeden Hikmet al-işrâkJya adlı eseri de şerh eden Yanyalı Hoca Es&#039;ad ( ölm. 1730); Fatih semtinde medresesi ve kütüphanesi bulunan Cârullah Ve-liyüddin Efendi ( ölm. 1738 ) , zamanının en yüksek âlimi sayılan Kazovah Ahmed Efendi ( ölm. 1750) zikredilmeye değer. Bunların dışında aynı asırda daha çok kendi kendini j&#039;etiştiren birkaç âlim daha vardır. Bunlardan „Ayaklı-kütüphane&amp;quot; diye tanınmış olan Müftü-zâde Mehmed Efendi (ölm. 1796); felsefe ve riyaziyede üstad olan Palabıyık Mehmed Efendi; Ayaklı-kütüphane&#039;nin talebesi olup, hikmet, mantık ve âdaba dâir birçok eserler yazan, riyaziye ve hendesede mütehassıs sayılan Gelenbevî İsmail Efendi (ölm. 1791)&#039;yi sayabiliriz. XIX. asır ulemâsı arasında Akşehirli Ömer (ölm. 1851), Vidinli Hoca Mustafa (ölm. 1855), İmam -zade Es&#039;ad (ölm. 1859) gibi kimseler kayda şa yandır (bk. Cevdet Paşa, Tezâkir, nşr. M. Cavid Baysun, Ankara 1967, IV, 8; İlmiye Salnamesi, s. 651 )• II. Meşrutiyet devrinde, ulemânın eski devirlerdeki yüksek vasıflarını kazanmaları için ıslâhat düşünceleri hâkim oldu. Bu maksatla medreselerde ıslâhat teşebbüslerine girişilip, „hlâh-ı meiâris nizâmnâmesinin esbâb-ı mucibe lâyihası&amp;quot; hazırlandı ve bu arada „Dârulhilâfeti&#039;laliyye medresesi&amp;quot; ve „Medresetü &#039;lmütehassısin&amp;quot; adlarıyla yeni ilim müesseseleri vücûda getirilmesi kararlaştırıldı (tafsilât için bk. ilmiye salnamesi, s. 652 v.dd.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde gösterilenlerden başka bk. I. H. Uzunçarşıh, Osmanlı devletinde ilmiye teşkilâtı adlı eserin bibliyografyası. (M. TAYYİB GÖKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Tirhala_(Tadil_ve_Ikmal&amp;diff=522</id>
		<title>Tirhala (Tadil ve Ikmal</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Tirhala_(Tadil_ve_Ikmal&amp;diff=522"/>
		<updated>2024-05-08T10:51:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;TIRHALA (Tricala, Trikkala ), Yunanistan&amp;#039;da bu bölgenin merkezi sayılabilecek mühim bir şehir.&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;    Günümüzde Tirhala (Yunanca: Τρίκαλα &amp;#039;&amp;#039;Trikala&amp;#039;&amp;#039;) Deniz seviyesinden 150 m. yükseklikte, münbit ve geniş bir ovanın kenarında, dağ eteğinde ve Trikkalmos akar-suyumın kıyısın-dadır. Teselya&amp;#039;nın en büyük merkezi sayılan Yenişehir (Larİ3s a ) &amp;#039; in 1...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;TIRHALA (Tricala, Trikkala ), Yunanistan&#039;da bu bölgenin merkezi sayılabilecek mühim bir şehir.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:OldCityAndNewCity.VarousiTrikala.jpg|küçükresim|394x394pik|Günümüzde Tirhala (Yunanca: Τρίκαλα &#039;&#039;Trikala&#039;&#039;)]]&lt;br /&gt;
Deniz seviyesinden 150 m. yükseklikte, münbit ve geniş bir ovanın kenarında, dağ eteğinde ve Trikkalmos akar-suyumın kıyısın-dadır. Teselya&#039;nın en büyük merkezi sayılan Yenişehir (Larİ3s a ) &#039; in 130 km. garbındadır Antik devirdeki Trica şehrinden de pek uzakta değildir; ancak bu eski şehir, meşhur As-klepios mabedi ile birlikte tamamen ortadan kalkmıştır. Romalıların Makedonya kiralı Philipp aleyhine yaptıkları muharebelerde bir takım kanlı hâdiselere sahne olan bu şehir, Or-ta-çağ &#039;da da Bohemond ile Alexi Comnene &#039;in mücâdele sahasında bulunmuştu. Yıldırım Ba-yezid tarafından 1395 &#039;te hiç bir mukavemet görmeden, Yenişehir (Larissa) ve diğer bir kısım şehirlerle birlikte fethedilerek Osmanlı devletine ilhak edilmişti. Ancak, Fetret devrinde kaybedilen bu bölge, Murad II. &#039;m Selanik &#039;i Venediklilerden zaptettiği sırada ( J.43* ) tekrar ve kesin olarak alındı. Tırhala &#039;nın, hattâ bütün Teselya bölgesinin fetih, idare ve imârında Gazi Turhan ( Durahan ) Bey&#039;in (Rumeli fâtihlerinden Üsküp sancak-beyi Paşa-Yiğit &#039;in oğlu) ve daha sonra da onun oğlu Ömer Bey &#039;in büyük rol ve hizmetleri olmuştur ki, bu ünlü akneı ailesine Tırhala &#039;da ilk Osmanlı hükümdarları geniş temliklerde bulunmuşlardır. Eski kayıtlarda Tırhala vilâyeti diye geçerse de, başlangıçtan itibaren Rumeli eyâletine bağlı bir liva hüviyetinde idi. Tırhala&#039;nın ilk mirlivalarından biri, Murad II. devrinde Edirne&#039;nin kurucularından sayılan ve sonradan Rumeli beyler-beyi olan S.nan Bey olmuştu. 1485 — 1490 senelerinde Rumeli eyâleti içinde Tırhala livasının gebrân cizyesi denilen hıristiyan reayadan alınan cizye geliri 9.345 akçe idi. Bu tarihlerde Serez, Karaferye, Drama gibi bölgelerle birlikte, Tırhala&#039;da da çeltik mukataası öşrü vardı ve 891 ( l j 8 6 ) &#039;de bu mukataa diğerlerinden ayrılmış ve üç seneliği 20000 akçeye verilmişti. Bayezid Iî. devrinde Tırhala m&#039;rlivâlığı müh m bir mevkî olup, sancak-beyi Keyvan Bey&#039;e hükümdar tarafından Dimetoka&#039;da iki köy (Karh, Kazancı) temlik edilmişti ki, o da bunla! 1 vakfetmişti (tafsilât için bk. T. Gökbilgin, Edirne ve Paşa livası V Kanunî Sultan Süieyman devri başlarında Tırhala livası dokuz kazadan mürekkepti: 1, Tırhala ( mirliva Mehmed Şah Bey tasarrufunda idi; hâsılı 131,019 akçedir. 22 mahallede 265 müslim hanesi, 8 mahallede 343 zimmî hanesi, ayrıca 17 akıncı. 6 kürekçi ve 181 yahudi hanesi bulunuyordu. Tırhala nahiyesi zeametleri arasında Mahmud Çelebi Veled-i Karaca Paşa zeameti de görülmektedir ). 2. înebahtı, hass-ı hümâyûndur (hâsıl 212.837 akçe). 3. Badracık, hassı hümâyûndur ( hâsıl 107,293 akçe ). 4. Alasonya, Mustafa Paşa ( Çoban ) tasarrufundadır ( hâsıl 38.021 akçe ). 5. Çatalca, İbrahim Pası» ( sadrâzam, Pargalı ) hassıdır (39.912 akçe). 6. Dömeke, Piri Paşa tasarrufundadır ( eski sadrâzam, hâsıl 60.393 akçe ) 7. Yenişehir, mirliva hassıdır ( hâ» 5° TIRHALA. sil 113,078 akçe). 8. Fener, bir sü-başı elindedir ( hâsıl 60.495 akçe }. 9. Agrafa, bir za-îm tasarrufundadır (hâsıl 42.994 akçe). Bunlardan başka yerler de, bu sancağa kayıtlı idi. Ancak, sonradan İnebahtı bir liva hâlinde, Cezayir.i Bahr-i Sefîd eyâletine bağlanıp da Tırhala sancağından ayrıldığı zaman, evvelce Tırhala livasında o&#039;an bir kısım nahiyeler de, tnebahtı sancağına geçti. XVII. asır baş&#039;arına âit Aynî Ali risalesine göre, Tırhala Rumeli eyâletinde, İnebahtı Cezayir-i Bahr-i Sefîd eyâletinde, görülmekte ve o sırada Tırhala livasında 36 zeamet ve 439 timar bulunmakta idi (tafsilât için bk. T. Gökbilgin, Rumeli eyâleti, livaları, şehir ve kasabaları, Belleten, 1956, sayı 78). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu asrın ikinci yarısında, Evliya Çelebî&#039;ye göre, bu dirliklerde küçük değişiklikler vardır ve alay-beyisi, çeri-başısı ve yüzbaşısı kumandasında, sefer zamanında hepsi 3.000 tımarlı ve cebelü sipahi çıkarmakta idi. Ayrıca, Tırhala kalesinde dizdar, 150 nefer, muhtesip ağası ve şehir kethüdası bulunuyordu. Bu kaleyi anlatırken Evliya Çelebî, iki kat sarp duvarlı kısmı, bölme hisarını, yalçın kaya yollar üzere giderek, bir demir kapıdan orta hisara geçildiğini, burada kale muhafızlarına mahsus evler ile, bir cami ve bir saat kulesi bulunduğunu,iç-kaleyi ve bunun dört köşesindeki kulelerin zahire, silâh ve mühimmat ile dolu olduğunu bildirir; aşağı şehirde ise 16 müslim, 8 hıristiyan mahallesinden bahseder; fakat, „aslâ yahudi mahallesi yoktur ticâret ile gelip giderler&amp;quot; der. Halbuki, yukarda kaydettiğimiz gibi, h. 927 tarihli Tahrir defteri &#039;nde bir miktar yahudi hanesi görüldüğü gibi, F. Belon &#039;a göte de, Kanunî Sultan Süleyman devrinde, Budin &#039;in fethinden sonra oradan nakledilen bâzı yahudiler Tırhala &#039;da iskân edilmişlerdi ( krş. Les obser-vations de plusieurs singularitez.., Paris, 1555, var. 58»). Her halde Evliya Çelebi &#039;ttin zamanına kadar bu yahudiler başka yerlere ( msl. Selanik, Edirne, İstanbul &#039;a ), hicret etmiş olsalar gerektir. Yine Evliya Çelebî&#039;den öğrendiğimize göre, XVİ&#039;. asırda Tırhala&#039;da baştan-başa kiremit örtülü, taş ve kerpiç duvarlı, şehnişinli, köşklü, bağ ve bahçeli, akar sulu mükellef ve mâmur evlerin sayısı pek çoktu. İleri gelen hanedana âit binalar arasında, husûsiyle Abdülfettah Paşa Sarayı, Bey Sarayı, Kadı Sarayı, Hasan Ağa Sarayı, Mirâ-hûr Kethüdası Sarayı, Zaîmzâde Sarayı meşhur büyük konaklardı. Tırhala &#039;nın en meşhur camileri meyâmnda, bu şehrin fethi sırasında Gazi Turhan Bey tarafından inşâ ettirilen çarşı içindeki kiremit örtülü, tarz-ı kadîm ve kıble kapısı üzerinde tarih-i inşâsını gösteren kitabesi ( j^ Jı ö^a = 895 ) bulunan ve banisi de hareminde medfun cami ile, Yavuz Sultan Selim &#039;in torunu, Kanunî Sultan Süleyman &#039;in yeğeni olup da, uzun yıllar burada sancak-bey-Hği yapan Kara Osman Şah Bey &#039;in Mimar Sinan &#039;a yaptırttığı büyük ve ÇO&#039;Î değerli, selâtin camileri gibi olan cami başta gelmektedir. Bu son cami hakkında uzun tafsilât veren Evliya Çelebî {Seyahatname, VIII, -203 v. dd.) beyaz mermer ile döşeli barem avlusunu, etrafı kubbeler ile süslenmiş medrese odalarını, şehrin içinden geçen nehrin kenarında düz bir çimenlikte vâki, Osman Şah Bey&#039;in imaret, mektep, han ve hamam gibi diğer te &#039;sislerini tasvir eder. Bu güzîde ve devrinde çok itibarlı şehzadenin buradaki hayatını, dayısı Kanunî Sultan Süleyman ile olan münâsebetlerini diğer tarihlerin de bahis mevzuu ettiği gibi, nakleder. Tırhala &#039;nın diğer camileri, Mustafa Paşa (inşâsı 924=1518) camii. Hüseyin Ağa camii, Gazi Turban Bey-zâde Ömer Bey camii v.s. idi ki, Yunanistan &#039;a intikallerinden itibaren, çoğu yıktırılmıştır. Gazi Turhan Bey-zâde Ömer Bey &#039;in medresesi de meşhur olup, burada, 978 (1570) &#039;de ölerek Ömer Bey camii hazîresine gömülen, Pare Pârezâde Bursalı Ahmed Efendi adındaki tanınmış ilim adamı, şâir ve şehname tarzında manzum bir tarihi bulunan tarihçi de, müderrislik yapmıştı ve Atâ&#039;î XVII. asırda Tırhala &#039;da kadılıkta bulunduğu sırada, bu medrese faaliyette idi (krş. Zayi al-şakaik, s. 20; Naîmâ, Tarih, IV, 38). O tarihte Tırhala &#039;da birçok hamamları da gören Evliya Çelebî, Sekizgöz adı ile tanınan Osman Şah Bey köprüsü, Lala Paşa köprüsü ile birlikte, Derviş Bey çeşmesi ve diğer birçok çeşmeden bahseder ki, bu husus daha sonra Muhsin Paşa-zade Abdullah Paşa tarafından inşâ ettirilen çeşmelerle birlikte, Tırhala&#039;nın suyunun çok bol olduğunu göstermektedir. Tırhala &#039;daki meşhur kimselere âit türbe ve ziyâretgâhlar arasında, Durkud Paşa Baba, Gazi Turhan Bey, Celâleddin Baba, Sinan Baba, Şeyh Hızır Efendi, Şeyh Ramazan Efendi, Şeyh Cafer Efendi, Şeyh Aziz Mehmed Efendi (ölm. 1013 = 1603) zaviye ve türbeleri bulunuyordu, Yunanistan &#039;in istiklâlini kazanması ( 1829 ) üzerine Teselya &#039;nın cenûb-i şarkî cihetindeki küçük bir kısı__________m Yunanistan &#039;a terkedildi ise de, Tırhala eyâleti bundan sonra da Teselya &#039;nın merkezi olmakta devam etti ve 1864 &#039;te yapılan vilâyet teşkilâtında ise, Yanya vilâyetine bağlandı; daha sonra da müstakil bir sancak hâline getirildi. Tırhala bu esnada Yenişehir, Golor, Tırha&#039;.a, Kardiçe, Çatalca, Alasonya, Ermiye adları ile yedi kazadan ve Tirnova Yenice, Dereli, Bülbülce, Velestin, Rendin? »» TIRHALA - T1RIMMÂH. 251 Dömeke adlar! ile yedi nahiyeden teşekkül ediyordu. Tırhala &#039;nın Berlin muahedesinden sonra 1881&#039;de Yunanistan&#039;a terkinden önce, nüfûsu 12.000 kişi olup, o zamana kadar bir çok müslüman aile hicret etmiş bulunduğu için, bu nüfusun ancak üçte biri islâm idi. Tarihî kaynaklar Tırhala hıristiyanlarını Ulah soyundan göstermektedirler. Tırhala bölgesi, esas itibariyle ziraî bir karakter gösterirse de, kasaba ve civarında velence denilen kaba fanilalarla aba ve yünden döşemelikler ve sahtiyan imâl olunurdu. Şimdi Tırhala&#039;da biç bir Türk - islâm ahâli kalmadığı gibi, Türkler devrinden kalma tarihî ve nrmârî eserlerin hemen pek çoğu da ortadan kaldırılmıştır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i g o g r afy a : Kâtib Çelebî, Ru meli und Bosna, s. 99 v. dd,; Ş. Sâmî. Kâmüs al-a&#039;lSm. s. 1637 v.d.; Sâl-nâme-i vilâyet-i Yanya, sene J288, s. 115 v.d.; J.v. Hammer, G O R, 1, 249 v.d.; Leon Heuzey, Excursion dans la Thessalie turque en 1858 (Paris, 1927 ), s. 80 v. dd.; Konst. Chr. Vaytsakis, 2İJVTO[K&amp;gt;Ç ÎGtopta tf]ç jıöJ.ecoç Tpı3txd^cov (Athenes, 1892 \ 38 sahife (Osmanlı devrini hemen-hemen hiç nazar-ı itibâre almamakta dır ; J. J. Björnstâhl, Briefe aaf seinen auslândischen Reisen trc. Ch. H. Groskurd ), Leipzig ve Rostock, 1783, VI, 136 v. dd,, 188 v.d.; Wm.Leake, Travels in Northern Creece ( London, 1835), I, IV; Fr. H. Ch. Pouqueville, Voyage dans la Grice ( Paris, 1820 , bölüm 74; Hy. Holland, Travels in the lonian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia ... (London, J819 \ I, 1333 v. dd.; Th. S. Hughes, Travels in Sicily, Greece and Al bania (London, 1820; Cockerell yardıtniyle\ I; J. L. Ussing, Griechische Reisen und Stadien ( Kopenhagen, 1857 \ 1,54 v. dd.; G. F. Bowen, Mount Athos, Thessaly and Epirus (London, 1852 ), s. 127 v. dd.; H. F. Tozer, Research.es in the Highlands of Turkey ( London, 1869 ), II, 140 v. dd.; A. Philippson, Thessalien und Epirus ( Berlin, 1897 ), s. 132 v. dd. ( burada haksız yere oradaki bütün camilerin tahrip edildiğini kaydeder ler, s. 134); Evliya Çelebî, Seyahatname (İstanbul, 1928 ), VIII, 202 v. dd.—Sinan ta rafından inşâ edilmiş olan, Osman Şah camii hakkında bk. Evliya Çelebî, ayn. esr., s. 203 v. dd.; F. Babinger, IIpoMiı^â tfjç Ajcao^- uiaç &#039;A%vc5v ( 1929 ), IV ; A. K. Orlandos, ayn.esr., Haziran sayısı (plan ve resimler de ihtiva eder). ( FRANZ BABINGER.) [ Bu madde T. GöKBİLGİN tarafından geniş şekilde tâdil ve ikmâl edilmiştir&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ibrahim_Pasha&amp;diff=521</id>
		<title>Ibrahim Pasha</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ibrahim_Pasha&amp;diff=521"/>
		<updated>2024-05-08T10:49:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;IBRAHIM PASHA (?493-942/i536), Grand Vizier of Siileyman I, known to the chroniclers as &amp;#039;Makbul&amp;#039; (&amp;quot;the favourite&amp;quot;) and &amp;#039;Maktul&amp;#039; (&amp;quot;the executed&amp;quot;), was probably born near Parga, on the coast of Epirus. Enslaved as a child, he was brought up in the &amp;quot;Palace School&amp;quot;, and then attached to the service of Prince Siileyman while he was governor of Macmsa (according to other accounts he was taken in a raid by Iskender Pasha and presented to Prince Siileyman at Kef...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;IBRAHIM PASHA (?493-942/i536), Grand Vizier of Siileyman I, known to the chroniclers as &#039;Makbul&#039; (&amp;quot;the favourite&amp;quot;) and &#039;Maktul&#039; (&amp;quot;the executed&amp;quot;), was probably born near Parga, on the coast of Epirus. Enslaved as a child, he was brought up in the &amp;quot;Palace School&amp;quot;, and then attached to the service of Prince Siileyman while he was governor of Macmsa (according to other accounts he was taken in a raid by Iskender Pasha and presented to Prince Siileyman at Kefe; or was taken by pirates and sold to a widow near Macnisa, etc.); he gained the confidence and friendship of the Prince, and upon Siileyman&#039;s accession (926/1520) became his Khdssoda bashi [see GIIULAM, p. io88a]. The following year the Sultan was causing to be built for him the famous palace on the north-west side of the Hippodrome (see Z. Orgun, Ibrahim Pasasarayt, Istanbul 1939, and ISTANBUL). Already the influence of &amp;quot;Ibrahim Agha&amp;quot; was greater than that of the viziers, and on 13 vShacban 929/27 June 1523, in succession to Piri Mehmed Pasha [q.v.], he was appointed Grand Vizier and beglerbegi of Rumeli (see Pecewi, i, 20). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
He was only about thirty years old; and this unprecedented promotion—direct from the Palace Service to the two highest offices of the state held in plurality— deeply offended Ahmed Pasha [see AHMAD PASHA KHA&#039;IN], who could reasonably have expected the promotion, and who was allowed to withdraw from the capital as governor of Egypt. Ibrahim Pasha&#039;s marriage to Siileyman&#039;s sister Khadidje in Radjab 930/May 1524 was celebrated with spectacular pomp, but four months later he had to set out for Egypt in order to compose the difficulties provoked by Ahmad Pasha&#039;s revolt [see MISR]. He was absent for a year, and was then recalled hurriedly as the result of a Janissary disturbance, perhaps provoked by his rivals. He was appointed serddr [q.v.] on the great campaign into Hungary in 932/1526 [see MOHAC]. From Buda (T, Budin [q.v.]} Ibrahim Pasha brought back to stand before his Palace three bronze statues of Hercules, Diana and Apollo (this action provoked the famous epigram of Fighani [q.v.], which cost the poet his life). The next year Ibrahim put down the revolts which had broken out in Anatolia (see Danismend, Kronoloji, ii, 121-5; DJALALI [in Supple ment]; and KALENDER SHAH). In 935/1529 he was serddr (for his berdt see Feridun, Munsha^di2, i, 544-6;&#039; his Mass was increased to the value of 3 million akces, see Pecewi, i, 129) on the campaign in which Budin was re-taken and Vienna (Bee [q.v.]) besieged. In 938/1532 the third Hungarian campaign resulted only in the surrender of the fortress of Guns (Hung.: Koszeg; T.: Kosek [q.v.]). The following year Ibrahim Pasha acted with quasi-plenipotentiary powers in the negotiations with Ferdinand&#039;s ambassador Cornelius Schepper, whose reports (A. von Ge~vay, Urkunden und Aktenstiicke, 2 vols., Vienna 1840-42, part 6; Missions diplomatiques de . . . Scepperus — Mem. de VAc. Roy. des Sciences de Belgique, xxx (1857)) give a vivid picture of Ibrahim&#039;s excessively—and dangerously—arrogant attitude. In the autumn of the same year, upon the outbreak of war with Persia, Ibrahim Pasha took command of the Ottoman army; after wintering at Aleppo, he occupied Tebriz on 25 Muharram 941/6 August I534, where next month the Sultan joined him; Baghdad was occupied on 24 Djumada I 941/1 December 1534. It was during this campaign that Ibrahim&#039;s authority and pretensions reached their height: in one firman sent him there figures among his alkdb: &amp;quot;ka^im-makdm-i saltanat&amp;quot; (Topkapi Sarayi archives, no. 2759) &amp;gt; and the army criers (delldl) ended their proclamations with the words: &amp;quot;Ser^askerSultdn emridur&amp;quot; (Pecewi, i, 189; when the very wealthy and influential Bash-Defterdar Iskender Celebi protested, Ibrahim Pasha procured first his dismissal and later his execution). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Sultan and the Grand Vizier arrived back at Istanbul in Radjab 942/January 1536, and during the next month Ibrahim was conducting with the French ambassador the negotiations for the capitulations (Charriere, Negotiations . . ., i, 255 ff.). Then quite unexpectedly, after no hint that the Sultan had withdrawn his favour, Ibrahim was strangled, on the night of 22 Ramadan 942/14-15 March 1536, in his bedroom in the harem of Topkapi Sarayi (Pecewi, i, 191); his body was buried at the Djanfeda Zawiyesi behind the Arsenal (Hadlkat aldiawdmi*-, i, 28; ii, 39). Various explanations were advanced for his fall: his arrogation of the titles of sovereignty; his responsibility for the execution of Iskender Celebi; extravagance on the campaign of 941/1534; an irreligious attitude; the intrigues of Khurrem Sultan [q.v.] (&amp;quot;Roxelana&amp;quot;), given freer play after the death of Ibrahim&#039;s protector the Walide Hafsa Sultan; and possibly jealousy felt by his wife Khadidje Sultan, the sister of Siileyman I, for his other wife Muhsine. Ibrahim Pasha had a son by Khadldje, named Mehmed Shah. His parents embraced Islam, the father taking the name Yunus and being made a sandiak-begi, while two brothers of Ibrahim were admitted to the Palace (Albe&amp;quot;ri, Relazioni. . ., iii, 103). Numerous foundations were made by himself and by his wife Muhsine in Istanbul (Hadlkat aldiawdmi*, i, 28), Ghalata, Mecca, Hezarghrad, etc. Hi? palace on the At-Meydan was later used as a training school for *-adjami oghlans [see GHULAM. 10873]. His gardens at Siitludie on the Golden Horn long remained a popular place of resort (cAta, i, in). Bibliography: General histories: HammerPurgstall, iii, 32-163, ix, XXIX-XXXII; Zinkeisen, GOR, ii, iii, 70-81; I. H. Uzuncarsih, Osmanli tarihi, ii, Ankara 1949, 305-46. Ottoman chroniclers: Pecewi, i, 20, 79-91; Djalalzade Mustafa [q.v.], Tabakdt al-mamdlik (in MS, unpublished but IBRAHIM PASHA 999 important, since the author was Ibrahim&#039;s private secretary); CAU, Kunh al-akhbdr (in MS); idem, Mahdsin al-dddb (unpubl.), cited in Hadlkat al-d_iawdmic, i, 29; &amp;quot;Ferdi&amp;quot; [q.v.] (= Bostanzade), Silleymdnndme (in MS); Kemalpashazade, book x ( = Pavet de Courteille, Histoire de la campagne de Mohacz. . ., Paris 1859). Contemporary Western sources: Marino Sanuto, Diarii, xxxv, 258 ff.; Albe&amp;quot;ri, Relazioni . . ., 3rd ser., iii, 99 ff. (Bragadino), 113 ff. (Minio); P. Giovio, Cose dei Turchi, Venice 1541; A. Geuffroy, Briefve description de la mort du grand Turc, Paris 1546; G. Postel, La tierce partie des orientates histoires, Poitiers 1560, 48-61. For his wives, see: Qagatay Ulucay, Osmanh sultanlanna a$k mektuplan, Istanbul 1950; I. H. Uzuncarsili, Kanuni. . . Ibrahim Pa$a padisah damadi degildi, in Belleten, xxix/ii4 (1965), 355-61. The above is abridged from the article in I A, fasc. 50, 908-15, where will be found further bibliography and especially (gisa) references to archive documents. (M. TAYYIB GOKBILGIN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ibrahim&amp;diff=520</id>
		<title>Ibrahim</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ibrahim&amp;diff=520"/>
		<updated>2024-05-08T10:47:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;IBRAHIM IBRAHIM, eighteenth Ottoman Sultan, was born on 12 Shawwal 1024/4 November 1615, the youngest son of Ahmad I [q.v.]. He spent all his early life in close confinement, in constant fear of being put to death (as four of his elder brothers were); so that when Murad IV [q.v.] died and Ibrahim, the sole surviving prince of the dynasty, was called to ascend the throne, only the combined persuasions o...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Dosya:Arolsen Klebeband 02 313.jpg|küçükresim|IBRAHIM]]&lt;br /&gt;
IBRAHIM, eighteenth Ottoman Sultan, was born on 12 Shawwal 1024/4 November 1615, the youngest son of Ahmad I [q.v.]. He spent all his early life in close confinement, in constant fear of being put to death (as four of his elder brothers were); so that when Murad IV [q.v.] died and Ibrahim, the sole surviving prince of the dynasty, was called to ascend the throne, only the combined persuasions of his mother Kosem and the Grand Vizier Kara Mustafa Pasha [qq.v.] induced him to emerge (16 Shawwal 1049/8 February 1640). The capable Kara Mustafa remained in power for the first four years of Ibrahim&#039;s reign. He promoted peaceful relations with Persia and, by the treaty of Szon (15 March 1642), renewed the peace with Austria; while in 1051/1642 Azov (Azak [q.v.]) was recovered from the Cossacks. He carried through a reform of the coinage [see SIKKA] and a new land-survey (tahrir [q.v.]) in an attempt to stabilize the economy, and took strict measures to restore the authority of Istanbul over refractory provincial governors (repression of the revolt of Nasuh Pashazade Hiiseyn Pasha, 1053/1643). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
During at least the first years of his reign, Ibrahim was capable of concerning himself with the well-being of his empire. The Grand Vizier addressed to his utterly inexperienced new master a memorandum on public affairs (F. R. Unat, Sadrazam Kemenkes Kara Mustafa Pasa layihasi, in Tarih fasikalari, i/6 (1942), 443-80); Koci Beg [q.v.] also submitted a pre&amp;quot;cis of advice on government (MS Re van 1323, ? autograph); and documents in the Sultan&#039;s own hand, preserved in Topkapisarayi, show him urging the Grand Vizier to attend, e.g., to the provisioning of Istanbul (£. Ulu^ay, Sultan Ibrahim deli mi, hasta mi idil, in Tarih Dunyasi, no. 12 (1950), at p. 498; cf. I A, art. Ibrahim, 880 b). But perhaps as a result of the terrors and tension of his early years he was subject to perpetual headaches and to attacks of physical prostration; furthermore, since fears that he might be impotent put the survival of the dynasty in doubt, he was encouraged, by his mother and his entourage, to abandon himself to the pleasures of the harem (and soon fathered several children in rapid succession, the future sultans Mehemmed IV, Suleyman II and Ahmed II [qq.v.] among them). Thus he came increasingly under the influence of concubines and favourites, and of the charlatan Diindji Khodja [see HUSAYN, DJINDJI KHODJA], who purported to cure the Sultan&#039;s fits. Djindii Khodja and his allies the rikdbddr Yusuf and Sultan-zade Mehmed Pasha became more and more powerful, controlling appointments and dismissals, enriching themselves by bribes and finally procuring the execution of the upright but tactless Kara Mustafa (21 Dhu &#039;l-Kacda 1053/31 January 1644). Sultan-zade Mustafa now became Grand Vizier, while Djindii Khodja was appointed kddi^asker of Anadolu and Yusuf Kapudan Pasha. The new Grand Vizier did nothing to restrain the Sultan&#039;s eccentricities and extravagance. It was at this juncture that the seizure by Maltese corsairs of a ship carrying pilgrims to Egypt provoked the Sultan, urged on by Yusuf, to invade Crete (Djumada I io55/June 1645), and thus to embark on the exhausting war with Venice, which was to last for 24 years [see IKRITISH; KANDIYA]. Yusuf Pasha&#039;s initial success in forcing the surrender of Canea (Hanya) aroused the jealousy of the Grand Vizier; and the intrigues between them and the attempts of each to win over the wayward Sultan led successively to the deposition of Mustafa (Shawwal io55/December 1645) and to the execution of Yusuf (Dhu &#039;1-Hidjdja loss/January 1646). Ibrahim&#039;s addiction to the women of the harem now found its culmination in his taking one of his concubines (Telli Khasseki) in legal marriage (after which he is said to have ordered the Palace of Ibrahim Pasha on the Hippodrome, which was made over to the lady, to be carpeted with furs). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The imposition of heavy taxes, not for the prosecution of the war but for the satisfaction of such eccentric whims, aroused increasing discontent both in the provinces (revolt of Varvar CAH Pasha at Sivas, put down by Ipshir Mustafa Pasha [q.v.]) and in Istanbul. Various Janissary officers persuaded some members of the ^ulemd* to join in a plot, at first directed against the Grand Vizier Ahmed Pasha, who on 18 Radjab 1058/8 August 1648 was strangled and torn to pieces (whence his later nickname &amp;quot;Hezarpare&amp;quot;); and on the same day Ibrahim was seized and put into close confinement in the Palace, while his seven year old son Mehemmed (IV) was placed on the throne. Ten days later, however, fearing that Ibrahim&#039;s partisans might procure his restoration, the new Grand Vizier, Sofu Mehmed Pasha, accompanied by the Shaykh al-Islam (who had given a fetwd sanctioning the execution), had him strangled (28 Radjab 1058/18 August 1648). Bibliography: General histories: P. Rycaut, The history of the Turkish Empire, London 1680; Hammer-Purgstall, v, 295-454; Zinkeisen, iv&amp;gt; 530-802; Ranke, Die Osmanen und die Spanische Monarchic.. ?, iv, 64-71; Uzuncarsili, Osmanh tarihi, iii/i, 212-44; T. Yilmaz Oztuna, Turkiye tarihi, ix, Istanbul 1966, 98 141. For a popular account of the period, see Ahmed Refik, Samur dewri, Istanbul 1927, and idem, Kadlnlar saltanati, Istanbul 1332. Ottoman chronicles: Hadjdji Khalifa, Fedhleke, ii, 219-330, 339-40; Nacima, iii, 452-iv, 334; Karacelebi-zade cAbd al-cAziz, Rawdat al-abrdr, 6ioff.; Munedjdjim-basjii, iii, 679-93; Solakzade, 766-73. The above is an abridgement of the article Ibrahim in I A, fasc. 49, pp. 880-5, which includes references to and quotations from archive documents, and further bibliography. (M. TAYYIB GOKBILGIN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=519</id>
		<title>İslam Ansiklopedisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=519"/>
		<updated>2024-05-08T10:03:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: /* 1966 */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Prof. M. Tayyib Gökbilgin’in 10.5.1959 tarihli notu: ==&lt;br /&gt;
İslam Ansiklopedisi’nin Türkçe neşrinde yeniden yazılan bir kısım maddeler sadece matbu veya bilinen kronik ve tarihlere göre değil, aynı zamanda arşivlerde son zamanlarda ele geçen orijinal vesikalara istinat ettirilmiş ve o zamana kadar malum olanlara daha yeni bilgiler katılmıştır. Mesela, Osmanlı Devleti teşkilatına ait istilahlardan &amp;quot;AMEDCI&amp;quot; maddesinde (1941) Topkapı Sarayı Arşivi&#039;ndeki bu konuya dair bir vesikadan, ARPALIK maddesinde (1942), XVII. asırda vefat eden bir vezirin arpalıklarının havass-i humayuna ilhakı meselesinde bir arşiv vesikasından, BABIALI maddesinde (1942), &amp;quot;BAŞMAK&amp;quot; ve &amp;quot;BAŞMAKLIK&amp;quot; maddelerinde (1943) yazma bir tarihten ve yine yazma halindeki bir kanunnameden (Kanunname-i Avni) arşiv vesikalarından faydalanılarak bu istilahların bugünkü bilgilere göre tam bir tarif ve izahları yapılmıştır. Keza, &amp;quot;CANBAZAN (1944) ve ÇİNGENELER&amp;quot; (1945) maddelerinde &amp;quot;&#039;canbazan-i vilayet-i Rumeli&#039;&amp;quot; ve Rumeli’deki Çingane Livası ve diğer kısımlar tamamen orijinal vesikalara, bu husustaki kanunnamelere göre ve Arşivdeki tahrir defterlerine dayanılarak yeni bir görüşle yazılmış ve hukuki ve askeri statüleri, dağıldıkları yerler tespit edilmiş, aynı zamanda, bunların Musellem ve Yürük teşkilatları veya timarlı sipahileri ile münasebet ve farkları izah olunmuştur. &amp;quot;KONSOLOS&amp;quot; (1954) maddesinde de bu müessesenin geçirdiği safha ve tekamüller anlatılırken bir takım yeni malumatın ilavesi de mümkün olmuştu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hal tercümelerinden bir kısmı mevcut yerli ve yabancı kaynak ve tetkiklere istinat eden birer kompilasyon mahiyetinde iseler de (&amp;quot;Msl.ALI PAŞA ”Hadim”, ALI PAŞA ”Semiz” 1941, ARİFİ PAŞA 1942, CAFER ÇELEBI, CELAL-ZADE, CEVAD PAŞA 1944, KÖPRÜLÜLER 1954, LUTFİ PAŞA 1954, MİDHAT PAŞA 1957, MİHAL-OĞULLARI 1958&amp;quot;), diğer bir kısmı yeni vesikalara dayanılarak yapılan tamamen orijinal tetkikler vasfını taşırlar (&amp;quot;Msl.CIGALA-ZADE 1944, DİLAVER PAŞA 1945, HASAN PAŞA SOKOLLU 1949, HURREM SULTAN 1950, İBRAHİM ‘Sultan’, İBRAHİM HAN 1951, İBRAHİM PAŞA ”Pargalı” 1952, KORKUT ŞEHZADE 1954, MEHMED III. 1957, MEHMED PAŞA SOKULLU 1957&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu seri içinde yazılan semt, şehir ve bölge tarihleri de ekseriya aynı şekilde yapılan uzun ve dikkatli incelemelerin mahsulü ve en yeni bilgilerin muhassalası sayılabilirler: Basra 1943, Boğaziçi 1943, Çaldiran 1945, ÇIRAĞAN SARAYI 1945 maddelerine bazı ilaveler yapılmışsa da bilhassa DÜRZİLER 1945, EDİRNE 1946 ve KÜTAHYA 1955 maddeleri çok esaslı ve ehemmiyetli tetkiklerle orijinal birer şekil almışlardır. Dürzi’lerin XIX. asırda tarihi, orijinal bir yazma mecmuadan alınan vesikalarla Ansiklopedide hülasaten, sonra da BELLETEN’de mufassal bir şekilde (1840&#039;tan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan meselesi ve Dürzi’ler, 1946) yazıldığı gibi, Edirne ve Kütahya şehir ve sancakları da, Arşivdeki tapu ve tahrir defterlerine göre, asırlar boyunca geçirdikleri istihale ve gelişme içinde izah olunmuştur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1941 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Hadim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Semiz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1942 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arifi Paşa, Ahmed]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arpalik|Arpalık]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1943 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[BabıAli|Babiali]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basra]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basmak&amp;quot; &amp;amp; &amp;quot;Basmaklik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1944 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cafer Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Celal-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cevdet Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[CİĞALA-ZÂDE Sinan Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çaldıran Muhaberesi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-19-Turkish.pdf Canzaban]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1945 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çırağan Sarayı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çingeneler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dilaver Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dürziler|Dürziler 1833-1840’ta]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1946 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Eğri]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (A.Decei ile)]]&amp;quot; | E.İ.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1949 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hasan Paşa, Sokullu-Zade, Vezir-Zade|Hasan Paşa, Solullu-Zade, Vezir-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1950 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hürrem Sultan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hüseyin, Son Cezayir Dayısı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1951 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-46.pdf İbrahim]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Han]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1952 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Paşa, Pargalı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1954 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Konsolos]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-64.pdf Korkut.Abu’l-Hayr Muhammed Korkut]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1955 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Köprülüler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Kütahya]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-92.pdf Lütfi Paşa]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1956 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mehmed III]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ameddji]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1957 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sokullu Mehmed Paşa|Mehmed Paşa, Sokullu]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1958 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Midhat Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mihal Oğulları]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1959 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;&#039;[[İstanbul&#039; OsmanlI Turklerinin MuhasarasI; Istanbul’un Fethi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müdir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müeyyed-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Beylik]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1960 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müneccimbaşı|Müneccimbaşı | Dervis Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müşir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müteferrika]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nahiye]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Naşuh Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Navarin]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1961 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dawud Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dede Aghac]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1962 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nişancı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nizam-ı Cedid]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Orhan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Oruç Reis]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Osman I&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Djanbazan]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1963 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Duruz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne -ENG-|Edirne]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (Decei ile)]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1964 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sancak-ı Şerif]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Saray]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Savcı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sekban]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Selanik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1966 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hekim-Bashi]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sipahi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Solak]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1967 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Süleyman I (Kanuni)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Süleyman Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1969 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim Pasha&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1972 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tirhala (Tadil ve Ikmal)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastallani&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastamonu&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1974 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tokat&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Hadim&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1978 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Amedci&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arpalik&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1979 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ulema&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1982 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Varna&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Korkud Beyazid&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=S%C3%BCleyman_%C3%87elebi&amp;diff=518</id>
		<title>Süleyman Çelebi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=S%C3%BCleyman_%C3%87elebi&amp;diff=518"/>
		<updated>2024-05-08T10:03:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SÜLEYMAN ÇELEBÎ. Veya EMÎR SÜLEYMAN ÇELEBÎ ( 1377—1410)&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   Süleyman Çelebi&amp;#039;nin türbesi Bayezid I. ( Yıldırım )&amp;#039;in en büyük oğlu ölüp, babasının Timur &amp;#039;a esir düşmesi ve vefatını müteakip bir müddet Edirne &amp;#039;de saltanat sürdüğü cihetle garplı tarihçiler tarafından Osmanlı hanedanı içinde Süleyman I. olarak pâdişâh itibar olunmuş, fakat O...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SÜLEYMAN ÇELEBÎ. Veya EMÎR SÜLEYMAN ÇELEBÎ ( 1377—1410)&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Süleyman Çelebi Türbesi .jpg|küçükresim|506x506pik|Süleyman Çelebi&#039;nin türbesi]]&lt;br /&gt;
Bayezid I. ( Yıldırım )&#039;in en büyük oğlu ölüp, babasının Timur &#039;a esir düşmesi ve vefatını müteakip bir müddet Edirne &#039;de saltanat sürdüğü cihetle garplı tarihçiler tarafından Osmanlı hanedanı içinde Süleyman I. olarak pâdişâh itibar olunmuş, fakat Osmanlı tarihçileri tarafından sâdece fetret devrinin bir şehzâde-emîri sayılarak pâdişâhlar silsilesine alınmamıştır. Bununla beraber, tarihçi Mustafa Âlî senelerce onun nâmına hutbe okunduğunu ve eski devirlerde de kırk-elli gün içinde iki-üç hükümdarın bile hüküm sürdüğünü kabul eden müverrihlerin mevcudiyetini belirterek, onu da bir pâdişâh olarak kabul etmiştir (Kunh al-ahbâr, matbu kısım, V, 117). Bayezid&#039;in cülusundan sonra imparatorluğun kurulmasında tütûhat hareketlerinde ve ıdâre hayatında genç bir şehzade sıfatıyle vazifeler alan Süleyman Çelebi, önce, Aydın ve Saruhan beyliklerinin ortadan kalkmasiyle yeni fethedilmiş olan Karası ve Saruhan sancak beyliğine tâyin edilmiş ( 1390 ), sonra Rumeli fütuhatında da kendisine vazife verilmiştir. Ezcümle 1393 &#039;te Macar kiralının Tuna kenarına gelmiş olması ve Bulgarların onlarla birleşmesi ihtimâli, Bayezid &#039;i harekete getirdiğinden, Bulgar kır allığını tamamen ortadan kaldırmaya karar veren pâdişâh, Emir Süleyman Çelebi kumandasında bir ordu sevketmişti. Bu ordu, Bulgarların payitahtı olan Tırnova &#039;yi şiddetli bir muhasaradan sonra almış ve müteakiben de müstahkem birer kale olan Silistre, Niğbolu ve Vidin zaptolunmuştu. Daha sonra Kastamonu valiliğine tâyin edilen Süleyman Çelebi, J398 &#039;de, Kâzi Burhan al-Din &#039;in Akkoyunlu-lar ile mücâdelesinde öldürülmesi ve Sivas ümerâsı tarafından Bayezid I. &#039;in davet edilmesi üzerine, mühimce bir kuvvetle o tarafa gönderildi. Şehzade bu esnada Akkoyunlu beyini mağlûp ve Erzincan &#039;a doğru çekilmeğe mecbur etmişti. Kâzi Burhan al-Din &#039;in memleketi Osmanlı devletine ilhak edilince Sivas valiliğine şehzade Süleyman Çelebi tâyin edildi (Taki al-Din İbn Şuhba&#039;nin, all&#039;lâm bi-târih ahi al-islâm &#039;ından naklen İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı tarihi2, 1, 299 ; krş. mad. BAYEZİD I.). Timur, ordusu ile Sivas &#039;a doğru gelirken (1400), Süleyman Çelebi bu kuvvetlerin büyük üstünlüğünü duyarak çekilmiş, şehrin müdâfaasını Malkoç-oğlu Mustafa Bey &#039;e bırakmıştı. Öyle anlaşılıyor ki, Sivas&#039;ın Timur tarafından zaptını müteakip Emir Süleyman yine eskisi gibi Karasi, Aydın ve Saruhan sancaklarının başına geçmiş ve Ankara harbine de bu sıfatla ve bu sancaklar kuvvetlerinin başında iştirak etmiştir ( Tttc al-tavârih, I, 169 ). Ancak gerek onun, gerek diğer şehzadelerin bu savaşta kumandanlığı bir merasimden ibaretti [ bk. mad. BAYEZİD I.]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Süleyman Çelebi &#039;nin bulunduğu ordunun sol cenahında gerçek kamandan Hoca Fîruz Bey idi. Bu meydan muharebesinin kaybedileceğini anlayan vezîr-i âzam Ali Paşa, yanında büyük şehzade Süleyman Çelebi bulunduğu halde, yeniçeri ağası Hasan Ağa. su-başı İnebey ve diğerleri ile birlikte, döğüşe-döğüşe ric&#039;at etmiş ve böylece şehzade, esir olmaktan kurtulmuştu. Harp sahasından hemen Bursa &#039;ya gelen Süleyman Çelebi küçük kardeşi Kasım Çelebi &#039;yi, kız kardeşi Fatma Sultan &#039;1 &amp;lt;re hazineden götürebildiği kadarını beraberine alarak İznik&#039;e ve müteakiben Gemlik&#039;ten bir gemiyle İstanbul &#039;a Anadoluhisarı &#039;na kaçmaya muvaffak oldu. Bu yüzden Timur &#039;un muhâreiâö S^LEYMAfo ÇELEBÎ (EMİR}. beden sonra Süleyman Çelebî &#039;yi yakalamak üi&amp;lt;=re torunu Muhammed Mirza &#039;yi mühim bir kuvvetle Bursa tarafına göndermesi neticesiz kaldı ve sâdece Bursa&#039;nın yağma ve tahribi ile bir kısım hazînenin galiplerin eline geçmesine sebep oldu. Bundan sonra Timur, her tarafa elçiler ve nâmeler göndererek kendisine tâbiiyet ve vergi talep ettiği sırada, Anado-luhisarı &#039;nda (Güzelcehisar ) bulunan Süleyman Çelebî &#039;ye de iki elçisi ile bir nâme gönderdi ; bizzat gelmesini veya vergi göndermesini, aksi takdirde üzerine yürüyeceğini bildirdi. Buna karşılı__________k şehzade de Timur &#039;a Şeyh Ramazan adındaki elçisini bir çok altın ve hediyelerle göndermiş, hürmetkârâne bir lisanla onun lütuf ve atıfetine iltica ettiğini bildirmiş, babasını af ve ona hükümdarlığına lâyık bir muamele gösterirse, nezdine gelebileceğini de ilâve etmişti (Hammer, II, 79 ye Uzunçarşılı, agn. esr., s. 317 ). Timur, elçiye, Süleyman Çelebî &#039;nin endişe etmeden gelebileceğini, arada hiç bir soğukluk sebebi kalmasını arzu etmediğini, şehzadeye karşı dostluk ve inayet göstereceğini bildirdiği gibi, İzmir &#039;i ald.ktan sonra tekrar yanına gelen ve Süleyman Çelebî &#039;nin tazimlerini arzeden şeyh Ramazan&#039;a, efendisine Rumeli yakasının hükümdarlığını verdiğini tebliğ ile kendisine met-bûiyet alâmeti olarak altın kemer, külah ve al tamga ile ferman ve berat yollamıştı. Bir müddet Güzelcehisar &#039;da kalan Süleyman Çelebî, Avrupa&#039;dan dönen Bizans imparatoru Manuel ile anlaşarak Gelibolu &#039;ya gitti ve burada imparatorla 1403 Gelibolu anlaşmasını yaptı. Buna göre, Süleyman Çelebî imparatora Kartal, Pendik, Gebze ile bâzı adaları ve Mi-sivri &#039;ye kadar Karadeniz sahilini, Rumeli &#039;de Selanik, Tesalya ve daha bâzı yerleri terket mekte idi. Dukas bu anlaşmanın istanbul &#039;da yapıldığını, şehzadenin imparatordan, kendisini ecdadının Rumeli&#039;deki topraklarına sahip olabilmesi için, Edirne &#039;ye göndermesini reca ettiğini, kardeşleri Kasım Çelebî ile Fatma Hâtûn &#039;u ona rehin bıraktığını, bahsi geçen yerleri Bizans &#039;a iade eylediğini bildirmektedir (Bonn tabı, s. 78 ). Emîr Süleyman aynı zamanda bâzı ticarî imtiyazlar vermek sûretiyl Venedik ve Cenevizlilerle de anlaşmıştı ( 3 haziran 1403 i. Buna göre, bu iki italyan cumhuriyeti, Timur &#039;un Rumeli &#039;ye geçmesine manî olacaklarını taahhüt ediyorlardı. Bu suretle Rumeli &#039;ye geçen Emir Süleyman Çelebî, Edirne&#039;de hükümdarlığını ilân etmiş ve Ankara muharebesine Yıldırım Bayezid &#039;in tabii ve müttefiki sıfatıyla katıldıktan sonra dönmüş olan Sırp despotu IJtefan Lazaıoviç ile de bâzı tâvizlerde bulunarak, anlaşmıştı. Bu sırada Bulgaristan&#039;da eski çar ailesinin tahrikiyle fırsattan istifâde etmek isteyen bir isyan hareketi vuku buldu ise de, derhal bastırıldı. Emîr Süleyman &#039;in Edirne &#039;de devletin başına geçmesini Amasya &#039;daki kardeşi Çelebî Mehmed (I.) evvelâ iyi karşılamış ve onu tebrik ederek hediyeler göndermişti. Bundan çok memnun olan Emîr Süleyman ise, buna mukabil hediyelerle cevap verdi ( Tâc alfavorih, I, 218 v. d.). Fakat sonradan Isâ ve Mehmed çelebiler arasında ihtilâf ve mücâdeleler başlayıp da, Anadolu ve Rûm eyâletlerine hâkimiyet bahis mevzuu olup bu arada Ulubad savaşında Isâ Çelebî bozularak İstanbul &#039;a kaçınca, Emir Süleyman, Isâ Çelebî &#039;nin tarafını tutmuş, Anadolu &#039;daki hâkimiyetinin büyük kardeş Isâ Çelebî &#039;ye âit olması gerekeceği fikrini müdâfaa etmişti. Bihiştî (British Mu-seum nüshası, var. 55 )&#039;ye göre, Edirne &#039;de kendi adamlarına bu münâsebetle „Ben kail değilim ki ulu karındaşımız dururken kiçisi ( küçüğü ) taht-ı hilâfete çıkıp saltanat eyleye ...&amp;quot; diyerek açıkça vaziyet almış, sonra da imparatordan Isâ Çelebî&#039;yi yanma göndermesini istemişti. Müteakiben Anadolu &#039;ya geçip o tarafları da zaptetmeğe karar verdi (Neşrî, Ci-hannümâ. nşr. Köymen-Unat, II, 430 v. d.). Ancak daha önce Isâ Çelebî &#039;ye yardım ederek onu tekrar Bursa üzerine göndermeyi uygun buldu. Gerçekten, Isâ Çelebî Gelibolu &#039;dan Anadolu tarafına geçip evvelâ Karasi taraflarını işgal etti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sonra Bursa&#039;ya uğramıyarak Beypazarı taraflarına gitti ve Çelebî Mehmed i!e daha ziyâde mağlûbiyetle neticelenen bir çok mücâdelelerde bulundu [ bk. MEHMED I.]. Edirne &#039;de bulunan Emir Süleyman, Anadolu &#039;da kardeş&#039;eri arasında cereyan eden harekâtı ve mücâde&#039;.eleri dikkatle takip etmekteydi. Son defa, Isâ Çelebî&#039;nin Aydın, Saruhan ve Menteşe beylerinin yardımlarına rağmen mağlûp olması üzerine, Çelebî Mehmed &#039;e karşı koymak üzere bizzat Anadolu &#039;ya geçti ve Bursa&#039;yi aldı. Çelebî Mehmed mukavemet edemeyerek Amasya &#039;ya çekilmişti. Bundan sonra Emir Süleyman Ankara üzerine yüüdü ve vezîr-i âzam Çandarlı-zâde Ali Paşa &#039;nın aldığı tedbir ve baş-vurduğu bir hiyle neticesinde, Ankara muhafızı ve Çelebî Mehmed &#039;in adamı Fîruz Bey-zâde Yakub Bey&#039;in elinden, Ankara &#039;yi aldı; bu kadar başarıyı kâfi görerek daha ileri gitmedi ve Bursa &#039;ya döndü. Burada, îtiyad hâline getirdiği içki ve »efâhat âlemine daldı. Bunu öğrenen Çelebî Mehmed ise, onu Bursa &#039;da bir baskına uğratmak maksadı yle acele o tarafa yürüdü. Bu sırada Emir Süleyman &#039;in beylerinden Süleyman su-başı t SÜLEYMAN ÇELEBİ (EM1R% 181 „il yazmağa çıkmış&amp;quot; ve Sakarya kenarında Çelebi Mehmed kuvvetlerine rastlamıştı. Vaziyeti haber verdiğinde Emir Süleyman telâşa kapılarak Rumeli &#039;ye dönmek istemiş, fakat vezîr-i âzam Ali Paşa mâni olmuş ve onu Çelebi Mehmed ile savaşa tahrik etmişti ( Neşri. ayn. esr., s. 462 ). Bu suretle iki ordu Yenişehir civarında karşılaştı, fakat savaş olma-di. Zîrâ, Ali Paşa, sadâkatinden bahisle Çelebi Mehmed &#039;e mektup göndermiş ve bunda onun yanındaki beylerin Emir Süleyman tarafından elde edildiklerini bildirmişti. Gerçi, Çelebi Mehmed. Ali Paşa &#039;nın Ankara kalesini yine böyle bir hiyle ile ele geçirdiğini düşünerek, vezîr-i âzamin söz ve vaadleriııe inanmamış ise de, bu esnada şarabdar Ilyas Bey &#039;in, Emir Süleyman tarafına geçmesi, onun gözüne, Ali Paşa &#039;nın sözlerinin doğruluğunu bir dereceye kadar ispat eder göründü ve bunun üzerine de Çelebi Mehmed, ağabeyi Emir Süleyman ile muharebeden vaz geçerek, Amasya &#039;ya döndü, Emir Süleyman da yine Bursa&#039;ya çekildi. Bu sırada Sivrihisar ahâlisi Emir Süleyman &#039;a müracaatla kaleyi kendisine teslim edeceklerine dâir haber gönderdiler. Bu kale evvelce Osmanlılara âit iken Timur, Karaman -oğlu &#039;na vermişti. Bu haber üzerine Emir Süleyman. o tarafa gitti ise de, kale teslim olmadı. O da bir yandan bu kaleyi muhasaraya teşebbüs etti, diğer yandan da, kuvvetlerinden bir kısmını Çeiebî Mehmed elindeki yerleri tahrip ve yağma ettirmek üzere gönderdi. Karamanoğlu Mehmed Bey ise, Emir Süleyman &#039;in küçük bir kuvvetle Sivrihisar muhasarasında bulunduğunu öğrenerek onu bastırmak istemiş, fakat, durumdan vaktinde haberdar olan Emir Süleyman. Karamanoğ&#039;u&#039;nu meşgul etmek üzere, ümerâsından Evrenos Bey &#039;i Karaman memleketleri üzerine göndermişti ( bk. Neşri, Cihannümâ. s 47o v. d.). Bunun üzerine Karaman-oğlu Mehmed Bey ile Çelebi Mehmed arasında bir gSrüşme ve Emir Süleyman aleyhine ittifak oldu ki, buna göre, Karaman-oğlu&#039;nun yanında bulunan Mûsâ Çelebi, Mehmed Çelebi &#039;ye sâdık kalmak şartiyle, Rumeli &#039;ye geçirilerek orada Emir Süleyman aleyhinde faaliyette bulunacak ve bu suretle Emir Süleyman Edirne &#039;ye dönmeğe mecbur kalacaktı ı 1409 \ Evrenos Bey, bu ittifakı duyunca Emir Süleyman&#039;ın yanına dönüp duru mu, anlattı; onun tavsiyesi üzerine de kuvvetleri ile birlikte Ankara önerine gelen Süleyman Çelebi, burada bir mikdar kuvvet bırakarak Bursa&#039;ya döndü. Bu hâdiseler sırasında Çandarlı Ali Pa?a vefat etmiş. Emir Süleyman kendisine akıl ve tedbir tavsiye edecek kuvvetli bir şahsiyetten mahur a kalmıştı. Bu esnada Süleyman Çelebi, düşmanları ile ittifak eden Aydın-oğlu Cüneyd Bey üzerine de yürümüş ve adetâ, aleyhinde Karaman-oğlu &#039;ndan başka Germiyân-oğlu &#039;nun da dâhil olduğu kuvvetli bir ittifak hâsıl olmuştu. Neticede Mûsâ Çelebi Sinop yolu ile denizden Rumeli tarafına geçirilmiş ve Eflak voyvodasının da yardımıyle bu bölgede hayli tarafdar toplamıştı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Emir Süleyman ise, Ayasuluk ( Selçuk ) &#039;da 4 ay kadar kaldıktan sonra Mûsâ Çelebi &#039;nin faaliyetinden telâşa düşerek Gelibolu yolu ile Edirne &#039;ye dönmüştü [ bk. madd. MÛSÂ ÇELEBÎ, MEHMED I.]. Mûsâ Çelebi Eflak voyvodası Mireea&#039;dan başka Sırp despotunun kardeşi Vak (Vılk) ve Bulgar boyarlarını da kendisine yardımcı olarak kazanmıştı. Buna karşılık Süleyman Çelebi Bizans imparatorunun yardımını sağlamış bulunuyordu. İki taraf arasında, bir rivayete göre, Bizans surları altında, diğer bir rivayete jröre de, Çatalca civarında vuku bulan savaşta Sırp kuvvetlerinin birden-bire Emir Süleyman tarafına geçmeleri Mûsâ Çelebi kuvvetlerini zayıf düşürmüş, Mûsâ Çelebi de mağlûp olarak kaçmıştı. Galip gelen Emir Süleyman Çelebi. Mûsâ Çelebi&#039;nin artık bir daha kendisine karşı gelmeyeceğini zannederek takibe lüzum görmedi, alıştığı işret ve eğlence âlemine devam etti. Bu arada Mûsâ Çelebi, Süleyman Çelebi &#039;nin gafletinden istifâde ederek gizlendiği yerden çıkıp mücâdeleye tekrar başladı. Rumeli &#039;deki beyleri ve akıncıların başı olan Mihal-oğlu Mehmed Bey &#039;i elde etti. Bunlarla birlikte Emir Süleyman &#039;in kuvvetleri ile Sofya civarında vuku bulan savaşta galip gelerek Edirne üzerine yürüdü. Mûsâ Çelebi &#039;nin Edirne &#039;ye yaklaştığını Emir Süleyman&#039;a hamamda içki âleminde iken haber vermişlerdi ( Neşri, ayn. esr., s. 482 ). O, bu hâdiseyi kendisine bildiren Evrenos Bey&#039;i tahkir ettiği gibi, yine tehlikeyi anlatan ve tedbir isteyen yeniçeri ağası Hasan Ağa &#039;nın &#039;da sakalını tıraş ettirmek suretiyle aleyhdarlarını çoğalttı. Huzurundan bu suretle cezalandırılmış olarak çıkan Hasan Ağa, kendisine katılanlarla birlikte Süleyman Çelebi &#039;yi terk etti. Onun yanında sâdece belli-başlı ümerâdan Karaca Bey, Kara Mukbil Bey ve Oruç Bey kaldılar. Neticede Süleyman Çelebi, geceleyin Karaca Bey ve Kara Mukbil Bey ile birlikte istanbul tarafına kaçtı. Neşri&#039;ye göre. bir Türkmen kılavuz onları başka bir yoldan Düğüncü-îli denilen bir köye götürmüş, adamlarına da haber vererek onu tevkife teşebbüs etmişti.Türkmenlerden müteşekkil olan bu köy halkı, bu esnada Kara Mukbil Bey&#039;i öldürmüş, Karaca Bey&#039;i yaralamış, Emir Süleymf ı8* SÜLEYMAN ÇELEBÎ ( EMÎR ) - SÜLEYMAN MEHRÎ. &#039;in da atını okla vurarak kendisini bağlamış lar, sonra da peşlerini takip eden Mûsâ Çele bi &#039;nin bir adamına teslim etmişler, o da Mûsâ Çelebi &#039;den aldığı emir üzerine Süleyman Çe lebi&#039;yi boğdurtmuştu ( 18 mayıs 1410; Neşrî, ayn. esr., s. 484). Diğer bir rivayete göre, Emir Süleyman İstanbul &#039;a doğru kaçarken Düğüncü köyüne gelmiş, bu köy halkı da onu tanımayarak öldürmüş, sonra Mûsâ Çelebî ta rafından katiller idam ettirilerek, köy yakıl mıştır ( Tâc al-tavârih, I, «20; Âşık Paşa zade, Tevârîh-i Âl-i Osman, İstanbul tabı, s. 82 ; Oruç Bey, Tarih; Lutfi Paşa, Tevârîh-i Âl-i Osman, s. 61 ; diğer tarihçilerin görüş leri için bk. Uzunçarşılı, ayn. esr., s. 338). Emir Süleyman&#039;ın na&#039;şı Bursa&#039;ya gönderilerek büyük babası Murad Hudâvendigâr &#039;in Çekir ge &#039;deki türbesi yanına defnettirilmiştir. Şâir tabiatlı, ince ruhlu, ilim ve san&#039;at erbabı nın hâmisi olan Emir Süleyman Çelebî sefa hate, zevk ve sefaya düşkündü ; babasının azim ve kudretine sahip değildi. Çandarlı-zâde Ali Paşa gibi akıllı ve tecrübeli bir vezîr-i âzami olmasına rağmen fetret devrinin sarsıntıların dan devleti kur taramamış ve bir idare altın da toplamak suretiyle Osmanlı birliğini kura mamıştır. Ancak devrinin ilim ve san &#039;at adam larını Edirne &#039;de toplayarak az-çok ilmî ve ede bî bir hareket meydana getirmiştir. Bilhassa Ahmedî &#039;nin 1skender-nâme &#039;yi Emir Süleyman Çelebî adına tanzim etmesi kayda şayandır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde zikredi lenlerden başka Müneccimbaşı, Tarîh-i, III, tür. yer; Ahmedî, Dâstan ve Tarih Âl-i Osman ( Osmanlı tarihleri, I, Türkiye ya yınevi, s. 23 v. dd.); Şükrüllah, Bahcat altavârih (aynı sild içinde), s. 58 v. dd.; Ni şancı Ömer Paşa, Osmanlı sultanları tarihi { aynı cild içinde ), s. 348 v. dd.; Beşir Çe lebî, Tevârîh-i Âl-i Osman ( nşr. İsmail Hik met Ertaylan ), İstanbul, 1948, s. 70 v. dd.; Düstûr-nâme-i Enverî, tür. yer i Hüseyin Hüsâmeddin, Amasya tarihi, III, 163 v. dd.; Hammer, Devlet-i Osmaniye tarihi (trc. M. Atâ ). II, tür. yer ; Tayyib Gökbilgin, Edirne ve Paşa livası, bk. fihrist; Sicill-i osmânî, I, 42; lorga, GOR, I, 325 v. dd.; G. Heyd, Storia del Commercio del Levante nel Medio Evo (Turin, 1913), s 835 v. d.; İsmail Hami Dânişmend, Osmanlı tarihi kronolojisi, I, bk. fihrist ( M. TAYYİB GÖKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Dosya:S%C3%BCleyman_%C3%87elebi_T%C3%BCrbesi_.jpg&amp;diff=517</id>
		<title>Dosya:Süleyman Çelebi Türbesi .jpg</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Dosya:S%C3%BCleyman_%C3%87elebi_T%C3%BCrbesi_.jpg&amp;diff=517"/>
		<updated>2024-05-08T10:03:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Süleyman Çelebi&#039;nin türbesi&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=S%C3%BCleyman_I_(Kanuni)&amp;diff=516</id>
		<title>Süleyman I (Kanuni)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=S%C3%BCleyman_I_(Kanuni)&amp;diff=516"/>
		<updated>2024-05-08T09:54:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SÜLEYMAN I. (1494 - 1566), KANUNÎ SULTAN SÜLEYMAN, MUHTEŞEM SÜLEYMAN, BÜYÜK TÜRK&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; == İtalyan ressam Titian&amp;#039;ın 1539 yılında yaptığı ve I. Süleyman&amp;#039;ı tasvir ettiği tablosu. 10. Osmanlı pâdişâhı olup, Yavuz Sultan Selim&amp;#039;in oğludur. Osmanlı hânedanındaki resmî ve meşru silsileye göre, onuncu hükümdar ve bu isimdeki pâdişâhların birincisi sayılmakta ve umûmî hüküm ve...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SÜLEYMAN I. (1494 - 1566), KANUNÎ SULTAN SÜLEYMAN, MUHTEŞEM SÜLEYMAN, BÜYÜK TÜRK&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:EmperorSuleiman.jpg|küçükresim|İtalyan ressam Titian&#039;ın 1539 yılında yaptığı ve I. Süleyman&#039;ı tasvir ettiği tablosu.]]&lt;br /&gt;
10. Osmanlı pâdişâhı olup, Yavuz Sultan Selim&#039;in oğludur. Osmanlı hânedanındaki resmî ve meşru silsileye göre, onuncu hükümdar ve bu isimdeki pâdişâhların birincisi sayılmakta ve umûmî hüküm ve kanâatler de bu yolda bulunmakta ise de, bir kısım garplı tarihçiler, vaktiyle Yıldırım Bayezid &#039;in şehzadelerinden olup da XV. asır başlarında fetret devrinde (1402—1413 ) Edirne &#039;de saltanatını ilân eden ve bir süre de her tarafta bu sıfatı ile tanınan Emîr Süleyman &#039;in hükümdarlığını dikkate alarak, bunu İkinci Süleyman diye adlandırmışlardır. Tarihçi Âlî. onu. „amûd~ı neseb-i saltanat&amp;quot; itibariyle ve on rakamının sayı başı olmasından dolayı I uğurlu saydığı onuncu padişah olarak, fakat, Emîr Süleyman ile Emîr Musa &#039;nın da Osmanlı tahtına geçmiş bulunmaları sebebiyle aynı zamanda on iki remzinin hikmetlerini şahsında toplayan bir hükümdar telakki etmekte ve bu mes-&#039;ut tesadüfleri onun büyüklüğüne bir işaret gibi göstermektedir. Osmanlı kaynakları ve umûmî efkârı, kanun vâzu vasfından dolayı, kendisini umumiyetle Kanunî Sultan Süleyman nâmı ile. garp kaynakları ve garp dünyası ise, büyük ve kudretti vasfından dolayı Muhteşem ve Büyük ( Magnificent, Maguifique, Der Prâchtige, çok defa da sâdece Grand Turc ) adları ile tesmiye etmişlerdir. Süleyman, babası Selim &#039;in, şehzadeliğinde Trabzon &#039;da sancak beyi bulunduğu sırada, 6 teşrin II. 1494 ( 6 safer 900 ) &#039;te dünyaya geldi ( Alî, Kunh al-ahbâr, 900 h. senesinin evvelinde ; Haner-nâme, &#039;ye dayanarak, Ahmed Tevhid, Kanunî Saltan Süleyman Han&#039;ın şehzadeliği devri, TOEM, 1335—1337, nr. 49—62, s. 8b v. dd.). İsimlerin gökten indiği hakkındaki inanışa uyularak Kar &#039;an &#039;dan bu hususta istiânede bulunulmuş, açılan sahifedeki „lnnaha niin Sulaymân&amp;quot; âyetinden alınarak kendisine Süleyman adı verilmiş ve bu müjde derhâl istanbul &#039;da büyük babası pâdişâha ( Bayezid II. * ulaştırılmıştı. İlk tahsilini Trabzon &#039;da babasının bu iş ile vazifelendirdiği ve muhitinde bulundurduğu kimselerden yapan şehzade Süleyman o devirde sancak beyliğint çıkma yaşı olarak devletçe usûl ittihâz edilen 15 yaşına kadar burada kaldı Şehzade Selim &#039;in, oğlu için pâdişâhtan bir sancak talep etIOO SÜLEYMAN I. mesi üzerine, Bayezid II. evvelâ Süleyman &#039;a Karahisar livasını (Şebinkarahisar) tâyin etti. O sırada Amasya &#039;da sancak beyliği ile hükümet eden, fakat bütün Anadolu &#039;yu kendi nufûzu altında bulundurmak isteyen şehzade Ahmed kendi bölgesine çok yakın bulunduğu cihetle bu tâyini hoş karşılamadı. Veziri Yular-Kasdı Sinan Bey&#039;in itirazına, düşmanın ya çok uzak, ya da yanında bulunması gerektiği şeklindeki tavsiyesine rağmen, bunun değiştirilmesini pâdişâhtan rica etti ve Hoca Sâded-din &#039;in bu münâsebetle naklettiği bir nazımda belirttiği üzere ( Tâc al-tavSrih, II, 136) bir gerekçe gönderdi. Bunun üzerine şehzade Süleyman &#039;a Bolu sancağı verildi. Ancak babasının yerine geçmeyi ve padişah olmayı iyice aklına koyan Sultan Ahmed, buraya da, Bolu &#039;nun Amasya ile İstanbul arasındaki yol güzergâhını bulunması, dolayısiyle saltanat merkezine ulaşmanın kendisi için belki güç olacağı düşüncesiyle, itiraz etti. Pâdişâhın nezdinde „Bir sözü iki olmak muhal. .. bu vaz &#039;1 dahi makbulleri&amp;quot; bulunması yüzünden şehzade Süleyman &#039;a bu defa da Kefe sancağı beyliği tevcih olundu ( 18 rebiülâhır 915 = 6 ağustos 1509; Topkapı sarayı arşivindeki bir vesikadan naklen Çağatay Uluçay, Yavuz Sultan Selim nasıl pâdişâh oldu, Tarih dergisi, 1956, sayı 11 —12). Bu değişiklik, Selim ve kardeşleri arasındaki taht mücâdelesinde, ehemmiyetli oldu ve Selim &#039;in ha&#039;yli işine yaradı [ bk. mad. SELİM I.]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Semailname 47b.jpg|sol|küçükresim|1579 yılında, Nakkaş Osman&#039;ın Şemâilnâme adlı eserinde yer alan ve I. Süleyman&#039;ı gençlik yıllarında resmeden bir minyatür]]&lt;br /&gt;
Gerçekten, Süleyman, h. 918 senesine kadar 3 yıl kaldığı Kefe sancak beyliğinde iken, babasının Kefe &#039;den Rumeli &#039;ye geçişinde, sonra Bayezid II. &#039;e karşı yenilgiye uğrayarak avdetinde ve diğer hâdiselerde Kırım hanı ile birlikte, onun ordu ihtiyaçlarını gidermeğe gayret gösterdi. Yavuz Sultan Selim, nihayet mücâdelesinde muvafak olarak saltanata geçtikten (7 safer 918 = 24. nisan 1512 ) sonra Kırım hanına gönderdiği bir mektupta oğlu Süleyman-şah &#039;m İstanbul &#039;a gönderilmesini, bir sefer vâkî olduğunda devlet merkezinin muhafazasının kendisine verileceğini bildirdi (krş. Topkapı sarayı arşivi, E 6185 numaralı tarihî vesikadan naklen Ç. Uluçay, aynı makale, s. 127 ) ki, şehzade Süleyman, gerçekten, babasının amcaları Ahmed, Korkud ve amca-zâdeleri ile mücâdeleleri ve bütün Anadolu harekâtı sırasında kaim-makam-ı saltanat olarak İstanbul &#039;da bulundu ; ancak Selim &#039;in ortada hiç bir müddei bırakmamak suretiyle bu mücâdeleyi nihâî şekilde kazanmasından sonra Saruhan sancak beyliği ile Manisa &#039;ya gönderildi (919=1513). Onun, iç savaşlar sebebiyle âsâyiş ve güvenliği oldukça bozulan bu sancağın idaresinde bâzı güçlükler ile karşılaştığı ve pâdişâhtan, kendisine hareket hattını tâyine yarayacak bir talimatname göndermesini istediği görülmektedir ki, Sigâset -nâme adını taşıyan tarihsiz böyle bir hüküm Manisa şer&#039;iye sicillinde kayıtlıdır ; bu mühim vesika, Saruhan sancağında, bu sancağın şehir, köy ve kasabalarında rastlanan haydut ve hırsızların nasıl te&#039;dip edileceğini bütün teferruatı ile açıklayan bir ceza kanunu mahiyetindedir ve „Sultan Süleyman kanun-nâmesi&amp;quot; olarak tanınan matbu kanun-nâme ile bir çok yerlerinde uygunluk göstermektedir. Bu siyâ-setnâmenin bir hususiyeti, yürürlüğe konulmadan önce, hükümlerinin türlü yollar ile halka duyurulması, tanıtılması ve açıklanmasının sağlanması, ancak bundan sonra kadılar tarafından yürütüleceğine işaret olunmasıdır. Si-gâset-nâme, bundan başka, toprak meselelerine, idaresine ve vergilerine dâir de çok mühim hükümleri ihtiva etmektedir ( tafsilât için bk. Yavuz Sultan Selim &#039;in oğlu şehzade Sülegman &#039;a Manisa sancağını idare etmesi için gönderdiği Sigâset-nâme, Enver Ziya Ka-ral, Belleten, 1942, sayı 21 v.d.; Ç. Uluçay, Saruhan &#039;1 idare eden şehzadeler, maigetleri ve devirlerinde yapılan eserlere dâir bir araştırma, Türk Tarik Kurumu yazmaları, s. 8, 66, vesika 4 ). Diğer yandan, şehzade Süleyman &#039;111 burayı idare ettiği esnada oldukça geniş selâ-hiyetlere sahip olduğu, msl. kapu ağası Ali Ağa &#039;ya Korucu çiftliğini mülk olarak verdiği, orayı idareye başladığı sene, Manisa yakınındaki Bozköy zaviyesi şeyhi Murad-oğlu Derviş İbrahim &#039;i türlü tekâlif ve rüsumdan muaf tuttuğuna dâir bir berat verdiği görülmektedir ( Ç. Uluçay, agn. esr., vesika 5 ve 8 ). Yavuz Sultan Selim Çaldıran seferine çıktığı sırada şehzade Süleyman &#039;1 Manisa &#039;dan celp ite Edirne muhafazasına bıraktığı gibi, Mısır seferine giderken de onu yine Rumeli memleketlerini düşmandan korumak vazifesiyle Edirne &#039;de bulundurmuştu ( Tac al-tavarik, II, 245, 328 v.d.). Bu seferlerin muzaferiyetle neticelenmesi üzerine pâdişâhın ona Çaldıran Fe-tih-nâmesi ile (evâil-i receb 920&#039;de Hoy şehrinden, Feridun Bey, Munşa&#039;St al-salâtin, l, 386 v.d.) Kahire &#039;den muharrem 923 (temmuz 1517) tarihinde gönderdiği Mısır Fetih-nâme &#039;si de bilinmektedir ( Feridun Bey, agn. esr., s. 427 v.dd.). Çorlu civarındaki Sırt köyünde babasının vefatı üzerine Manisa &#039;da bulunan şehzade Süleyman &#039;a sadrâzam Pîrî Paşa tarafından silâhdarlar kethüdası Süleyman Ağa gönderilerek İstanbul &#039;a davet edildi. Daha önce Ferhad Paşa &#039;nın bu yolda bir haber gönderdiği, fakat şehzade Süleyman &#039;in, sadrâzamın davet ve işaretini beklediği ve ancak 1 SÜLEYMAN I. IOI Pîrî Paşa ile vezir Ahmed Paşa &#039;nın „fetret olmadan yetişesiz&amp;quot; diye haberleri üzerine yola çıktığı da nakledilir ( krş. Rüstem Paşa, Te-vârih-i Âl-i Osman, Univ. kütüp., nr. TY 2438, var. 180; Charles Anciüon, Histoire de la vie de Soliman second Empereur des Tarcs, Rot-terdam, 1706, s. 14). Şehzade 17 şevval 926 {30 eylû! 1520)&#039;da Üsküdar&#039;a vâsıl olunca, sadrâzam divânı toplamış, orduya vefat hâdisesini anlatmış ve kendisi sür&#039;atle Çorlu &#039;dan istanbul&#039;a gelmişti. I teşrin 1. J520&#039;de cülus ve bi&#039;at merasimi istanbul &#039;da yapıldı ve aynı gün genç pâdişâh matem elbisesi giymiş olduğu hâlde babasının nâşını karşılamak üzere Edirnekapısı &#039;ndan çıktı. Fâtih camiinde namazı kılındıktan sonra da onun Mirza sarayı denilen yerde defnini, buraya türbe ile birlikte bir cami (Sultan Selim camii ), imaret, cnuallimhâne ve Yeni bahçe yakınında da bir medrese inşâsını ferman etti. Pâdişâh aynı gün sarayda hil&#039;atler ve bahşişler, terakkiler dağıttırdı. Eyâletlere, sancaklara ve dost devletlere cülûsnâmeler yazıldı. Pîrî Paşa &#039;yi yerinde vezîr-i âzam bırakan Sultan Süleyman, kendisinin Saruhan sancak beyliğinde lalası bulunan Kasım Paşa &#039;ya ( Koca, Safî ) vezirlik payesi tevcih etti. Bu suretle divanda ilk defa dört vezir bulunması (ikinci vezîr Mustafa Paşa, üçüncü vezir Ferhad Paşa, dördüncü vezîr Kasım Paşa ) usûlü ihdas edildi. Pâdişâh ihsanını yaptıktan sonra adlini ve hakkın tecellisine karşı hassasiyetini de isbat etti. Önce, babasının Tebriz den sürüp getirdiği 600 evden mürekkep sürgünlere hürriyetlerini iade etti. İsteyenlerin yurtlarına gitmekte, dileyenlerin de İstanbul &#039;da kalmakta muhtar olduklarını bildirdi. Sonra, evvelce yasaklanan ipek ticâretinin, Osmanlı ve İran ülkeleri arasında ticâret kervanlarının serbest bırakılması, müsadere edilen malların iadesi sağlandı ve bu suretle yapılmış olan haksızlık telâfi edildi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:OttomanJanissariesAndDefendingKnightsOfStJohnSiegeOfRhodes1522.jpg|küçükresim|Rodos&#039;un fethini gösteren bir minyatür.]]&lt;br /&gt;
Diğer yandan, hakkında şikâyet vâki olan veya asayişsizliğe cür&#039;et edenler de şiddette te&#039;dip olundu ki, bu arada Gelibolu sancak beyliği vazifesi ile Kapudan-ı derya bulunan Cafer Bey tHûnî, „Kanlı&amp;quot; lekabım taşıyordu), hakkında tahkikat yapıldıktan ve istediklerini katlettirerek mallarını zaptettiği anlaşıldıktan sonra, idam olunmuş, yerine Po-lak Mustafa Paşa getirilmiş, keza, bu sıralarda bâzı evleri basarak zorbalık yaptıkları pâdişâhın kulağına kadar gelen bâzı silâhdârlar da şiddetle cezalandırılmışlar ve yine reaya evlatlarını esir diye sattırdığı hakkında divân-ı hümâyûna şikâyetleri gelen Prizrin beyi de, mahalline gönderilen bir çavuş marifeti ile, te&#039;dip olunmuştu. Bu adalet örnekleri, Sultan Süleyman saltanatının hak, kanun ve nizâm devri olarak başladığının isbatları oldu ve bundan sonra da kanunsuz ve haklı sebebe dayanmayan hiç bir muamele cereyan etmedi. Sebepsiz ve günahsız yere ümerâdan ve kadılardan, diğer mansıb sahiplerinden hiç kimse mâzûl ve mağdur edilmedi. Bu yüzden bütün vazifeliler, adalet ve hakkaniyet dâiresinde hareket etmekte, azilden korkmaktaydılar ve „mâzû! olursam bir dahi mansıb yüzün gör-mezem&amp;quot; derlerdi ( bu hususta Peçevî. Tarih, I, 16 v. dd. &#039;ında bir çok misâl nakletmektedir.). C a n b e r d i G a z â l î i s y a n ı (1520). Cülus senesinde Şam beyler-beyi Canberdi Gazâlî isyanı vuku buldu. Aslen Dalmaçyah bir slav esiri iken sonradan Tomanbay &#039;in ümerası arasına girmiş ve Şam emirliğine tâyin olunmuştu. Mısır seferi esnasında Haleb emî-ri Hâ&#039;ir &#039;in delâleti ile Yavuz Sultan Selim&#039;e itaatini arz eden Canberdi Gazâlî &#039;ye, seferden dönüşünde onun tarafından Kudüs ve Gazze sancakları ile birlikte Şam eyâleti tevcih edilmişti. Ancak, kafasında dâima isyan fikri ve istiklâl arzusu taşıdığı anlaşılan Gazâlî, Sultan Süleyman &#039;in cülusunu müteakip, her hâlde onun tecrübesizliğini hesaplayarak baş kaldırdı. Celâl -zade &#039;ye göre ( Tabakât al-mamâlik va dara-cöt al-masSlik, Üniversite kütüp, nr. TY 5997 var. 83 ), önce Suriye ve Filistin &#039;i ele geçirmek, sonra Mısır &#039;1 zaptetmek ve nihayet hilâfeti ele geçirmek gibi büyük tasavvurları vardı. Derhâl Şam kalesini zapt ile nâmına hutbe okuttu, sikke bastırdı (Âlî, Kunh al-ahbâr, basılmamış kısımlar, Üniv. kütüp., var. 218 ). Arap ve kürtlerden 15.000 kişi ile 800 kadar tüfenk-endâzı başına topladı. Beyrut&#039;u, kölelerinden biri vâsıtasiyle ele geçirdi. Cebel Lübnan &#039;daki dürzîleri isyan ettirmeğe çalıştığı gibi, Mısır beyi Hâir Bey &#039;e müracaat ile onu da bu harekete katılmaya davet etti ( Şam&#039;daki Venedik konsolosunun raporuna atfen Hammer, Devlet-i Osmaniye tarihi, V, 13). Ancak onun bu hareketini tasvip etmeyen Hâ-&#039;ir Bey bir taraftan mektubu pâdişâha gönderdiği gibi, diğer yandan Canberdi Gazâlî &#039;yi oyalamayı uygun buldu ve başarı kazanabilmesi için önce „kilîd-i arab&amp;quot; mesabesinde olan Haleb &#039;i ele geçirmesi gerektiğini ona telkîn etti ki, bunun üzerine Haleb &#039;e karşı taarruz vuku buldu. Bu esnada Trablus, Hama ve Humus sancak beyleri de Haleb &#039;e çekilmiş ve Haleb beyler-beyisi Karaca Paşa ile birlikte kuşatılan şehri müdâfaaya başlamışlardı. Gazâlî &#039;nin isyanı ve Haleb &#039;i kuşattığı İstanbul &#039;da duyulunca (.zilhicce 926=»teşıin&amp;quot;I. 1520) onu te&#039;-dibe üçüncü vezîr Ferhad Paşa, silâhdâr ve sipâhî bölükleri, 4.000 yeniçeri ve 200 top arabası ile, Anadolu, Rum ve Karaman beylerIOÎ SÜLEYMAN I. beyileri kuvvetleri refakatinde, me&#039;mûr edildi. Diğer yandan, Şehsuvar-zâde Ali Bey &#039;in de Dulkadırlı Türkmen kuvvetleri ile derhâl Ha-leb &#039;e giderek şehri muhasaradan kurtarması bildirildi. Ali Bey &#039;in geldiğini duyan Can-berdi Gazâiî, Şam &#039;a çekilmek zorunda kaldı ve Şam &#039;da müdâfaa tedbirleri aldı ise de, bu esnada serdar da Anadolu ve Karaman kuvvetleri ile yetişti. Şam civarında Maştaba mevkiinde vuku bulan çarpışmada ( 7 safer 927 = 17 kânun II. 1527), Gazâiî kat&#039;î bir yenilgiye uğradı ve kendisi ele geçirilerek katledildi. Bunun üzerine Şam etrafındaki arap kabileleri tamamen inkiyad etti. Şam beyler-beyliğine Anadolu beyler-beyisi Ayaş Paşa getirildi. Kudüs, Gazze Şafad sancak beyleri değiştirildi. Bu hareketi müteakip Gazâiî isyanından kendi hesabına bir fâide umduğu ve müsait bir fırsat kolladığı anlaşılan Şah İsmail &#039;in hareketlerini gözetlemek vazifesi ile Ferhad Paşa bir müddet Kayseri &#039;de beklemek üzere pâdişahdan bir emir aldı ise de, sonradan, umduğunu bulamayan şahın, Tebriz &#039;i terkettiği duyulunca bu tedbire de lüzum görülmedi ı Âlî, agn. esr., var. 219 ). B e l g r a d &#039; ı n z a p t ı ( 1521 ).Kanunî Sultan Süleyman, Canberdi Gazâiî isyanının bastırıldığı haberi istanbul &#039;a geldiği sırada Macar kiralına karşı bir sefer açılmasına karar veriyordu. Zîrâ, kıral Lajos II. nezdine, bâzı kaynaklara göre cülusunu haber vermek üzere, Âlî &#039;ye yöre de «haraç talebine&amp;quot; giden pâdişâhın elçisi Behram Çavuş &#039;ün tahkîr ve idam edildiği öğrenilmiş, kısaca Osmanlı devleti ile olan ahdini bozduğu görülmüştü. Şüphesiz ki, Belgrad&#039;ın çok tahkim edilmiş bulunmasının, Fâtih Sultan Mehmed devrinde buraya karşı yapılmış bir teşebbüsün akîm kalmasının o zamandan beri Osmanlı umûmî efkârında uyandırdığı kuvvetli aksül&#039;amelin de Sultan Süleyman &#039;m bu kararında bir te&#039;siri olduğu ve meydana gelen bu son hâdiseyi, kendi devleti menfaatleri hesabına, değerlendirmek istediği düşünülebilir. Pâdişâh bu ânî kararı takiben ilk hazırlıkları emretti (tafsilât için bk, mad. BELGRAD ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:John Sigismund of Hungary with Suleiman the Magnificient in 1556.jpg|küçükresim|John Sigismund I. Süleyman&#039;ın huzurunda]]&lt;br /&gt;
Kendisi de 11 cemâziyelâhır 927 &#039;de ı 19 mayıs 1521 ), Fâtih, Bayezid ve babasının türbelerini ziyaretten sonra İstanbul &#039;dan hareket etti. Evvelâ Halkalı Pınar &#039;da çadırlı ordugâha çıktı, 7 gün sonra Edirne&#039;ye, buradan Rumeli kuvvetlerini beraberine alarak yoluna devamla, 11 haziranda, Filibe, 17 haziranda Sofya &#039;ya vardı. Daha sonra da Niş ve Alacahisar istikametinde yoluna devam ederken hudut&#039; kumandanlarının katıldığı harp meclisinde, muhasara stratejisi hakkında ve-zîr-i âzam Pîrî Paşa ve vezîr Ahmed Paşa &#039;nın ileri sürdükleri tekliflerin münâkaşasını müte-âkib alman karar gereğince ilk olarak zaptı kararlaştırılan Böğürdelen kalesinin alınmasında hazır bulundu. Sava üzerinde kurulan köprü inşâatına, günlerce bir çardak altında nezâret ederek, askeri teşvik etti. Bu sırada Koupenik ( Koupinovo ) kalesi hâkimi pâdişâha kalesini teslim edeceği yolunda bir haber göndermiş, fakat bunu sâdece zaman kazanmak için yaptığı anlaşılmıştı. Daha sonra Semtin (Zimony) ve daha başka kaleler zaptolundu ve 30 ağustosta da Belgrad teslim alındı. Belgrad&#039;ın fethine bir çok tarihler düşürülmüştür ( krş. Lûtfi Paşa, Tevârih-i ÂL-i Osman, s. 303 ). Sultan Süleyman iki gün sonra ( 27 ramazan ) kaleye giderek camie tahvil edilen aşağı kilisede cuma namazını kıldı ( tafsilât için bk. mad. BELGRAD ve krş. Tubero, De Turcoram origîne moribus et rebus gestis Comentaris, Floransa, 1590, Frankfurt, 1003; F. Tauer, Histoire de la campagne da Sultan Süleyman 1. contre Belgrade en 1521, Prague, 1924; ayrıca bk. Ferîdûn Bey, Münş____________aât, Belgrad seferi menâzil-nâmesi, 1, 507 v. dd.). Belgrad &#039;in fethini pâdişâh memleketin bütün kadılarına oradan bir fetihname ile bildirmiş ( evâ-hir-i ramazan 927=1521 eylül başları), sefer ve muhasara hâdiseleri ve kalenin fethi bu nâmede edebî bir ifâde ile ve bir çok âyet ve hadîsler ile süslenerek anlatılmış, bilhassa vezirler ile vezîr-i âzamin büyük meziyetleri belirtilmiştir. Ayrıca Dulkadır hâkimi Şehsuvar -zade Ali Bey &#039;e, vezîr Ferhad Paşa &#039;ya Belgrad fetihnameleri gönderen Sultan, kendilerinden de buna karşılık tebriknâmeler almıştır krş. Ferîdûn Bey, Münşâat, l, 515 v. d.). Diğer tarafdan, pâdişâh Venedik dojuna da Halil Çavuş adındaki bir elçi ile bu fetihnamelerden birini göndermiştir ki, bu elçinin 28 teşrin 1. &#039;de senato tarafından merasimle kabul edildiğine dâir bilgimiz vardır (Marini Sanuto &#039;dan naklen Hammer, agn. esr., V, 18 ). Kanunî Sultan Süleyman teşrin I. sonlarında ordu ile İstanbul &#039;a döndü, yolda iken küçük oğlu şehzade Murad&#039;ın ölümünü haber almış {Râznâme, s. 514, 21 şevval 927) avdetinden sonra da 9 yaşındaki şehzade .Mah-mud adındaki oğlunun ve bir kızının vefatı vuku bulmuştur \ Bostan, Sülegman-nâme, Aya-sofya kütüp., nr. 3317, var. 32, 34; Hammer, agn. esr., V. tg ). R a g u s a , Rus ve V e n e d i k elçileri ile y a p ı l a n a n l a ş m a l a r ( 1521 ). Bu sırada pâdişâh, kısa aralıklarla toplanan di-vân-ı hümâyûnlarda hükümdarlarından getirdikleri tebriknâmeleri takdime gelen Ragusa, Venedik ve rus elçilerini kabul etti. Ragusalılar f SÜLEYMAN i. »°3 Osmanlı memleketlerinden ihtiyaçları için zahire satın almak müsaadesini sultandan almakta idiler. Kırım hanının mütemadi akınlarının tehdidleri altında bulunan rus çarı Vasili &#039;nin. cülus tebriki için gönderdiği elçiler, bu akınlardan şikâyetle bahsetmişler (elçi Tre-tiak, Moskova&#039;dan 20 haziran 1521 &#039;de hareket etmişti ), genç pâdişâh da Mehmed Giray Han &#039;a rusları rahatsız etmemesini tenbih eylemişti. Kırım han-zadelerinden birinin, Menkûb beyinin götürdüğü bu nâmede sultan, dostâne hislerini ve iyi komşuluk arzusunu bildiriyordu ki, rus çarı bu fırsatı kaybetmemek için derhal Jean Morozof adında yeni bir elçi göndererek Osmanlı pâdişâhı ile bir anlaşma akdini istedi, fakat daha fazla bir şey elde edemedi (tafsilât için bk. M. Karamsin, Histoire de l&#039;Empire de Russie, trans. trc. St. Thomas ve Jaufret. Paris, 1820, VII. 129 v.d.. 142 v.dd.). Bu sırada Venedik ile yapılan anlaşma ve eskiden verilmiş imtiyazların yenilenmesi daha mühimdir. Venedik balyosu Marco Memmo 30 maddelik bir ahid-nâme akdine muvafak oldu ( 1 muharrem 928 = 1 kânun 1. 1521 ;. Bu ahidnâmede ticâretin serbestisi ve güvenliği belirtiliyor, her üç senede bir değiştirilmek üzere İstanbul &#039;da balyos bulundurulması kararlaştırıhyordu. Kaçak köleler Venedik &#039;e iade olunacak, islâmı kabul etmiş bulunanlar için 1.000 akçe bedel verilecekti. Asîl esirlerin hürriyeti iade olunacak. deniz kazazedelerine ilişil meyecekti. Her kaptan, gemisinden sorumlu olacak, katiller ve diğer suçlular her iki tarafça karşılıklı olarak geri verilecekti. İki devlet tebeası arasındaki dâvalarda tercümanlar mahkemelerde hazır bulunacak, her hangi bir Venediklinin borcu için balyos hapsedilmeyecek, Venedik tüccarları balyosun müsâadesi olmadıkça Osmanlı ülkesinde seyahat edemiyeceklerdi. Venedik tebeasının verasetine âit dâvaları balyos tarafından görülecek, Venediklilerin Trab-lusgarp, Tunus ve Cezayir gibi berberi memleketleri ile ticâretlerine mâni olunmayacak, Venedik gemileri yalnız İstanbul &#039;a girecekleri vakit gözden geçirilecek Gelibolu &#039;da muayene olunmıyacaktı; Venedik cumhuriyeti Kıbrıs ve Zanta adalarına karşılık her sene biri 10.000, diğeri 500 dukalık iki vergi ödeyecekti. Kanunî Sultan Süleyman &#039;m ilk senelerinde yapılan bu ahid-nâme, bu hükümdarın daha sonraki devirlerinde diğer devletler ile aktedilen anlaşmalara esas olmuş gibidir { bk. aslının Venedik arşivinde, Capitulatio Sultani Sulei-mani... per Marco Memmo başlığıyle, suretinin de Viyana arşivinde ve ayrıca Marini Sanuto &#039;da olduğunu bildiren Hammer, V, 20, *7°). R o d o s &#039;un za p t ı ( 1522). Saint Jean d&#039;Hospitaliers veya Saint Jean de Jerusalem denilen şövalye tarîkatinin elinde bulunan Rodos adası, öteden beri Osmanlı devletinin ele geçirmek istediği çok müstahkem ve ehemmiyetli bir yerdi. Sultan Süleyman, Belgrad&#039;ın fethini başardıktan sonra Osmanlı siyâsetinin bu ikinci mes &#039;elesini de halle teşebbüs etti. Fethi zarurî kılan âmiller belli idi: I ) Rodos şövalyelerinin Osmanlıların Akdeniz ticâretini sekteye uğratması, 2 ) hac seferlerini teeâ-vüzleriyle rahatsız edip aldıkları esirleri (ki bu sırada sayılarının 1.500 &#039;ü bulduğu tahmin edilir) adalarında angaryada çalıştırmaları, 3) başta vezîr Mustafa Paşa ile de-&#039;nizci Kurdoğlu Musliheddin Reis &#039;in sultana telkin ve te&#039;sirleri, 4) şövalyelerin Mısır Mem-lûklerine ve Canberdi Gazâlî isyanlarına yardım etmiş olmalarının bilinmesi. Esasen Şarl-kent-François papalık-reform hareketleri mücâdeleleri ve Macaristan &#039;in iç vaziyeti, şövalyelerin yardım dâvetine karşı bunların hareketsiz kalmaları neticesini doğurduğu cihetle adanın alınması için şartlar da gayet müsait bulunmaktaydı. Muhasaraya başlamadan önce Kanunî Sultan Süleyman şövalye tarîkati reisi Villier de l&#039;lsl Adam &#039;a bir mektup göndererek ona Belgrad &#039;in fethini bildirdi ve itaati kabul ettiği takdirde hürriyetlerinin sağlanacağını ve mallarının taarruzdan masun kalacağını te&#039;min etti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:1526-Sultan Suleiman during the Battle of Mohacs-Suleymanname.jpg|küçükresim|I. Süleyman Mohaç Seferi&#039;nde]]&lt;br /&gt;
Fakat bunun müsbet bir neticesi olmadı. Serdar ikinci vezîr Mustafa Paşa kumandasında Osmanlı donanması İstanbul &#039;dan 4 haziran 1522 &#039;de hareket etti. Pâdişâh da Üsküdar &#039;da otağını kurdu ( 18 haziran ). Buradan Marmaris körfezine doğru karadan hateket etti. 2 temmuzda Kütahya &#039;da Anadolu beylerbeyi Kasım Paşa ve Rumeli beyler-beyi Ayaş Paşa pâdişâha katıldılar. Aydın &#039;a varınca Ferhad Paşa &#039;nın, evvelce verilen talimata tevfikan, Şehsuvar-zâde Ali Bey &#039;i te&#039;dip ettiği haberi geldi. Dulkadır hanedanından olan ve şimdiye kadar bir çok hizmetleri görülen Şehsuvar-zâde Ali Bey hakkında, idaresi altında bulunan MaraşElbistan havâlisinde ve diğer yerlerde keyfî hareketler yaptığı, istediklerini kati ile mallarını müsadere eylediği yolunda bâzı şikâyetler geliyor, Celâl-zâde &#039;ye göre, sefere gelmesi için pâdişâhın yaptığı davete icabet etmiyordu. Hattâ istiklâlini ilân etmek istediği hakkında bâzı şüpheler de uyanmıştı (Ali Bey&#039;in te&#039;dibi hâdisesinin, Ferhad P&amp;lt;şa &#039;nın beslediği kini ve garezi yüzünden vuku bulduğu hakkında bk. Mehmed Mazhar Fevzi, Haber-i sahih, İstanbul, 1293,JV, 37 ). Böylece Marmaris körfezine yaklaşıldığı sırada, serdardan, Rodos şövalyelerini» kaleyi n^âlanyle SÜLEYMAN I. vermiyecekleri haberi alınınca temmuz nihayetlerinde Sultan Süleyman Rodos &#039;a geçti ve muhasaraya bizzat nezâret etti. Türlü safhalar arzeden ve uzun süren kuşatma esnasında 24 eylülde vuku bulan umumî hücumun başarısızlığa uğramasında sorumluluğu Sultan, Ayaş Paşa &#039;da bulduğu gibi, serdarın da, o sırada vefat haberi gelen Hâ&#039;ir Bey &#039;in yerine Mısır valiliğine göndermek suretiyle, muvafa-kiyetsizliğine hükmetmiş oluyordu. Serdarlığa vezir Ahmed Paşa &#039;yi getirdi. Pâdişâh arasıra Cem Sultan ve Santur-oğlu bahçelerine, Eski-Rodosluk ve Sünbüllük denilen mesire yerlerine gidiyordu. Defterdar Abdüsselâm Bey ile Menteşe ve Karası sancak beylerini, Okçu Sinan Bey &#039;i kuvvetleri ile birlikte Eski-Rodos &#039;un yeniden bina edilmesine me&#039;mûr etmişti. Nihayet kaleyi teslim müzâkereleri başladı. Kışın yaklaşması, muhasaranın uzaması ve soğukların büyük zayiata sebep olması, pâdişâhı, Üstâd-ı âzamin teslim şartlarını kabule sevketmişti. 21 kânun 1.&#039;de kalenin teslimi kararlaştı i teslim şartları için bk. mad. RODOS ). 26 kânun I. &#039;de Kanunî Sultan Süleyman Üstâdı âzami huzuruna kabul etti. Müteakiben de kalede ispanyol burcunu, Saint Nicolas kalesini, Ostâd-ı âzamin sarayını gezmiş, camie tahvil edilen Saint Jean kilisesinde cuma namazını kılmıştı. Üstâd-ı âzam, 1 kânun II. 1523 &#039;te 5.000 kişilik maiyeti halkı ile Girid &#039;e hareket etti. Tarihçi Alî, Rodos &#039;un fethi için söylediği bir kıt&#039;ada fetih tarihini 929 olarak belirten bir tarih düşürmüştür (Kunh al- ah-bâr, basılmamış kısımlar, var. 220). Pâdişâh, Rodos &#039;un idaresi ve müdâfaası hakkında gerekli tedbir ve kararları aldıktan, bütün kadılara, Kırım hanına, Mekke şerifine fetihnameler, komşu ve siyâsî münâsebâtta bulunulan devletlere zafernâmeler gönderdikten sonra a kânun II. 1523 &#039;te Rodos &#039;u terk ile Marmaris &#039;e hareket etmiş ve şubat iptidalarında da İstanbul &#039;a vâsıl olmuştu. Rodos fethi münâsebetiyle gönderilen zafer-nâmelere Venedik mukabelede bulunduğu gibi, Şah İsmail de, cülustan beri ilk defa olarak, tâziyet ve tebrik vecîbesini yerine getirmiş, Rodos fethinden dolayı da memnunluğunu bildiren bir mektup ile bir elçi göndermişti (Rodos seferi esnasında fethedilen diğer adalar v.b. hakkında ve tafsilât için bk. Tabîb Ramazan, Rodos fetih-nâmesi, Revan köşkü, nr. 1279 ; Celât-zâde Salih, Rodos fetih-nâmesi, Nuruos-maniye, nr. 3170; Bostan, Sülegman-nâme, Aya-sofya kütüp.. nr. 3317; Âlî, Fetik-nâme-i Rodos, Selim Ağa kütüp., nr. 757; Peçevî, Tarih, î; Bourbon, La Crande et merveillease et tres eruelle oppugnation de la noble çite de Rhodes imprime Van 1526; Jacob Fontanus, De Bello Rhodio; Rene Aubert, Abbe de Ver-tot, Histoire de l&#039;ordre de Malte, 1726 ; Tercier, Memoire sar la prise de la ville et de itle de Rhodes en 1522, par Soliman II.; Memoires de l&#039;Academie des lnscription, XXII; Feridun Bey, Münşaât; 1, 529, 540 ; Chaleondylas&#039;a A. Thomas&#039;in ilâvesi. Paris, 1663. 11, 457 v. dd.; Halil Hâlid, Rodos fethinde Sultan Süleyman&#039;ın tedâbir-i si y âsi y esi, istanbul, 1326; Hatnmer, göst. yer.). İ b r a h i m Paşa &#039;nın ve z â r e t i ( 1523 ), Kanunî Sultan Süleyman 1523 &#039;te sadrâzamı Pîrî Mehmed Paşa&#039;yi tekaüd ederek yeline, o zamana kadarki teamüle aykırı olarak, ha-rem-i hümâyûnda oda-başı ve iç şahinciler ağalığında bulunan İbrahim Ağa&#039;yi, vezîr-i âzamlığa getirdi &amp;gt; 13 şaban 929=27 haziran 1523 bk. mad. İBRAHİM PAŞA.1. Bu tâyin ve tercihe müteessir olan vezîr Ahmed Paşa, Mısır valiliğinin kendisine tevcihini isteyince, divân-ı hümâyûnda İbrahim Paşa ile Ahmed Paşa &#039;nın bundan sonra dâima rekabet hâlinde bulunacağı ve bunun belki de bir çok anlaşmazlıklara yol açacağı düşüncesile, padişah tarafından bu istek kabul edildi. Hâ&#039;ir Bey &#039;in vefatından sonra bir çok hâdiselerin cereyan ettiğini ve bilhassa Şarkiye kâşifi Canım (So-lak-zâde &#039;de : Hâtem ile Tanca kâşifi Hudâverdi ve Garbiye kâşifi İnal &#039;in Mısır &#039;1 Osmanlılardan geri almak üzere, gizli tertibat aldıklarını, oraya giden Mustafa Paşa &#039;nın da bu vazifeden afını istediğini göz önüne alan ve Mısır &#039;m fethinde babasıyle birlikte bulunduğu cihetle „sâhib vukuf dur&amp;quot; diye düşünen Kanunî Sultan Süleyman, Ahmed Paşa &#039;yi Mısır &#039;a gönderdi. Ancak 18 şevval 929 ( 30 ağustos 1523 ) &#039;da Mısır &#039;da Bulak &#039;a vâsıl olan ve Mısır âyânı tarafından karşılanan Ahmed Paşa bir müddet sonra orada istiklâlini ilân ile hutbeyi nâmına okuttu, para bastırdı, Mısır sultanlığını elde etmeğe çalıştı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:SiegeOfViennaByOttomanForces.jpg|küçükresim|I. Viyana Kuşatması&#039;nı gösteren bir minyatür]]&lt;br /&gt;
Bu yolda Memlûkleri de, bir çoklarına büyük menfâatler te&#039;min etmek suretiyle kazandı. Kaledeki yeniçerileri bunlar vâsıtasıyle mağlûp ederek memleketin hâkimi oldu (kânun II. 1524 \ Ahmed Paşa&#039;nın hiyâ-neti ve isyanı İstanbul &#039;da duyulunca, bâzı tedbirlere başvuruldu ise de, bu hareketi bastırmağa, Ahmed Paşa &#039;nın yanında Mısır &#039;a gönderilen ve pâdişâha sâdık kalan Kadı-zâde Mehmed Bey muvafak oldu ve etrafına topladığı adamlarla onu İskenderiye taraflarına kaçırarak bir çarpışmada öldürttü ve başını pâdişâha gönderdi (930 1524^. Alî, Kunh al-ahbâr, var. 221; tafsilât için bk. Süheylî, Târih Misr al-cadid, Müteferrika tabı, var. 53 v.dd.). Mamafih bundan sonra da Mısır &#039;da kaSÜLEYMAN I. 105 rışıklıklar ve ihtilâflar devam etti. öyle ki, 1524 senesinin ilk bahar aylarında ibrahim Paşa nın ahenk &#039;ve asayişi iade maksadı ile, Mısır &#039;a gönderilmesi gerekli görüldü [ bk. mad. .İBRAHİM PAŞA — Pargalı—]. İbrahim Paşa İs tanbul &#039;dan yola çıktığı gün ( 1 zilhicce 930=^30 eylül 1524 ) Osmanlı tarihinde ilk ve son defa olmak üzere pâdişâh tarafından büyük bir teveccüh ve güven nişanesi olarak, Adalar&#039;a kadar uğurîsnmıştı (Alî, Kunh al-ahbâr, var. 223 ). Vezîr-i âzamin Mısır &#039;da bulunduğu sı rada Sultan Süleyman &#039;1 meşgul eden iki iç hâdise oldu. Bunlardan birincisi Ferhad Paşa &#039;nın idamıdır. Bir müddet önce Şehsuvar-zâde Ali Bey &#039;i te&#039;dip eden, fakat sonra Anadolu &#039;da ve bilhassa Rum eyâletinde bir çok haksızlıklar ve zulümler yapan Ferhad Paşa hakkında pâ dişâha şikâyetler geliyordu. Evvelâ, ceza ola rak vezirliği kaldırıldı ve Semendire sancak beyliğine gönderildi. Bu suretle onun, hudut boylarında do&#039;gun bir tahsisatla bulunmasiyle haksızlıklardan ve yolsuzluklardan uzak tutu lacağı. yola geleceği umul muştu. Bu yeni vazi fesinden de şikâyetler gelip, izinsiz olarak İs tanbul &#039;a döndüğü duyulunca, av yapmak üze re Edirne&#039;ye giden pâdişâh tarafından oraya celp ve 4 muharrem 931 &#039;de ( I teşrin II. 1524 ) idam edildi. İkinci hâdise, Sultan Süleyman &#039;in Edirne&#039;den avdeti sıralarında (receb 93ı=mart 1525 ) yeniçerilerin oldukça büyük bir isyanı nın vukuudur. Öyle anlaşılıyor ki, vezîr-i âza min aleyhdarlarmın bu hususta tahrikleri vardı ve „vezîr-i âzamsız divan olmaz, olduğu tak dirde asker zapt olunmaz&amp;quot; gerekçesi ile sadâ ret mührünün başka bir kimseye verilmesini istiyorlardı. Pâdişâhın İstanbul &#039;a avdetinden bir kaç gün sonra bir kısım yeniçeriler bâzı evleri ve bu arada İbrahim Paşa sarayını ba sarak yağma ve tâlâna teşebbüs ettiler. Sul tan Süleyman bizzat hâdiseyi incelemeye lü zum görmüş, Kâğıthane kasrından sarayına gelerek, yapılan tahkikat neticesinde sorum lulukları görülen fesatçıların ve ele-başıîarm ezcümle yeniçeri ağası Mustafa ile reis-ül-küttab Haydar Efendi&#039;nin şiddetle cezalandırıl malarına emir vermişti. Aynı zamanda Mısır &#039;da bulunan ibrahim Paşa &#039;ya gönderdiği bir emirle de Mısır valiliğine münâsip birisini bı rakarak sür&#039;atle İstanbul &#039;a dönmesini bildir mişti. 22 şabanda ( 15 haziran 1525 ) Kahire &#039;den ayrılan vezîr-i âzam da karadan ve yollarda bir takım idarî ve adlî icrâatte bulunarak eylül ortalarında İstanbul &#039;a dönmüş ve yine büyük bir merasim ile karşılanmıştı ( tafsilât için bk. Âlî, Kunh al-ahbâr, var. 224 v.dd.; Bostan, 55- legman-nâme, Ayasötya kütüp., nr. 3317, var. 73; Hammer, V, 46 v. dd.). Bir müddet önce vefatı haber alınan Şah İsmail &#039;in ( 1524 ) yerine oğlu Tahmâsp geçmiş, fakat bu ölüm ve cülus husûsî bir elçilikle Sultana bildirilmemişti. Bu sebeple pâdişâh da yeni İran şahını tebrike lüzum görmedi. Bilâkis, ona, Yavuz Sultan Selim zamanından beri sünnî ve şi&#039;î mezheplerinin gerçek mümessilleri olan iki hükümdar ve milletleri arasında süre gelen kin, nefret ve istihfafı aksettiren bir mektup gönderdi ki, hakaretle dolu olan ve Celâl-zâde Mustafa Çelebî &#039;ye yazdırılan bu mektup bir tehdid-nâme mâhiyetinde idi ve Şah Tahmâsp &#039;1, arz-ı ubudiyette kusur ettiği, gurur ve dâire-i dalâlette bulunduğu cihetle muahaze ediyor, yakında diyar-ı şarka teveccüh-i hümâyûn vâkî olacağını bildiriyor, „Er isen vaktine hazır olasın&amp;quot; diyordu (krş. Ferîdûn Bey, ayn. esr., I, 541 v.dd.î. Aynı mealde bir nâme Gîlân şahına yazıldığı gibi, Diyarbekir beyler-beyine de durum bildirildi (Ferîdûn Bey, ayrı. esr., s. 540 v.d., 543 v.d.). Şah Tahmâsp bu mektuba cevap vermedi, fakat bir ittifak akdetmek üzere macar kiralına ve imparatora bir elçi gönderdi (krş. Marini Sanuto &#039;ya atfen Hammer, ayn. esr., s. 49; ayrıca bk. K. Ba-yani, Les relations de Viran avec l&#039;Earope occideniale â l&#039;epoqae Safavide, Paris, 1937; V. Minorsky, La Perse aa XVe siecle entre la Turquie et Venise, Paris, 1933). M o h a c s e f e r i ( 1526 ). İbrahim Paşa &#039;nın dönüşünden sonra pâdişâh sefer hazırlıklarına girişilmesini emretmiş, ancak seferin hangi istikamete yöneltileceği açıklanmamıştı. Venedik ile münâsebetler baştan beri dostça idi. Fakat Belgrad&#039;ın fethinden sonra da garp hudutlarında hâdiseler eksik olmamıştı. Evvelâ Eflâk &#039;ta Boyarlar ve iktidarı ele geçirmek isteyen Voyvodalar ve tarafdarları arasında olan şiddetli mücâdelelere ve iç karışıklıklara Niğbo-lu sancak beyinin müdahalesi icâp etmiş, haksızlığa uğrayan tarafın daveti, pâdişâhın ve divan-ı hümâyûnun da tasvibi ile Eflâk&#039;a giden sancak beyi Mehmed Bey orada bir müddet hem nizam ve asayişi sağlamış, hem de devletin Lehistan ve Erdel hudutlarında güvenliğini te&#039;min edecek tedbirleri almıştı. Pâdişâha iltica eden Radu, Boyarlar arasındaki nufûzu hesaplanarak, senelik 14.000 duka cizye vermek şartiyle 1524 &#039;ten itibaren voyvodalığa getirildi ( tafsilât için bk. Iorga, HUtoire des Roumains, Bucarest, 1937, IV, 364 v.dd.; Hammer. ayn. esr., V, 50 v. dd.; ayrıca bk. mad. EFLAK ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer yandan, Tuna boylarında hudut hâdiseleri, küçük ölçüde savaşlar eksik olmuyordu. Hudut sancak beylerinden Yahya Paşa -zade Bâli Bey &#039;in, pâdişâha, bu tarafa sefer yaptığı takdirde Drava ile Sava nehirleri araSÜLEYMAN I. sındaki Macaristan arazisinin fethini vaad ve taahhüt ettiği biliniyor ve bu haber, macar hudut kumandanı Tomori &#039;nin casusları vâsıtası ile Macaristan &#039;a da ulaşıyordu. Hâlbuki durumun gergin olduğu bu sıralarda ( 1525 ) macar ordusundan ücretlerini alamayan bir çok askerin Bâli Bey &#039;in tarafına iltica ettiği de bir vakıa idi. Kanunî Sultan Süleyman&#039;ın Macaristan&#039;a karşı açtığı seferin, Mohac muharebesinin bir çok sebepleri, ezcümle Papalık ve Macaristan münâsebetleri, imparatorluk meclisinde cereyan eden siyasî müzâkereler, bunların yarattığı sebep ve âmiller, Lehistan münâsebetleri (Açta Tomiciana, Epistolae, legationes response, actiones, res gestae Sigismundi I. regis poloniae 1507—1548, Posen, 1852—1906, I— XII) gibi bir çok cepheleri olmakla beraber (tafsilât için bk. A. Mohâcsi Bmlekköny Budapest, 1925 ) Fransa siyâsetinin Osmanlı pâdişâhı nezdinde kazandığı nufûz ve yaptığı telkinin büyük ehemmiyeti de tarihî bir gerçektir. Şöyle ki : Fransa kiralı François I., imparator Şarlkent &#039;e Pavia &#039;da mağlûp ve esir düştükten (25 şubat 1525) sonra annesi ve saltanat nâibesi Angouleme düşesi Louise de Savoie Kanunî Sultan Süleyman nezdine gönderdiği elçi vâsıtası ile, padişaha, mukaddes Roma-Cermen imparatorunun gittikçe büyüyen kudret ve nüfuzunu kırmak ve yarattığı tehlikeyi bertaraf etmek üzere Fransa ile ittifak teklif etmekte idi. Bu ilk elçi ve haber İstanbul &#039;a ulaşamadı ise de, aynı senenin sonlarında (kânun I. 1525 ) bir başka elçi Jean Frangipani İstanbul&#039;a gelmeğe muvafak oldu ve biri François &#039;nın, diğeri annesinin olmak üzere iki mektubu pâdişâha getirdi. Testa (Recueil des Traitis de la Porte Ottomane, Paris, 1864, I, 3) &#039;ya göre, Kanunî Sultan Süleyman, evvelce gönderilen fransız elçisinin Bosna &#039;da kaybolması ile ilgili olarak Bosna sancak beyini İstanbul &#039;a getirtmiş ve Frangipani &#039;ye de Macaristan &#039;a bir sefer yapmak suretiyle Fransa kiralına müessir bir yardımda bulunacağını kuvvetle vaad etmiştir. Elçi avdetinde Madrid muahedesi ile esaretten kurtulmuş olan François &#039;ya Sultan Süleyman &#039;in vaadini bildirmiş, o da pâdişâha minnet ve şükranını ifâde eden bir teşekkür mektubu göndermişti (tafsilât için bk. Baron de Testa, ayn. esr., s. 6; mektubun latince aslı için bk. Champollion-Figeac, Captivite de François fer, Paris, 184.7 ; Char-riere, Negotiations de la France dans le Le-vant, Paris, 1848, i ). Fransa elçisinin İstanbul &#039;da bulunduğundan 2 şubat 1526 tarihli raporunda bahseden Venedik balyosu Piero Bra-gadino, pâdişâhın elçiye altın işlemeli bir hil-&#039;atla 10.000 akçe verdiğini bildirmektedir (Merini Sanuto&#039;dan naklen Hammer,V, 50 \ Gerçekten Frangipani, Kanunî Sultan Süleyman &#039;a Şarlkent&#039;e karşı karadan ve denizden yapılacak bir taarruz neticesinde François&#039;nın kur-tarılabileceğini söylemiş, aksi takdirde iki garplı hükümdarın sulh yapacağını ve imparatorun Avrupa &#039;nın yegâne hâkimi kesileceğini ilâve etmişti. Pâdişâh, öyle görünüyor ki, Venedik elçisinin de fikrini aldıktan sonra bir mektup ile ( 1 rebiülâhır 932=1 şubat 1526 tarihli bu mektup Charriere, ayn. esr. &#039;dedir ) fransız kıralım, harpte hükümdarların başlarına her türlü şeyin gelebileceğini ifâde etmek suretiyle teselli etmiş ve elçiye de Şarlkent *e karşı biri İtalya sahillerine, diğeri Macaristan &#039;a olmak üzere iki cepheden hareket edeceğini bildirmişti. Kemal Paşa-zâde de Mohâc-nûme &#039;sinde bu konuda bilgi verdiği ve seferin sebeplerini zikrettiği yerde ( Pavet de Courteil-le, fiistoire de la Campagne de Mohacz, Paris, 1859, s. 24 v. dd. ) İspanya hükümdarının esaretinden kurtarılması hususunda pâdişâha teveccüh eden Fransa kiralına verilen va&#039;din mühim bir rolü olduğunu bildirir ve Fransa kiralının pâdişâha sunduğu arîzanın mealini verir. Pâdişâh, François &#039;nın, bir taraftan Osmanlı devletini kendi dâvası lehine kazanmaya çalışırken, diğer yandan Avrupa &#039;daki itibârını kaybetmemeğe çatıştığından, yâni Osmanlılar ile anlaşmak istediğini gizlediğinden habersiz olarak, ona kuvvetle yardım va&#039;dini yapıyordu. Nitekim sadrâzam İbrahim Paşa bir kaç sene sonra, bu meselenin gerçek mâhiyetini, İstanbul &#039;da Ferdinand &#039;m elçilerine açıklamış, Fransa kiralının mahviyetkâr bir şekildeki müracaatı üzerine pâdişâhın Venedik &#039;le bir ittifak yaptığını, Venedik donanmasının ispanyollara karşı harekete geçtiği sırada Osmanlı ordusunun da Friuli kıt &#039;asından geçerek Milano&#039;ya karşı teşebbüse girişmeği tasarladığını, bu tasavvurun gerçekleştirilmesi için macar kiralına bir elçi göndererek serbest geçiş hakkı istediğini, fakatkıralLajosII. &#039;un bu teklifi reddettiğini, bunun özerine sefer istikametinin tâyininde bir müddet tereddüt gösterildiğini, bilâhare François &#039;nın esaretten kurtularak pâdişâhın lûtfuna teşekkür etmesi, hastalığı olmasa bizzat gelip pâdişâhın ayaklarını öpeceğini bildirmek suretiyle minnettarlığını vve şükranını ifâde eylemesinden sonra Macaristan &#039;a karşı ordu sevkettiğini söylemişti ( Jurisich ve Lamberg adındaki Avusturya elçilerinin 1530 &#039;da hükümetlerine gönderdikleri raporlar için bk. Gevay Antal, Urkanden and Actenstücke zar Geschichte der Verhâltnisse zıvischen Os-terreich, Ungarn und der Pforte in XVI. u. XVI!. Jahrhanderten, Wien, 1838—1842, Ic, SÜLEYMAN I. 107 I — III; ayn. mi!., Urkunden und Actenstücke zur Geschichte von Ungarn im letzten Drittel des jahres 1526, Wien, 1845; Hammer, V., iür. yer , Gerek fransız siyâsetinin bu suretle telkîn ve te&#039;siri, gerek Belgrad&#039;ın fethinden sonra da devam eden hudut hâdiseleri ve kar şılıklı akınlar (tafsilât için bk. Engel, Istvânfy ve diğer kaynaklara atfen Hammer, V, 53 v.d.) Mohac seferinin siyâsî ve askerî sebepleri ve mukaddimesi sayılabilir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Suleiman receiving Isabella and her son Sigismund circa 1540.jpg|sol|küçükresim|I. Süleyman, Izabela Jagiellonka ve oğlu János Zsigmond Zápolya&#039;yı kabul ederken]]&lt;br /&gt;
Sefer kararı daha kış aylarında verilmiş, pâdişâh, 932 senesi safer ve rebiülevvel aylarında (kânun I. 1525, kânun İL 1526 ) Rumeli ümerâsına ısdar ettiği fermanlarda, kuvvetleri ile birlikte ilk bahar da Sofya sahrasında toplanmalarını ve mü teakip emre intizar eylemelerini, her tarafa ulaklar gönderilerek sefere hazırlanmalarını bildirmişti. Anadolu beyler-beyi Behram Pa şa ile, Bosna sancak beyine, Kırım hanı Saadet Giray&#039;a ve diğer ilgililere de gereken tebligat ta bulunulmuştu. Padişah, seferin serdarlığını, Mısır.&#039;dan avdetinden sonra teveccüh ve itima dına daha çok mazhar olan vezîr-i âzam İbra him Paşa&#039;ya tevcih etti. Anadolu muhafazası na ilgili ümerâyı me&#039;mûr ettiği gibi istanbul muhafazasına da bir müddet Mısır beyler beyliğinde bulunmuş olan Kasım Paşa ( Güzel ce ) ile Müfti Kemal Paşa-zâde &#039;yi bıraktı ve II receb 932 ( 2i nisan 1526)&#039;de 100.000 kişi lik ordusu ve 300 top ile İstanbul &#039;dan hareket etti ( Bostan, ayn. esr., var. 76 v. dd.; Alî, ayn. esr., var. 227 ). Ordu büyük bir nizam ve disiplin içinde yürüyüşe geçti. Pâdişâh ekili tarlalara girerek hayvan otlatmayı, reayanın hayvanlarını ellerinden almalarını şiddetle ya saklamış ve bu gibi hareketlere cüret edenle rin idamla cezalandırılmalarını emretmişti, Yol boyunca vuku bulan tek-tük hâdise ve suçluların cezalandırılması işin ciddiyetini gös teriyordu ( kşr. Ferîdûo Bey, ayn. esr., Ruznâme, s. 554 v. dd. 28 recepte ve 19 şabanda geçen vak&#039;alar ), Yine yol boyunca yer-yer pâ dişâhın ordusuna, evvelce vazifelendirilen kuv vetler iltihak ediyor, beyler-beyi ve sancak beyleri el öpüyorlardı. Kanunî Sultan Süley man bayram merasimini Belgrad &#039;da yaptı ve müteakiben ordu ile birlikte Sirmiye ovasına geçti; Salankamen, Peteryaradin ve diğer ka lelerin zaptında bulundu (tafsilât için bk. Peçevî, Tarih, s. 86 v. dd.). Petervaradin&#039;in fet hini müteakip kalenin civarındaki ovada otağ-ı hümâyûn ve türlü sâyebanlar kurulmuş, divan-ı hümâyûn toplanarak, vezîr-i âzam ve diğer vezirlerle Rumelt serdarları, beyler-beyi ve sancak beyleri, tebriklerini sunarak pâdişâhın elini öpmüşlerdi; pâdişâh bu münâsebetle 400.000 akçeden fazla dirliği olanlara otuzar bin akçe ile birer kaftan; dirliği bu miktardan aı olanlara yirmişer bin akçe nakid ve birer kaftan ihsan etmişti. Bundan sonra ordu lllok kalesine gelince, Kanunî Sultan Süleyman bu kale etrafındaki köylerin yakılmaması, yağma ve tahrip edilmemesini emretti. Zîrâ, kale müdafileri teslim olacakları yolunda bir- haber göndermişlerdi. Osek (Osseg. Esseg, Eszek ) kalesine gelince i 30 şevval 932 ) „Pâdişah azmi Budin &#039;dir deyu orduda nida olundu&amp;quot; Feridun Bey, Münşaât, I, 560, Rûznâme ). Pâdişâh Drava nehri üzerine kurulan köprü inşâatında da bulunduktan ve buradan geçildikten sonra, ordu Mohac sahrasına doğru ilerlemeye başladı. Osek &#039;in işgali ve Drava &#039;ya köprü kurularak Budirı&#039;e doğru yürünmesi, Mohac muharebesinin doğrudan-doğruya başlangıcı sayılabilirdi. Macarlar için pâdişâhı ve Osmanlı ordusunu durdurmak, Tuna nehrini geçmeğe teşebbüs etmemeleri karşısında, ancak Drava &#039;dan sonraki tabiî müdâfaa hattı olan ve onun 40 km. kadar şimalinde bulunan Karasu ( Kra-sica=Krass6 ) &#039;da mümkündü. İki nehir arasındaki bataklık ve çamurlu arazi harp harekâtına o mevsimde müsait değildi. Macar kiralı 20 temmuzda Budin&#039;den ayrılmı__________ş ve 6 ağustosta ancak Tolna &#039;ya vâsıl olmuştu. Yanında 4.000 kişilik bir suvâri kuvveti vardı. Burada başkumandanı sayılabilecek olan Nodor Bâthory lstvân onu bekliyordu. Yapılan müzâkere sonunda Nâdor&#039;un Osseg&#039;e doğru gönderilmesi kararlaşmış ise de, kıral Lajos II. beraber bulunmadıkça hiç kimsenin Bâthory ile ileri gitmek istemediği anlaşılmıştı. Macar ordusu hep birlikte zarurî olarak cenuba doğru, Osmanlı ordusunu karşılamak üzere hareket etti. İşte bu esnada macar kumandanı Tomory &#039;nin Mohac ovasında karargâh kurduğu ve burada pâdişâhın ordusunu karşılamak kararı verdiği görüldü. Bu arada macar kiralı, Erdel voyvodası Zâpolyai Jânos &#039;a evvelâ Eflak voyvodası ile birlikte Osmanlı ordusuna arkadan hücum etmesi haberini göndermiş, sonra da en kısa zamanda kendisine mülâki olmasını emretmişti. Osmanlı ordusu şimale doğru ilerlerken, harp yürüyüşü yapıyor, fakat aynı zamanda mum donanması ile de bir şenlik havası yaratıyordu. Kanunî Sultan Süleyman, mükemmel casus teşkilâtı vâsıtası ile kıral Lajos un her taraftan yardım istediğini ye beklediğini biliyordu. Bu sebepten bu savaşın ünlü kumandanları olan Bâlî Bey ile Husrev Bey e. Hırvatistan &#039;dan gelecek ve son dakikada macar ordusuna büyük hizmette bulunabilecek bir yardıma, kumandaları altındaki kuvvetler ve akıncılarla mâni olmalarını emretmişti. Onlar da münâsip yerlerde bekliyorlardı. 29 ağustosta Türk orıo8 SÜLEYMAN 1. duşu Mohac ovasının hâkim yüksek noktasına geldi. Pâdişâh „şimdi bî vakt oldu ve hem dayar ve adam yorgundur, inşaallah alesseher cenge mübaşeret oluna&amp;quot; emrini verdi ( Rûz-nâ-me-i^Süleymanî, göst. yer.). Diğer yandan ordunun bütün ümerâsını bir harp meclisine davetle Husrev Bey kumandasında dümdarı teşkil eden ihtiyar akıncıların da bu müzâkerede hâzır bulunmalarını arzu etti ki, Peçevî&#039;nin kendi zamanında Sigetvar &#039;daki türbe şeyhi Ali dededen bizzat dinleyerek naklettiğine göre, serdar Rumeli alaylarını yerli-yerine koyduktan sonra pâdişâhın huzuruna gelmiş ve onun serhad ümerâsının davet edilerek müşavere olunmasını ferman etmesi üzerine Husrev Bey &#039;e hitaben şöyle demişti: „Serhad beylerimiz saadetlu padişahımız sizden müşavere ister, işte Mohac sahrası bu imiş henüz düşmandan bir eser yok tedbir nedir ?&amp;quot; Buna karşı Bosna sancak beyi Husrev Bey „Biz ser-hadde müşavereyi umurdîde ihtiyarlar ile ederiz kendü reyimizle bir iş istemezüz ferman olunursa varıp söyleşelim&amp;quot; cevabını verirse de, pâdişâh, müşavere edecek adamların gelmesini emreder ve bu sırada Adi Toca denilen bahâdır adam, cebesi arkasında, togulgası başında. kepeneği terkisinde bir kırçıl ihtiyar, görünür ; pâdişâhın fermanını tebliğ eden Husrev Bey &#039;e şu cevabı verdiği duyulur : „DÖ-güşmekten iyi re&#039;y mi olur. Beni Koca Alay beyi size gönderdi; düşman alayları görünmüş, çarhacımız elleşmeğe başlamış, gelin sancağınız dibinde bulunun&amp;quot; (Peçevî, göst. yer., s. 90 v. dd.). Pâdişâhın otağı, sonradan Hünkâr tepesi ve bugün de Sâtorhely ( çadır yeri mânâsına ) denilen tepede kurulmuştu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Hunername 264.jpg|küçükresim|Hünername&#039;de yer alan ve I. Süleyman&#039;ın Boğdan üzerine yaptığı seferi gösteren minyatür]]&lt;br /&gt;
Ümerâ sancaklarını açmışlardı. Sultan Süleyman her alayın durduğu yere gidip, her sancağın dibinde ellerini kaldırıp duâ etmekte ve gözlerinden yaş dökülmekteydi. Bunu gören bütün ordu yerlere kapanıyor, pâdişâhın uğruna canlarını feda edeceklerine yemin ediyordu (tafsilât için bk. Peçevî, Tarih, s. 91 v.d.; Osmanlı ordusunun tertibi ve harp nizâmı hakkında ayrıca bk. Kemal Paşa-zâde, Mohac-na-me, s. 91 v. dd.; Menâzilnâme, göst. yer.; Âlî, ayıt. esr., var. 228 v. dd.). Macar ordusu iki muharebe safına ayrılmıştı. İlk saf, merkez, sağ ve sol cenahlara ayrılmıştı. Arkadaki saf birbiri arkasında dört koldan mürekkepti ve aralarında kıral da bulunuyordu. Pâdişâhın savaşı ertesi gününe bırakmasına karşılık, maear ordusu 29 ağustosta harp nizâmına geçer-geç-meii., kendilerine güvenen büyük bir çoğunluğun arzusu ile derhal taarruza karar verdi. O devirde macar ordusu için en kat&#039;î harbi kalınacak askerî sınıfın suvâri olduğu ve bütün harp tabiyesinin bu sınıfın harp şekline göre tesbit edildiği düşünülürse atlı kuvvetlerin tek stratejisi ise, taarruz olacağına göre bu kararları tabiî idi. Macarların hücuma geçtiği haberi üzerine pâdişâh İbrahim Paşa &#039;yi Rumeli kuvvetleri ile ilk safta bu hücumu karşılamaya me&#039;mûr etti ve bundan sonra türk ve macar süvarileri arasında şiddetli çarpışmalar başladı. Macar zırhlı süvarisinin hücumu çok şiddetli idi. Savaş bir müddet değişik safhalar gösterdikten ve bir aralık Rumeli sipahileri geriledikten sonra harbin neticesi üzerine müessir olan Husrev ve Bâlî beylerin^buiun-dukları yerden çıkıp macar ordusunun yan ve gerilerine taarruzları, sonra da türk topçusunun hep birden mermilerini düşman üzerine yağdırmaları kısa zamanda galibiyeti sağladı. Kesin bir imha savaşı neticesinde o gün guruba kadar macarlardaa 20.000 piyade ve 4.000 suvâri maktul düştü. Kıral Lajos ile belli-başh kumandanlar da maktuller arasında idi. Osmanlı ordugâhında zafer şenlikleri sabaha kadar sürdü ve ertesi gün Sultan Süleyman vezirleri ve ümerâsı ile birlikte muharebe meydanını temâşâ etti. Bu sırada rastladığı Koca Alay beyine „Büyük gazadan sonra tedbir nedir ?&amp;quot; diye sorması ve onun da: „Hünkârım domuzun yatağında çocuğu olmasın&amp;quot; cevabı üzerine Budin &#039;e hareket kararını verdi. Bu arada yedi çavuş zafer-nârneler ile istanbul. Bursa. Karaman, Şam. Mısır, Diyarbekir &#039;e, Haleb ve Edirne &#039;ye gönderildi ( Rûz-nâme Feridun Bey. Münşaât, 1, 546 v. dd. &#039;daki. Fetih-nâme-i hümâyûn sureti). Pâdişâh 3 zilhicce ( 12 eylül )&#039;de Budin &#039;e vâsıl oldu. Şehrin anahtarlarını bir heyet kendisine yolda (Földvâr &#039;da ) takdim etmişlerdi. Burada on gün kaldı, kiralın sarayında ikamet etti; bu esnada idrâk edilen kurban bayramı ile birlikte zafer bayramı şenlikleri ve eğlenceler tertip ediliyordu; vezîr-i âzam ile birlikte şehri de temâşâ etti ve Tuna üzerine bir köprü kurdurarak Peşte yakasına da geçti. Her taraftan aman dileyen macarlar Budin &#039;e akın ediyordu. Bunlardan „raiyet olmağa rağbet&amp;quot; gösterenlerin bir kısmı İstanbul &#039;da Yedikule semtinde, bir kısmı da Selanik &#039;te iskân edilmişlerdir. Diğer taraftan kiralın hazînesinde ve cebehânesindeki bâzı eşya da gemilere yüklendi. Bunlar arasında Herkül, Diya-na ve Apollon &#039;un tunç heykelleri de vardı. Getirilen iki büyük şamdan Ayasofya câmiinin mihrabının iki tarafına konuldu ( krş. Ullein-Reviczky, Souvenizs Hongrois en Turçuie, Bu-dapest, 1943 )• Peşte &#039;de padişah macar asilzadelerinden bâzılarını kabûi etti ve kendilerine Erdel voyvodası Zâpolyai Jânos &#039;u macar kiralı nasbedeceğini va&#039;detti (Erdel voyvoSÜLEYMAN i. 100 dasının kirala ihanet ederek Mohac harbine katılmamasına dair macar tarihçilerinin mütâ-leası hakkında bk. Peçevî. s. 108 v. dd.). Pâdişâh Peşte&#039;den 17 zilhicce (27 eylül )&#039;de hareket etti. Avdetinde Tuna boyunu takip etti ve yol üzerindeki bâzı kaleler de ı Sege-din, Bac. Titel ! alındı. Petervaradin hizasında Tuna üzerine kurulan köprüden geçen pâdişâh mutâd yolu ( Belgrad-Niş-Sofya-FilibeEdirne 1 takip ile teşrin II. sonlarında İstanbul &#039;a vâsıl oldu ( krş. Rûz-nâme ve diğer vekâyi-nâmeler ). A n a d o l u i s y a n l a r ı (1526 —1528). Macaristan&#039; a sefer yapıldığı sırada Anadolu&#039;da bir isyan hareketi oldu. Süğlün Koca adında birisi ile başlayan ve ertesi senelerde devam eden bu karışıklıkların başlıca iki sebep ve âmile dayandığı anlaşılmaktadır. Bir kısmı içtimaî-iktisadî, diğer kısmı da dinî -mezhebidir. Bu ikinci nevî isyanlarda da şüphesiz iktisadî âmillerin te&#039;siri vardır. Kanunî Sultan Süleyman Mohac seferine çıktığı esnada memleketlerinin muhafazası ve asayişin sağlanması yolunda Anadolu, Şam ve Mısır &#039;daki vazifelilere gereken emri vermiş, Macaristan seferine de sâdece Anadolu eyâleti kuvvetleri iştirak ettirilmişti. Karaman, Rum, Diyarbekir, Haleb, Şam ve Mısır eyâletleri kuvvetleri, beylerbeyleri ile birlikte yerlerinde bırakılmışlardı. Bu meyanda Adana hâkimi Ramazanoğlu Pîrî Bey, Karaman ve Haleb cihetlerinin muhafazasına me &#039;mûr olanlardandı. Diğer taraftan, Âl-i Osman kanun-nâmeleri gereğince Bozok sancağı ile bâzı sancakların da bu sırada yeniden tahriri emrolunmuştu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|küçükresim|Hint Okyanusu&#039;ndaki Osmanlı gemilerini gösteren bir minyatür (16. yüzyıl)]]&lt;br /&gt;
Bu cümleden olarak Bozoklu Türkmenini tahrire, başta bu sancağın mirlivası Hersek-zâde Ahmed Paşa-oğlu Mustafa Bey olmak üzere, Muslihiddin adında bir kadı ve Kâtip Mehmed me&#039;mûr olmuşlardı. Bunların yanlış ve sert hareketleri isyana sebep oldu. Süğlün Koca ile oğlu Şah Veli adındaki câhil Türkmenler ve Zünnûn adlı diğer bir Türkmen babası bu isyanın ele-başıları idi. Hâdiseye tarh edilen vergiye itiraz eden Süğlün Koca &#039;nın müracaatının nazar-ı itibâre alınmaması sebep olmuştur ( bk. Kunh al-ah-kâr, var. 234 ). Bu hâdise üzerine Süğlün Koca-&#039;nın efrafında toplanan Türkmenler bir baskın neticesinde bu tahriri yapanları öldürmüş, civar köyleri de basarak kendilerine zorla uydurdukları kimseler ile birlikte Sivas&#039;a yürümüşlerdir. Süğlün Koca ve tarafdarlarına karşı ilk harekete geçen Karaman beyler-beyi Hur-rem Paşa, Kayseri civarında Kurşunlu-belinde yaptığı çarpışmada mağlup olmuş, kendisi ile birlikte ümerâdan bir çoğu maktul düşmüştür. Asiler, bunun üzerine Tokad taraflarını eie geçirmişler ve isyan da Macaristan &#039;dan dönen pâdişâha, Adana valisi Pîrî Bey tarafından Tuna &#039;yi geçtiği sırada haber verilmişti. İsyan büyüyünce bir taraftan Rum beyler-beyi Hüseyin Paşa, Dulkadır, Maraş ve Malatya sancakları kuvvetleri, diğer yandan. Diyarbekir beyler-beyi Hüsrev Paşa kendi eyâleti kuvvetleri ile âsi Türkmen kabilelerini tenkil ettiler. Ele-başılâr ve Zünnûn halîfe de bu arada maktul düştü; âsiler dağıldı. Ertesi sene ( 1527 ) Adana taraflarında da isyanlar görüldü. Bu harekette şi&#039;îlik te&#039;siri hissolunmak-tadır. Adana sancağına bağlı Berendi nahiyesinde Tonuz Oğlan adında birisi ile Tarsus sancağında Ulaş nahiyesinde Yenice Bey adında bir kişi 600 kadar tarafdarları ile isyan sancağını kaldırmış ve yağma hareketine koyulmuşlardı (Alî, var. 235; Peçevî, I, 117 v. d.). Gerek bu isyanı, gerek yine tu sırada Adana &#039;ya bağlı Kara İsâlu cemâatinden olup kendisim Şah Halîfe diye ilân eden ve bütün Kara İsâlu aşîretini kendi tarafında toplamaya muvafak olan Veli Halîfe adında birinin isyanını Adana hâkimi Ramazan-oğlu Pîrî Bey bastırmış, ele basıların tamamen cezasını verdiğini pâdişâha bildirmişti (mart 1527 ). Aynı sene zarfında Karaman &#039;da daha büyük mikyasta bir isyan çıktı. Şi&#039;îlik yer-yer nufûz etmiş ve göçebe Türkmen aşîretleri arasında, içtimaî ve iktisadî şartları da müsait bulduğu için, bir çok tarafdar kazanmıştı. Bir kanun ve nizam devri bütün ciddiyeti ile uygulanmakta olduğundan sıkı kayıtlar altına girmek, kendileri için ağır saydıkları mükellefiyetlere bağlanmak, serazâd yaşayan bu göçebe aşiretleri hoşnut etmiyordu. Bu isyanın eîe-başısı da Ka-îender-oğlu yahut Kalender Şah denilen ve soyu Hacı Bektaş Veli &#039;ye bağlanmak istenen bir kimsedir ■( Peçevî, agn. esr., s. 120 ). Âlî ( agn. esr., var. 235 ) ise, onu „Bâhm Sultan&amp;quot; ile ilgili göstererek etrafına „ışık&amp;quot; ye abdalların toplandığından bahsetmektedir. Bunların kuvvetlerinin 30.000 &#039;i bulduğu öğrenilince, bizzat vezîr-i âzam ibrahim Paşa bu isyanın bastırılmasına pâdişâh tarafından me&#039;mûr ve serdar nasbedil-di. Aldığı türlü tedbirler ile ezcümle, Dulkadırlı Türkmenlerinin boy beylerini kendi tarafına kazanarak, Şamlu ve Karacalu Türkmenlerinin âsilerden ayrılmalarını sağladı, bâzısına timarlar verdi. Dulkadırlı Türkmenlerinin Kalender-oğlu isyanına katılmalarının asıl sebebini iyi bilen yâni, bir çoklarının timar ve yurtluklarının ellerinden alınıp hâss 1 hümâyûna ilhak olunduğuna vâkıf olan vezîr-i âzam bu j suretle yanlış hareketleri kısmen tashih ediyordu. Boy beyleri, muhtelif Dulkadırlı kabilelerinin Çiçeklu, Akçe Koyunlu, Masadlu, Bozoklu boylarının itaatlerini tekefül edince, SÜLEYMAN I. Kalender &#039;syânınm tarafdarları azaldı ve son darbe ile gaile bertaraf edildi (Bostan, ayn. esr., var. ıoı v. dd.; Alî, göst. yer.: Peçevî, göst. yer.). Bu isyanların sonuncusu, Kalender-oğlu isyanından bir sene kadar sonra, yine Adana bölgesinde vaki olan ve kızılbaşlık ile ilgili bulunan Seydî ve İncir-Yemez denilen kimselerin çıkardığı gailedir. Ozeyr sancağı beyinin kardeşi olan Seydî başına kızıl bir serpuş giyerek yağma ve t âlân hareketlerine girişmiş, Berendi nahiyesini ve Ayaş kasabasını yaktıktan sonra Incir-Yemez adındaki şa-kî ile de birleşerek bu havalide karışıklıklar yaratmışlardı. Ramazan-oğlu Pîrî Bey bu isyanı da bir taraftan pâdişâha haber vermiş, diğer yandan bizzat harekete geçmiş ve isyanın ele- basılarını yakalayarak idam etmişti (mart 1528; bk. aynı kaynaklar ve Hammer, ayn. esr., tür. yer ; Lutfi Paşa, aı/n. esr,, s, 331 ). Molla K â b ı z h â d i s e s i (1527). İran &#039;dan gelmiş olan Molla Kâbiz adında ulemâdan birinin İstanbul&#039;da 1527 senesi sonlarında sebep olduğu dinî bir hâdise, devrin bu konudaki anlayışını ve Kanunî Sultan Süleyman &#039;in da zihniyetini göstermesi bakımından çok dikkate şayandır. Vekâyi-nâmelerimizin müttefi-kan beyân ettiklerine göre. Molla Kâbiz fısk ve fucûr ile me&#039;luf olup meyhanelerde ve meclislerde fesatçı sözler söylemekte hattâ, cİsâ &#039;yi Peygamber &#039;den üstün tutmakta ve bunu isbat sadedinde bâzı âyetleri . ve hadîsleri kendisine göre tefsir etmekte idi. Bu hâli sebebiyle, divân-ı hümâyûnda vezîr-i âzam tarafından kazaskerlerin huzurunda iddiasını isbâta davet edilmiş, fakat Rumeli kazaskeri Fenâri-zâde ile Anadolu kazaskeri Kadri Efendi onu ilzama muktedir olamamışlardı. Bu vaziyet karşısında vezîr-i âzam kazaskerlere „Bu adamın hatâsı ne ise, onu kendisine bildirmek ve mevcut olan şüphelerini anlayıp halletmek ve ancak bundan sonra katline hükmetmek lâzımdır&amp;quot; der. Bu münazarayı divanın yukarı kısmında kendine mahsûs yerden dinleyen pâdişâh, vezirlere bu hâlden hoşnut kalmadığını belirterek: „Brr mülhid divanımıza gelür haz-ret-i Peygamberimizin i&#039;tilâ-i sânına nakz veren hezeyana cür&#039;et kılur Ve zu&#039;m-ı fâsidince delâil ve nusûs dahi nakleder ve mülzem olmadan çıkar gider; buna bâis nedir t&amp;quot; der. İbrahim P-aşa &#039;nın vaziyeti kendisine izah etmesi üzerine ertesi günü bu dâvayı Müfti Kemal Paşa-zâde ile İstanbul kadısı Sa&#039;di Çelebî huzurunda gördürür. İleri sürülen ikna edici deliller karşısında Molla Kâbiz ilzam edilmiş, dâvasını şer&#039;an ve hukûkan kaybetmesine rağmen, bâtıl itikadından dönmediği ve hakkı kabule yanaşmadığı cihetle katline hükmedilmiş ve bu hüküm de derhâl infaz olunmuştur (Ce-lâl-zâde &#039;den naklen Âlî, ayn. esr., var. 238 v.d.; Peçevî, ayn. esr., s. 124 v.d.; Tabakat al-mamâlik, var. 136 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Sueleymanname nahcevan.jpg|küçükresim|Süleymanname&#039;de yer alan I. Süleyman&#039;ı Nahcıvan Seferi sırasında gösteren bir minyatür]]&lt;br /&gt;
Bu suretle vaktiyle Fâtih Sultan Mehmed &#039;in Hurûfî tarîkati mensupları hakkında gösterdiği hoş görürlüğe nisbetle bu devirde dinî müsamahaya daha az yer verildiği görülmektedir. Molla &#039;nın her hâlde düşündüğünü açık söyleyen ve misyoner tabiattı bir adam olduğu anlaşılmaktadır (Adnan Adı-var, Osmanlı türklerinde ilim, s. 98). M a c a r i s t a n me s e l e l e r i ve siyâseti (1527—1529). Belgrad&#039;m fethinden ve Mohac zaferinden sonra, Macarların elinde bulunan diğer mühim hudut kalesi Jajcza &#039;nın da fethi gerekiyordu. Zâten bu kale etrafındaki halk, yavaş-yavaş, Bosna sancak beyi Gâzî Husrev Bey&#039;in de akıllı ve adaletli siyâseti sayesinde, Osmanlılar tarafına geçmiş ve refahlarını türk hâkimiyeti altında görmüşlerdi. Gâzî Husrev Bey pâdişâhın kat&#039;î emrine uyarak bu kale bölgesini abluka altında tutuyordu. Kânun I. 1524&#039;ten itibaren 18 ay kale abluka altında kaldı. Nisan 1525&#039;ten sonra ise, abluka muhasaraya çevrildi. Jajcza kalesinin ve burasının merkezi olan Banlığm (Bân-sâg) da mukadderatı Mohac &#039;da belli oldu. Zaferden sonra mukavemetin faydasız ve başarısız olacağını anlayan müdâfîler Gâzî Husrev Bey&#039;e burayı teslim ettiler (1527) ve bunu müteakip bu havalideki bir çok kaleler ve bu arada Pozsega ( Pojega), Modrus ile Dalmaçya sahillerindeki Urana ( Vrana ) Kanunî Sultan Süleyman&#039;ın hâkimiyetini tanıdı. Bunlardan Pojega bir sancak merkezi oldu ( tafsilât için bk. Peçevî, göst. yer ; Hammer, göst. yer.; ayrıca bk. Dr. Thalloczy Lajos, Jajcza. Bânsâg, vai es Vâros, Törtenete, 7450—7527. Budapest, 1915 ). Mohac meydan muharebesi ile Macaristan&#039;a karşı askerî harekât bitmiş, fakat siyâsî harekât başlamıştı. Macar tacına ve kırallığma iki nâmzed, iki rakip vardı. Bunlardan biri, pâdişâhın Peşte &#039;de iken macar büyüklerine hitaben ve onların arzularını ter-vicen macar kırallığma nasbim vaad ve iltizâm ettiği Erdel (Transilvanya ) voyvodası Zâpolyai jânos &#039;tur. Diğeri de veraset ve anlaşmalar yolu ile macar kıratlığında hak iddia eden Habsburg hanedanından Viyana arşidükü Ferdinand&#039;dır. iç mücâdelenin başlangıcında Zâpolyai daha kuvvetli görünmekte idi. Bunun için bir takım siyâsî, içtimaî ve iktisadî sebepler yanında ruhî bir âmil daha mevcut idi, nitekim asırlardan beri macar halkının ruhunda yaşayan ve menşe&#039;lerinin ve kültürleı inin şarktan gelme olmasına telmihen İskit ruhu veya İskit hareketi denilen bir milli cereyanın ZaSÜLEYMAN I. polyai &#039;nin şahsında en müşahhas mümessilini bulmuş olması gösterilebilirdi. Nihayet, Mohac savaşından bir kaç ay sonra bu zât millî kıral seçilmişti. Fakat bu intihabı, bir çok hukukî şekil noksanlığı ve siyâsî görüşleri veya menfaatleri açısından uygun görmeyenler vardı ye bunlar çok geçmeden karşı bir hareket ile, başka bir macar şehrinde Ferdinand &#039;ı macar kiralı seçiyorlardı. İş, böyle bir rekabet hâlini alınca, her iki rakip mücâdeleye ve mücâdelelerinde dış yardım aramağa başladı. Zâpolyai bu maksatla evvelâ, Fransa, ingiltere, Papalık ve Habsburg aleyhdârı alman prenslerine baş-vurdu. Fakat bunlardan müsbet bir netice elde edemedi. Üstelik Ferdinand zamanını daha iyi kullanarak ve büyük bir ordunun başında Macaristan&#039;a gelip (1 5 2 7 ) rakibim mağlûp edince, Erdel &#039;e çekildi ve sonra da Lehistan&#039;a sığınmak zorunda kaldı. Zâpolyai, yabancı bir memlekette bulunmakla beraber meşru kıral olduğu hakkındaki telakkisini muhafaza ediyordu. Erdel &#039;de bulunduğu sırada ,_ Kanunî Sultan Süleyman &#039;dan yardım istemeğe karar vermişti. Venedik âojundan daha önce de bu yolda bir tavsiye almıştı. 1527 baharında Regensburg &#039;da toplanan imparatorluk meclisinden Osmanlılara karşı yardım istemiş ve hattâ Tuna-Sava nehirleri boyundaki kaleleri geri almayı teklif etmişse de, memleketini ve kıratlığı kaybedince, hâ-let-i ruhiyesinde büyük değişiklik olmuş ve İstanbul &#039;a, pâdişâh nezdinde yardım reca etmek ve müzâkerelerde bulunmak üzere, bu kararında belli-başlı âmillerden biri olan Jeröme Las-ezky adında bir diplomatı göndermişti (teşrin 11. 1527 ). Bu zat, gelirgelmez, o sıralarda dış münâsebetlerde vukuflu bir müşavir olarak Kendisinden faydalanılan ve sâdece Venedik hükümetinin bir mümessili değil, Macaristan meselelerinde de mutahassıs gibi tanınan Alo-isio Gritti ile münâsebet kurmağa ve onun vâsıtası ile de evvelâ vezîr-i âzamin teveccühünü kazanmağa muvafak ve sonra da oızzat pâdişâhın iltifatına mazhar olmuştu. Ancak, Lasczky&#039;ye ilk görüşmelerde gerçek durum ve Osmanlı devletinin bu meseledeki tutuma açıkça anlatılmıştı (Bel, Apparatus ad histori-am Hungariae, Posonii, 1753, s. 159 &#039;da; Actio Hyeronimi Lasczky apud Turcam nomine. regis ..., Katona&#039;dan naklen krş. Hammer, V. 77 v. dd.). Elçiye önce iyice çıkışıldıktan sonra, yapılan müzâkerelerde Osmanlı devletinin ve pâdişâhın Zâpolyai &#039;yi himâyesi altına almaya rızâ gösterdiği anlaşıldı. Kanunî 27 xânûn II. 1528 &#039;de onu huzuruna kabul ederek cevaben „metbûunun sadâkatini memnuniyetle kabul ediyorum. Şimdiye kadar krallığı fi &#039;ilen onun olmamıştır. O hükümet, fesih ve kılıç hakkıyle benimdir. Fakat bana intisab ettiği için mükâfat olarak Macaristan &#039;1 ona ter ketti k-ten başka Avusturya&#039;ya karşı da onu himaye edeceğim.&amp;quot; dedi ( krş. Katona &#039;dan naklen Hammer, V, 79 v.d.). Ferdinand, Zâpolyai &#039;nin teşebbüsünden ve Lasczky &#039;nin memuriyetindeki başarısından haberdar olmuş, o da, padişah nezdine derhal bir elçilik hey&#039;eti göndermişti. Hobordansky Jânos ite Sigismond Weichselber-ger &#039;den mürekkep olan bu hey&#039;et 29 mayıs 1528 &#039;de İstanbul&#039;a gelmiş, fakat, pâdişâh tarafından kabul edilmediği gibi, vezirlerle olan müzâkerelerden de hiç bir netice elde edememişti ( krş. A. Gevay, Legatio Joannis Hoberdamcz et Sigis-mondi Weichselberger ad Solimanum I. impa-ratorem Turcarum issıı Ferdinandi I. regis Hung. Boh. ete. Obita anno MD XXVIII, Wien, 1827; ayrıca bk. Peçevî. ayn. yer., s. 130 v.d.) V i y a n a s e f e r i (1529). Elçiler ile yapılan müzâkerelerden ve daha önce Zâpolyai &#039;nin elçisine yapılan vaadden sonra, Avusturya &#039;ya karşı bir sefer açılması kaçınılmaz bir hâl almıştı. Sefer kararı verilince padişah, ilk iş olarak vezîr-i âzam İbrahim Paşa &#039;yi o vakte kadar alışılmamış geniş selahiyetlerle teçhiz eden ilgi çekici bir berât ile serdarlığa getirdi. Bu berât tevcih şekli ve muhtevası bakımından hususiyet arzeder. Berâtı kaleme alan Koca Nişancı ve ondan naklen Alî ve Peçevî, Pâdişâhın bir divan toplantısından sonra Ce-lâl-zâdeye memleketin ve işlerin genişlediğini. her işle kendisinin bizzat meşgul olmasının mümkün ve münâsip olamıyacağını, bu sebeple İbrahim Paşa&#039;yi serasker yaptığını vezirler dâhil büyüklü küçüklü bütün devlet erkânının ona tam bir itaat göstermelerini sağlıyacak bir berât kaleme almasını söylemişti. ( Ferîdûn Bey, Münşâat, 1, 544 v. dd.; burada „evâil-i şâbân 935&amp;quot; tarihini taşıyan berât hakikatte 18 receb tarihlidir ,,28 mart 1529&amp;quot; ve Ferîdûn Bey &#039;in koyduğu tarih berât-ı hümâyûnun bâb-ı hümâyûnda bütün vezirler ve kapu kulu hazır olduğu hâlde okunduğu tarihdir. Tabakât al-ma-mâlik..., var. 140 v. dd.; Âlî, ayn. esr., var. 241 v.d.; Peçevî, ayn. esr., s. 128 v. dd.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Johann Peter Krafft 005.jpg|küçükresim|394x394pik|Johann Peter Krafft tarafından 1825 yılında yapılan bu tabloda, Zigetvar Kuşatması gösterilmektedir.]]&lt;br /&gt;
Kanunî Sultan Süleyman bundan sonra vezirler, devlet erkânı ve bütün kapu kulu ile birlikte 10 mayısta İstanbul &#039;dan hareketle Edirnekapı &#039;dan çıkarak ilk merhale olan Hal-kalıpınar&#039;a kondu. Ordunun mevcudu 2co.oco kişiden fazla olup 300 topu vardı. Çatalca &#039;yi geçtikten sonra padişahın, yürüyüş kolunun hangi tertipte olacağı hakkında bir fermanı çıktı. Buna göre, adetleri 7 &#039;ye çıkarılmış olan pâdişâh sancakları önünde evvelâ çaşnigirler. &amp;quot;onSÜLEYMAN I. ra müteferrika&#039;ar, müteakiben enderun ağaları ve nihayet kazaskerler, defterdarlar ve nişancı yürüyecek ve tuğlardan beri tarafta biç kimse bulunmıyacaktı. Yol boyunca yine tam bir zapt-u-raptın hâkim olması, hiç bir yolsuzluk ve adaletsizliğe teşebbüs olunmaması için dikkat ve itinâ gösteriliyordu [Rûz-nâme, Mün-şaât, s. 569). 19 ağustosta Macaristan&#039;a girildikten sonra, Zâpoiyai pâdişâhın huzuruna kabul edildi. Kendisine daha İstanbul &#039;dan bir nâme-i hümâyûn gönderilmiş, bütün kuvvetleri ile gelip ordu-yu hümâyûna iltihâk etmesi, zahiresinde, mühimmat ve ihtiyaçlarında hiç bir sıkıntı çektirilmiyeceği bildirilmişti. Kanunî *nin huzurunda el öpme merasimi için husûsî otağlar kurulmuş, ağalar, solaklar, müteferrika ve çaşnigirler, nihayet silahları ve bütün teçhizatı ile yeniçeri ve sipahiler, Anadolu ve Rumeli kuvvetleri hazır bulunmuşlardı. Zâpoiyai huzura girince pâdişâh ayağa kalkmış ve 3 adım ilerleyerek ona elini öptürmüştü (krş. Rûz-nâme, s. 570; Peçevî, ayn. esr,, s. 133 \ Pâdişâh ordu ile birlikte Budin önlerine geldiği sırada (3 eylül 15295 da Ferdinand&#039;a kaçırılmak istenen macar mukaddes tacı, Bâli Bey tarafından ele geçirilmiş ve pâdişâha teslim edilmek üzere getirilmiş bulunuyordu. Henüz Ferdinand kuvvetleri elinde bulunan ve Avusturyalı kuvvetler tarafından müdâfaa edilen Budin &#039;in muhasarası sâdece 5 gün sürdü ve büyük çapta bir savaş olmadan, içindekilerin hayatlarına dokunulmamak şartiyle. kale pâdişâha teslim olundu. Pâdişâh 6 giin Budin&#039;de kaldı. Bu müddet zarfında mühim hadise. Zâpoiyai Janos&#039;un, sekban-başı ve Gritti (Beyoğlu ) marifeti ile çadırından alınarak kıral sarayına getirilmesi ve burada maear tahtına oturtulması, bir de. eski Budin&#039;de ( öbuda ) toplanan divân-ı hümâyûnda, Ferdinand ile karşılaşmak üzere Viyana üzerine gidilmek kararının alınmasıdır. Pâdişâh, 50 neferle bir sancak beyini Budin &#039;de muhafız bıraktıktan sonra bir konak ilerden giden İbrahim Paşa &#039;yi takiben Viyana &#039;ya doğru ilerledi. Yolda alman esirlerden, Viyana&#039;yi 20.000 piyade ile 2.000 süvarinin müdâfaa edeceği, Fefdinand&#039;ın da yukarı Avusturya&#039;ya çekildiği öğrenildi (Pessel ile Labach&#039;tan naklen Hammer, V, 87 ). 27 eylülde Viyana önüne vâsıl olan Sultan Süleyman&#039;in otağ-ı hümâyûnu Simmering köyünde kuruldu ve muhasara kuvvetleri gereken yerlere yerleştirildi. Viyana ııın müdâfaası Nicolas de Salm ile von Roggendorf&#039;a tevdi olunmuştu (diğer kumandanlar ile müdâfaa tertibatı için bk. Hammer, göst. yer ; Viyana kalesinin tasviri için bk. Peçevî, ayn. esr., s. 136 ). Viyana &#039;ya karşı yapılan bir kaç hücum şiddetli mukavemet gördükten ve 12 teşrin 1. &#039;deki Karintiya kapısı ile Ocaklar kapısı arasındaki sûrlara karşı girişilen yürüyüş ve hücum da akim kaldıktan sonra yapılar. bir harp meclisinde, muhasaraya devam için artık mevsimin müsait olmadığı, erzakın azlığı ve yağmurlar ile soğukların şimdiden başlaması sebebiyle harekâtın daha fazla uzatılmasında güçlükler bulunduğu görüşülmüş, şimdiye kadar yapılan akınlar esnasında düşmana verdirilen hasarın Ferdinand &#039;a kâfi bîr ceza olacağı, bununla beraber iki gün soma son bir hücum yapılarak bunda da muvafakiyet hâsıl o&#039;amadığı takdirde, muhasarayı kaldırmağa karar verilmişti. Rûznâme bu son hücumun yapılmadığını söylerse de, macar ve avusturya kaynakları bunun yapıldığını, ancak şiddetli mukavemet karşısında uzun sürmediğini bildirmektedir ( Feridun Bey, Mün-şaât, I. 574; tafsilât için bk. Âlî, ayn. esr., var. 243 v. dd.; Peçevî, ayn. esr., s. 137 v. dd.; Hammer, V, 90 v. dd.; ayrıca bk. Kupelvieser, Die Kampfe Österreichs mit den Osmanen, Wien, 1899; F. A. Behrhauer, Suleiman de s Gesetsgebers Tagebuch auf seinem Feldzug nach IVien, Wien, 1858 ). Bu suretle 16 teşrin 1. &#039;de Budin &#039;e doğru hareket emrini veren pâdişâh. avdetinde Zâpoiyai Jânos tarafından karşılandı ( 29 teşrin 1.). Belgrad &#039;a geldiği sırada (teşrin II. ortaları ) ise tercüman Yunus Bey &#039;le Venedik dojuna bir zafer-nâme gönderdi ( bk. Hammer, s. 97 ). Pâdişâh ordu ile birlikte kânun 1. ortalarında istanbul&#039;a döndü. Hammer bu seferin Sultan Süleyman &#039;in ilk başarısız teşebbüsü olduğu ve bu başarısızlıkta ibrahim Paşa &#039;nın hıristiyanlar ile anlaşmasının te&#039;siri bulunduğu hakkındaki diğer garplı tarihçilerin isnadlarının doğru olmadığı fikrindedir ( bk. Hammer, ayn. esr., s. 97 v.d.). S ü n n e t d ü ğ ü n ü &#039; ve d i ğ e r hadiseler ( 1 5 3 0 ) . Pâdişâh, üç oğlunun ( Mustafa, doğumu 921=1515; Mehmed doğm. 928=* 1522; Seiim doğm. 930=1524) sünhet düğününü İstanbul &#039;da haftalarca süren muhteşem ve neş&#039;eli bir merasimle yaptırdı (936=1530). Merasim hazırlıkları sırasında dost Venedik doju A. Gritti &#039;ye de bir mektup gönderilmişti ; fakat doj, ihtiyarlığı mazeretiyle, yerine temsilciler ( Zen, Bernardo, Moeehigo, Rossi) gönderdi. Merasimlere 18 haziranda Atmeydâ-nında başlandı. Mehterhane yakınında, pâdişâh için muhteşem bir taht kurulmuş, bunun etrafında da vezirler v. b. için otağlar ve sâyeban-lar konmuştu. Bunlar arasında zafer Hâtıraları hükümdar otağları, Budin&#039;den getirilmiş heykeller bulunuyordu. İlk gün vezîr Ayaş ve Kasım paşalar, diker erkân, Arslanhane &#039;den 1 SÜLEYMAN î. îij itibaren yaya oîârak padişahın, rikâbında, At-rneydanına gelmişler ve burada ibrahim Paşa v. b. karşılamışlardı. Sonra, tahtına oturan pâdişâha hepsi birden, tebriklerini ve hediyelerini sunarak mehter nağmeleri arasında el öpmüşler ve onları müfti ve diğer ilmiye rieâli takip etmişti ( krş, Celâl-zâde, agn. esr., var. 158 v. dd; Bostan, agn. esr.. var. 118 v. dd ; Alî, var. 245 v. dd; Peçevî, s. 153 v. dd.). 28 haziranda emekli vezirler, Pîrî Mehmed Paşa ve Zeynel Paşa, ertesi günü de sancak beyleri ile kürd beyleri ve Venedik elçileri kabul olundu (Marini Sanuto &#039;da düğün münasebetiyle dört rapor bulunduğu hakkında bk. Hammer agn. esr., s. 101 ). Bu vesileyle takdim edilen hediye ve peşkeşler çok kıymetliydi : Mısır ve Şam kumaşları, Hind şalları, altın ve gümüş tabaklar, mücevher dolu kâseler ve siniler, billur kadehler, çin fağfurları, kıpçak ve tatar ülkelerinden getirilmiş kıymetli kürkler, türlü cinsten köleler v, b. Sâdece vezir-i âzamin hediyelerinin 25 yük akçe (50.000 duka) kıymetinde olduğunu Bostan {agn. esr., var. 120 v. d. )&#039;ın kaydından ye Marini Sanuto&#039;daki raporlardan öğreniyoruz. Memleketin her tarafından gelmiş oyuncular, hünerbâzlar da halkı eğlendiriyorlardı. 30 hazirandaki eğlenceler sırasında silâhşorların oyunları ile Matrakçı Nasuh &#039;un mukavvadan yaptığı iki kaleyi meydanda karşı-karşıya yerleştirerek, 100 kadar yeniçeriye gerçek bir harp oyunu yaptırması çok ilgi çekici olmuş ve padişahın da hoşuna gitmişti (tafsilât için bk. Alî, var. 246 ). 3 temmuzda bütün yeniçeri ve sipahilerin, sünnet mumlarını ve üzerlerinde altın yaprakları ile ince çiçek, meyve ve kuş süsleri bulunan na-hilleri getirmeleri seyredildi. 6 temmuzda müderrisler, dânişmendler, şeyhler, mütevelliler ve bedesten ehline ziyafet çekildi; 11 temmuzda ise, büyük bir ziyafet tertiplenmiş, pâdişâh sağında vezirler, ümerâ, pâdişâh hocası, kazaskerler, Kırım hanzâdesi, solunda Pîrî, Zeynel paşalar, Akkoyunlu Ferruhzâd ve Murad Beyler, Sultan Gavri &#039;nin oğlu Mehmed Bey, Dul-kadırlu Latif Bey yer almışlardı. Ertesi günü Kanunî &#039;nin huzurunda yapılan ilmî münazara da çok dikkate şayandı (bk. Âlî, var, 247 v. d. \ Şehzadelerin ibrahim Paşa sarayındaki sünnetlerini müteakip Okmeydanı &#039;nda ok atma müsabakaları, Kâğıthane &#039;de at yarışları yapıldı. Padişahın ibrahim Paşa&#039;ya kendi düğünü ile bu sünnet düğününden hangisinin daha parlak geçtiğini sorması üzerine ibrahim Paşa &#039;nm „benim düğünümü bizzat Mek- :e, Medine, Mısır, Budin ve Şam pâdişâhı teşrif etti, elbette daha muhteşem oldu&amp;quot; daması, hükümdarı mütehassis etmiş ve takdi- ;«&#039;.;&amp;lt;-; &#039;-.■ışıfc&#039;.sj.ıiîüsi rini mucip olmuştu (krş. Solakzâde, Tarih, ş. 477 v.d.). 1530 sonbaharında Ferdinand İstanbul &#039;a bir elçilik heyeti gönderdi. Nico&#039;as Jurisics ve Josephe de Lamberg adlarındaki bu elçilerin vazifesi, Osmanlı devleti ile bir barış anlaşması yapmaktı. Fakat bunlar, elçilik vazifelerini ancak, pâdişâhın huzurunda beyana mezun olduklarını ileri sürüyorlardı. Vezîr-i âzam İbrahim Paşa&#039;dan bunu sağlamasını rica ettiler. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Suleiman I. after 1560.jpg|küçükresim|Yaşlanmış I. Süleyman’ı iki has-oda ağası ile birlikte tasvir eden minyatür]]&lt;br /&gt;
Diğer taraftan Avusturya arşidükü Ferdinand ile barış yapılabilmesi için pâdişâhın ve Divan&#039;m istediği asgarî şartlar, Ferdinand &#039;in Macaristandan vazgeçip, orada henüz elinde bulunan kaleleri teslim etmesi, Zâpolyai&#039;ye ihsan olunan Macar kıratlığını rahat bırakması, bir de imparatorun İspanya &#039;ya çekilerek bu işlere karışmaması idi. Bu hususlarda bir anlaşma olmadı ise de, pâdişâhın huzuruna kabul edilmeleri hakkındaki dilekleri, yerine getirildi ve 17 teşrin II. de mutantan bir merasimle saraya gelerek pâdişâh tarafından vezirler, kazaskerler, defterdarlar ve nişancının hazır bulunduğu divanda huzura kabul olundular. Bu toplantıda Lamberg ve Jurisics barış hakkındaki arzularını pâdişâha arz ettiler (tafsilât için bk. Hammer, V, 104 v. dd.). İstanbul &#039;da bu müzakereler cereyan ederken, Ferdi-nand, Budin &#039;i muhasara ettirmiş ise de, kale, Türkler ve Macarlar tarafından müştereken müdâfaa edilmiş, Bosna ve Semendire beylerinin imdad göndermesi üzerine de muhasarayı yapan Rogendorf çekilmek zorunda kalmıştı. 1532 s e f e r i ( 938 A l m a n y a s e f e r i ) , Kanunî Sultan Süleyman 1530 sonbaharında avlanmak üzere Bursa&#039;ya gitmiş ve dönüşünde, Budin&#039;in muhasaradan kuıtanldığı haberini almıştı. Bununla beraber Macaristan meseleleri yine ön plânda idi ve o tarafa pâdişâhın yeni bir sefer açacağı anlaşılıyordu. Mah-misi Zâpolyai &#039;nin Avusturya, çek ve almanlar tarafından tanınmaması kâh Budin &#039;i muhasara suretiyle, yada başka şekillerde düşmanlıklarını sürdürmeleri, hâmisi olan Sultan Süleyman&#039;in ise, bu hâlden üzülerek, vaadi gereğince, kıral nasbettiği Jânos &#039;u bütün kudretiyle himayeyi lüzumlu saydığı bir vakıa idi. Ancak, Ferdinand &#039;1 destekleyen ve imparator tacı giymekle beraber, sâdece İspanya kiralı olarak kabul edilen Şarlkent &#039;in müsavi bir düşman gibi telâkki edilmesi, bu seferin „İs-panya kiralı kasdına&amp;quot; ve „Alaman seferi&amp;quot; olarak tesmiyesine sebep oluyordu. Bir sene öncesinden mutâd hazırlıklar yapılmış, o sırada i &#039;star.bul &#039;a gelen Polonya ve Rus elçileri ile , .lustâbs münâsebetler takviye edilmiş ve Rum. m SÜLEYMÂN \. &#039; s&amp;amp;g ■ *.AAf , .^ A eli beyler-beyiliği yine ilâveten vezîr-i âzam İbrahim Paşa&#039;ya tevcih olunmuştu. Pâdişâh 25 nisanda ( 19 ramazan 938) 100.000 &#039;den fazla bir kuvvetin başında olarak İstanbul &#039;dan hareket etti. Bunun 12.000 &#039;i yeniçeri, 30.000 &#039;i Anadolu, 16.000&#039;i Rumeli kuvvetleri, 20.000 &#039;i suvâri, mütebaki kısmı da akıncılardan ibaretti ( krş. Bostan, agn. esr,, var. 133 v.d.). Bunlara Belgrad&#039;da Bosna sancağı kuvvetleri ve Kırım hanının gönderdiği Tatarlar da iltihâk etmişti. Pâdişâh Niş&#039;te iken ( 13 haziran) Ferdinand &#039;in yeni elçileri ordugâha geldi. Yine kont Lamberg ile kont Nogarola &#039;dan mürekkep olan bu elçilik heyetine verilen talimat, kısa bir müddet önce Vişegrad&#039;da Zâpolyai ile Ferdinand arasında yapılan mütârekenin uzatılmasını sağlamaktı. Kanunî Sultan Süleyman, Macaristan&#039;1 Ferdinand&#039;a terki kabul ettiği takdirde, ödenecek para hususunda senevi hediye nâmı ile 25.000 dukadan 100.000 dukaya kadar bir meblağ teklif edebileceklerdi. Ancak Alî ve Peçevî bu elçilerin İspanya kiralı tarafından „Su!h ve salâha müteallik bir ricânâ-me&amp;quot; getirdiklerini ifâde etmektedirler ve 28 haziranda Sirmiye ( Sirem, Sirmium ) ovasına geçüdikden sonra ordugâha vâsıl olan Fransız elçisi Rinçon &#039;un parlak bir merasim ile pâdişâh tarafından kabulünden sonra, bunlar da el öpmüşlerdi (Âlî, agn. esr.s var. 249; Peçevî, s. 159 v.d.). Rinçon&#039;un elçilik vazifesi ve padişaha arzı hakkında bizim kaynaklarımız sükût ederlerse de, Fransa kiralının ona, Sultan Süleyman &#039;1 ve Osmanlı ordusunu seferden geri çevirmeğe çalışma yolunda bir talimat verdiği anlaşılmaktadır. Yâni Rinçon, pâdişâhla, müşterek düşmanları sayılan Habsburg-lar aleyhinde teşviklerde bulunmayacak, aksine sefere mâni olacaktı. Fransız kaynaklarına göre, pâdişâh, »Fransa beyi&amp;quot; &#039;nin kendi tarafında mı, yoksa aleyhinde mi olduğunu bilmek istiyor ve François&#039;nm 1531&#039;de hareketsiz kalmasını manidar buluyordu. Bu sırada Fransa&#039;nın Venedik elçisi Latran de Ba&#039;ı&#039;f, hükümetine pâdişâh ile Rinçon arasında geçen konuşmaları hulâsa ederken, onun, Fransa ile eski dostluğu ileri sürerek, Rinçon &#039;un İspanya kiralı Şarlkent aleyhine yapılan seferden dönmek teklif etnuvtini, hattâ, Fransa kiralına o kadar fena muamele eden bu adamın lehinde recalarda bulunmasını hayretle karşıladığını bildirmişti (krş. Lavisse-Rambaud, Histoire generale, IV, (Paris, 1894^, s. 729, notlarda). Ordu Sirmiye kıt&#039;asmda ilerlediği sırada, Kanunî Sultan Süleyman nezdine Perenyi Peter adındaki macar asilzadesi de geldi. Bu sırada Macar beylerinin çoğu Zâpolyai tarafında görünmekle beraber Perenyi, Lefaivre &#039;in kaynaklarına göre (Albert Lefaivre, Les Mag-yars pendant la domination ottomane en Hon-grie, Paris, 1902, 1, 59), şahsî mülâhazalar ile doğrudan-doğruya pâdişâhın teveccühünü kazanmak istemiş ve bâzı ümitler beslemişti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:The body of Suleiman I arrives to Belgrade, Selim II is waiting for it A.jpg|küçükresim|I. Süleyman&#039;ın bedeninin Belgrad&#039;tan dönerken. Oğlu İkinci Selim onu bekliyor.]]&lt;br /&gt;
İki seneden beri Griiti vâsıtası ile İstanbul&#039;da müzâkereler yapıyor ve kendisini Osmanlılara bağlı bir prens hâline getirecek bir ferman elde etmeye çalışıyordu. Bu maksatla bir çok hediyeler, yaptığı yağmalardan aldığı ganimet hisseleri ve bir çok esirler göndermişti. Bunlara güvenerek 600 kadar adamı ile Essek &#039;te ordugâha gelmiş ve ümit ettiği prensliğin pâdişâh tarafından kendisine tevcihini beklemişti. Fakat, Kanunî Sultan Süleyman, bu esnada Zâpolyai&#039;yi tutmakta bir çok faydalar görüyordu. Bu sebeple ona teveccüh göstererek kabul etmiş, ancak kendisini takip etmesini ve kararım beklemesini emretmişti. Âlî ( agn. esr., var. 249 ) ise, onun kırallık ümit eden dıştan dost, içten düşmanla beraber bir kimse olduğu anlaşıldığından tevkif edildiğini bildirmekte, ancak müteakiben Zâpolyai &#039;nin tavassutu ile serbest bırakıldığı görülmektedir (bk. Peçevî, agn. esr., s. 160; Hammer, V, 113). Ferdinand &#039;in memleketine girildikten sonra, sırasiyle Egerszeg, Siklos kaleleri pâdişâha itaatlerini arzetmiş, Belovâr, Berzence ve diğer bir çok kaleler de ele geçirilmiştir (bk. Rûz-nâ-me, Ferîdûn Bey, Münşaât, s. 577 v. dd.; Peçevî, göst. ger.). Bu sırada orduya öncü tâyin olunan Semendire sancak beyi Yahya Paşa -zade Mehmed Bey Köszeg (Güns) kalesi yanından geçerken bu kale muhafızlarının pususuna düşmüş ve aralarında büyük bir çarpışma olmuştu. Peçevî {göst. r/er.)&#039;nin de işaret ettiği gibi bu seferde kale fethine ehemmiyet verilmeyip, Ferdinand &#039;in memleketinin tahrip ve gâreti ve onun, Zâpolyai &#039;yi tanımasını te&#039;-min etmek düşüncesi hâkim olduğundan kale -döğen toplar getirilmemiş, fakat bu açık tecâvüz ve cür &#039;et karşısında, mütecasirlere hadlerini bildirmek icâp etmiş ve böylece Köszeg kalesinin muhasarasına başlanmıştı. Serdarı takiben iki gün sonra, ağustos başlarında Sultan Süleyman da bu kalenin muhasarasına yetişti. Mutâd muhasara tertibatı alındı. Kaleyi evvelce İstanbul&#039;a elçi olarak gelmiş bulunan Nicolas Jurisies müdâfaa ediyordu. Ağustos ortalarından itibaren muhasara bütün şiddetiyle devam etti, lâğımlar kazıldı, hücumlar yapıldı ve nihayet teslim müzâkereleri kararlaştı. Son hücumda yaralanan ve müdâfîleri-nin yarısını kaybeden Jurisies yapılair teslim teklifini kabul ederek Osmanlı karargâhına geldi ( krş. Jurisies &#039;in raporundan naklen Hammer, s. 116) ve kale teslim alındı. Bu esnada SÜLEYMAN İ. (... üs Kanunî Sultan Süleyman kaleye bir menzil mesafede, otağı ada idi. Müteakiben Ferdinand &#039;in elçilerinin gitmelerine müsâade olunmuş ve elçilere verilen bir nâme ile Ferdinand savaşa davet edilmişti ( Katona&#039;dan naklen Hammer, göst. yer.). Köszeg (Güns ) muhasarası esnasında Kasım voyvoda idaresinde akıncılar aşağı ve yukarı Avusturya vilâyetlerine akınlar yapıyorlardı. Bu yüzden Viyana&#039;da türk ordusunun tekrar buraya geleceği zannedilmişti. Hâlbuki Sultan &#039;in bu seferdeki gayesi imparatoru bir meydan savaşına zorlamaktı ( bk. Hammer, ayn. esr., V, 118). Ordu eylülde Istiria kıt&#039;asından geçti. Graz, Sekau, Mari-bor şehirleri yanından ve daha sonra Vi-nicza boğazında Drava boyunca ilerleyen pâdişâh bu nehir üzerine kurulan köprüden ordu ile birlikte cenuba doğru yoluna devam etmiş, 27 eylülde ibrahim Paşa dümdar vazifesi ile ve Pozsega istikametinde ilerlemek için ordudan ayrılmış, pâdişâh ise, kısm-ı küüî ile birlikte Essek yolu ile Beigrad &#039;a gelmiştir. Burada 12 teşrin I. &#039;de iki kol birleşti. Bir di-van-ı hümâyûn toplantısını takiben, devlet erkânına ihsanlarda bulunulup, her tarafa, zafer - nâmeler gönderildi. Pâdişâh, bu arada tercüman Yunus Bey ile Venedik dojuna gönderdiği nâmede (bk. Hammer, V, 123 v. d. ve 321) imparatorun korkaklık göstererek savaşa cesaret edemediğini ve kendisinin bir çok kaleleri teshir eylediğini bildiriyordu. Sultan, Filibe &#039;de divan-ı hümâyûnu toplayarak Kırım hanları ve hanzâdeleri arasındaki ihtilâfları kesin bir şekilde halletti ve Kırım hanlığını kendisi ile birlikte sefere gelen ve bir çok yerlerde yararlığı görülen Mengli Giray-oğullarmdan Sâhib Giray Han&#039;a tevcih etti (tafsilât için bk. Âlî, ayn. esr., var. 252 v. d.; Pe-çevî, ayn. esr., s. 171). Yol boyunca pâdişâhın uğradığı şehirlerde donanma ve şenlikler yapıldığı gibi, istanbul &#039;a muvasalatını ( 19 rebi-ülâhır 940=18 teşrin II. 1532 ) takiben de beş gün beş gece şenlikler oldu. Ramazan 940 ( = mart 1533)&#039;da Valide Sultan Hafsa Hâtûn&#039;un vefatı vuku buldu ve zevci Sultan Selim &#039;in türbesine defnedildi. Aynı zamanda büyük şehzade Mustafa &#039;ya 20 yük akçe tahsisatla Sa-ruhan sancağı verildi (krş. Tabakât almamâlik, göst. yer., var. 189; Bostan, ayn. esr., var. 142 ). O s ma n l ı - A v u s t u r y a a n l a ş m a s ı ( 1533 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Suleiman bas-relief in the U.S. House of Representatives chamber.jpg|küçükresim|Sultan Süleyman&#039;ın ABD Kongresi&#039;nde bulunan mermerden yapılmış kabartma portresi]]&lt;br /&gt;
Pâdişâh İstanbul &#039;a gelir-gelmez Ferdinand yeni bir elçilik hey&#039;eti için müsâade istemişti. O sırada Safevî Iran ile bir savaş ihtimâli meyeûd olduğundan, bu istek uygun karşılanmıştı. Müzâkereye me&#039;mûr elçi, Köszeg müdafii Jurisies&#039;in kardeşi JetSme de Zara idi. 14 kânun II. 1533 &#039;te Kanunî Sultan Süleyman tarafından da kabul olunan elçi sâdece bir mütâreke elde edebildi ve padişah ona bu mütârekenin bir barışa çevrilebilmesinin ancak Ferdinand&#039;m itaat alâmeti olmak üzere Esz-tergom (Gran ) kalesinin anahtarlarım kendisine göndermesi ile kabil olabileceğini bildirdi. Bu ilk şart yerine getirildikten ve bu arada kıraliçe Maria &#039;nm ( Mohac savaşında ölen Lâyos&#039;un zevcesi ve Ferdinand&#039;in hemşiresi) elçisi Cornelius Dupplicius Schepper de istanbul&#039;a gelerek, Şarlkent&#039;ten bir mektup getirdikten sonra müzâkerelere mayıs sonlarında başlandı ve bu görüşmelere Macaristan &#039;dan bilhassa celbedilen Gritti de iştirak ettirildi. Elçilerin istedikleri şey, Macaristan &#039;m Ferdinand &#039;a bırakılması idi. Cornelius, vezîr-i azama imparatorun, sultanı kardeşi addettiğini ve Macaristan Ferdinand &#039;a iade olunduğu takdirde, Koron kalesinin geri verileceğini, Ferdinand &#039;la yapılacak barış anlaşmasına Papa, Venedik ve Fransa &#039;nın da dahil olacağını bildirmişti. Koron kalesi, Kanunî Sultan Süleyman &#039;in Köszeg seferinden döndüğü sırada amiral Andrea Doria tarafından bir hücumla zaptolunmuştu ( 1532). Şarlkent, şimdi, Ferdinand ile yapılan müzâkerelerde bu kaleyi bir koz olarak kullanmak istiyordu. Fakat vezîr-i âzam pâdişâhın, Koron&#039;u harbederek almağı tercih edeceğini bildirdiği gibi yine elçinin bahis konusu ettiği Areıl (Penon d&#039;Alger) adası hususunda da, Barbaros &#039;un sancağı olması dolayısiyle hiç bir şey yapılamayacağını anlatmış ve görüşmeler haftalarca sürmüştür ( Hammer, V. 129 y. dd.; Peçevî, ayn. esr., s. 172; ayrıca bk. mad. İBRAHİM PAŞA). Nihayet 22 haziranda bir anlaşmaya varıldı. Buna göre Ferdinand, Macaristan&#039;da hâlen nerelere mâlik ise, oralar elinde kalacaktı. Pâdişâh, Ferdinand ile Zâ-polyai &#039;nin kendi aralarında kararlaştıracakları hal şeklini tasd&#039;k etmek hakkını muhafaza ediyordu. Gritti her ikisinin arasındaki hududun tesbitine me&#039;mûr olacaktı, imparator kendisi de bir sulh akdi için elçi gönderecekti. Buna intizâren muhasamat durdurulacak, Şarlkent düşmanca davranırsa, müdâfaa yapılacaktı. Ertesi günü elçiler, pâdişâhın huzuruna kabul olundular ve daha önceden ibrahim Paşa &#039;nın kendilerine verdiği talimat dâiresinde konuşarak, Sultan &#039;a „Oğ!un kırai Ferdinand senin mâlik olduğun şeyleri kendi malı, ve kendisinin sahip olduğu memleketleri senin mülkün addeder, çünkü senin oğlundur/ dediler ve buna cevaben pâdişâh da, kıraliçeMari &#039;ye cihazını (Macaristan&#039;da sahip olduğu araziyi ) iade ettireceğini, oğlu Ferdinand&#039;m dostları» nın dostu ve düşmanlarının düşmanı oİAca£UU ita âÜLEYMÂN İ. ^rfwogfKgT3[rüa«rır^-8fe tji&#039;dirdi. BSylece 1533 Osmanlı-Avusturya anlaşması gerçekleşti. Pâdişâhın Ferdinand&#039;a ve Şarlkent &#039;e yazdığı mektupları kısa bir müddet sonra tercüman Yunus Bey götürdü (Ham-mer, V, göst. yer.). I r a k e y n se f e r i ( 1534/1535 ). Avusturya ile anlaşma yapıldıktan sonra Kanunî gözlerini şarka çevirdi. Koyu sünnî bir hükümdar sıfatı ile^ râfizî addolunan şi&#039;î İranlılara karşı mücâdeleyi vazife saymakta idi. Şah İsmail &#039;in oğlu yeni Safevî hükümdarı Tahmâsp -*ı tebrike lüzum görmemiş, sâdece bir tehdit -nâme göndermişti. Mohac &#039;dan önce de o tarafa bir sefer açmak niyeti bulunduğunu gösteren deliller vardır. Bu defa bâzı hâdiseler Kanunî *nin şarka sefer kararı vermesine âmil oldu. Bunlardan birincisi Bitlis hanı, Kürt ümerâsından ve XIII. yüz yıldan beri bu bölgede hükümran olan Şeref hanlar sülâlesinden Şeref Bey &#039;in Yavuz Sultan Selim zamanında tanıdığı Osmanlı hâkimiyetinden sıyrılarak şaha ilticası idi. İkinci sebep Azerbaycan hâkimi Ulama Hanın, Şah Tahmâsp &#039;dan yüz çevirip Kanunî Sultan Süleyman &#039;a tâbiiyetini arzetmesi hadisesidir. Bu zat, Köszeg muhasarasından önce huzura kabul edilerek, 20 yük akçelik tahsisatla Hısn Keyfâ ve Bitlis hâkimliğine tâyin olunmuştur (Bostan, agn. esr.; Peçevî, s. 175). Üçüncü ve daha mühim bir sebep ise, Safevîlere tâbi Bagdad &#039;m valisi Zü&#039;1-Fikar Han&#039;ın pâdişâha Bagdad&#039;m anahtarlarını göndermesi idi. Bu şehir islâm milletleri ve hükümdarları için büyük bir ehemmiyet taşıyan bir yerdi ve Kanunî Bagdad gibi bir şehirin kendisine teslim edileceği mânâsına gelen böyle bir harekete lakayt kalamazdı. İbrahim Paşa yine serasker unvanını alarak 27 teşrin I. 1S33 *te İstanbul &#039;dan Bitlis &#039;e müteveccihen hareket etmişti. Pâdişâh da ilk baharda yola çıkacaktı ( bk. mad. İBRAHİM PAŞA; zikredilen vekayinâmeler ve ayrıca Tayyip Gökbügin, Arz ve raporlarına göre İbrahim Paşa &#039;nın İrakegn seferindeki ilk tedbirleri ve fütuhatı, Bdleten, 1957, nr. 83 S. İbrahim Paşa şark hudutlarında bâzı kale&#039;er fethettiği sırada, defterdar İskender Çelebi ile aralarının açılması ve otduda ikilik zuhuru üzerine dedi-kodu!ar ço^ajmlş ve herkes »şaha şah gerekmiş&amp;quot; diye söylenmeğe başlamıştı ( Alî, agn. esr., var. 357; Peçevî, ayn. esr., s. 178 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Cour mosquee Suleymaniye Istanbul.jpg|sol|küçükresim|419x419pik|Süleymaniye Camii, Kanuni Sultan Süleyman tarafından Mimar Sinan&#039;a 1551-1558 yılları arasında yaptırılmıştır.]]&lt;br /&gt;
Bununla askerin, pâdişâhın ordunun başında bulunmamasından şikâyet edildiğini anlayan İbrahim Paşa vaziyeti İstanbul &#039;a bildirmiş, ve sultan da İstanbul &#039;dan hareket etmiştir ( 28 zilkade 940=10 ha zîran 1534). Pâdişâh hareketinden önce Grit-ti &#039;yi 3.000 kişilik bir kuvvetle Macaristan &#039;a göndermiş, İstanbul ve Rumeli &#039;yi itimâd ettiklerine, Anadolu muhafazasını da Saruhan sancak beyi şehzade Mustafa&#039;ya tevdî etmişti» Pâdişâh, YenişehirBozoyük-Kütahya yolu ile ve Elmadağı &#039;nda 3 günlük avdan sonra Afyon-karahisar &#039;a, müteakiben Akşehir &#039;e vâsıl oldu (30 zilhicce=i2 temmuz). Burada iken Van, Vustân ve diğer kalelerin fethini bildiren se». darın arzını aldı. 20 temmuzda Konya &#039;ya geldi, Mevlânâ Celâleddin Rûmî &#039;nin türbesini ziyaret etti. Daha sonra Deveîu Karahisar-Kay-seri-Sıvas yolu ile 10 safsr 941 (21 ağustos) &#039;de Erzincan &#039;a vardı, burada bâzı elçileri kabul etti. Bu esnada seraskerin, pâdişâhın Tebriz&#039;e gitmiyerek Diyarbekir&#039;de kışlamalarını münasip gördüğü yolundaki arzını alınca, Eleşkirt &#039;den sonra Tebriz yolunu terk ederek yeni fethedilen Erciş istikametine yöneldi. Fakat İbrahim Paşa&#039;nm, asker arasındaki hoşnutsuzluğun artması ve her hâlde pâdişâhı görmek istemelerini dikkate alarak, bu defa Tebriz &#039;e doğru hareketini reca etmesi, eylül ortalarında bir ulak ile acele gelmesi için yalvarması üzerine o tarafa doğru ilerledi (krş. ve tafsilât için bk. Menâtil-nâme, Ferîdûn Bey, Man-şaât, s. 584 v.dd.) ve 27 eylülde Tebria halkı* nın tezahüratı arasında şehre girdi. Rûz-nâme &#039;nin şahın yaylağı dediği Avcan konağında ise, vezîr-i âzamin kuvvetleri ile birieşildi.v 29 eylülde divanı toplayıp ihsanlarda bulunduktan sonra pâdişâh ordunun kısm-ı küllisi ile bir» likte Zengân yolu ile Saltariiye &#039;y» hareket etti. Serasker pîşdâr, kapukulu kuvvetleri ile pâdişâh ortada ve Karaman kuvvetleri de dümdâr idiler. Kızıl-baş beylerinin, otağ-ı hümâyûnu basacakları yolunda alınan bir haber üzerine tedbirli bir şekilde hareket ediliyordu, Sırasiyle Türkmen köyü, K ablan ti gediği denilen dar bir geçit, Kızıl-özen menzillerine konuldu ki, bu sonuncusu Irak-ı Acem ile Azerbaycan *ın hududu itibâr edilmekte idi (tafsilât için bk. Menözil-nâme, Mönşâat, göst. yer.; Nasûh Matrakî, Begân-ı menâzil-i sefer-i Irâ-kegn-i Sultan Sülegman Harı, Univ. kütüp., nr. TY 2295 var. 35; A. Gabriel, Les etapça d&#039;une compagne dans les deux İrak d&#039;âpres un manuscrits turc da XVIe siicle). Bu arada Gîlân hâkimi Malik Muzafar, otağ-ı hümâyûna gelmiş ve Kanunî &#039;ye tâbiiyetini arzetmişti. 13 teşrin 1. &#039;de Sultaniye şehrine vâsıl olan pâdişâh, Şah Tahmâsp &#039;in rie&#039;at balerini almış, Dulkadırh hanedanından Mchmed Bey de Safevîlerden kaçarak padişaha dehalet etmişti. Pâdişâh, 8 rebiülâhır ( 17 teşrin I.) &amp;quot;de, Ebher kasabasında iken kar yağmış&#039;, güçlükler artmıştı. Hemedan &#039;a giden dağ yolu, büyük müskilât arzediyordu. Bundan Sonra da güçlükle ilerleyebilen pâdişâh Sa&amp;quot;dâbâd, 0î« SÜLEYMAN I. ti) never konaklarını geçmiş, diğer yandan serdar da, bu mevsimde yanlış bir yo! seçtirdiğini ileri sürdüğü defterdar İskender Çelebi aleyhinde Sultan Süleyman&#039;a telkinlerde bulunmuş ve onu azlettirmeğe muvafak olmuştu [ bk. mad. İBRAHİM PAŞA ]. Kasr-ı Şîrîn geçildikten sonra Hânikin mevkiinde Bagdad beylerbeyinin adamı Hoca Husayn b. Dân-yâi. pâdişâh tarafından kabul olundu. 24 teşrin II. &#039;de Mercan köyünde serdar pâdişâhtan ayrılarak ve önden giderek Bagdad&#039;1 teslim almış, bir kaç gün sonra da Sultan Süleyman şehre girerek doğruca İnıâm-ı Âzam türbesine giderek ziyaret etmiştir (bk, Rûz-nâme, göst. yer.; Alî, agn. esr.; Lûtfi Paşa, ayn. esr., s. 350 v.d.; bk, mad. BAGDAD ). Kânun I.&#039;un ilk günlerinde padişah Bagdad &#039;da kışlamayı kararlaştırdı. Evvelce askerin halkı incitmemesi için tedbir alındığı gibi, sonradan da pâdişâha itaat eden bütün Tekelü taifesi serbest olmuş ve içlerinden üçüne sancak verilmişti. Kanunî, ordunun Bagdad kışlağında geçirdiği 4 ayı, bütün bölgeyi tahrir ettirmek, devletin diğer yerlerinde carî olan timar ve zeamet usûlünü buraya da teşmil ederek, yeni fethedilen bu bölge idaresini âdilâne esaslara bağlamakla geçirdi. Şehrin âbidelerini, Kerbelâ &#039;yi, cAli ve Husayn in makamlarını ziyaret etti. &#039;Abd al-Kâdir Gilâni &#039;nin mezarı üzerine yüksek bir türbe ve bir imaret yaptırttığı gibî, İmâm-ı Azam &#039;in mezarı üzerine de bir kubbe inşâ ettirdi ( Celâl-zâde ve Alî &#039;den naklen bk. Peçevî, S. 184 v.dd.; Bagdad eyâleti tahrirleri hakkında, 948 &#039;de mîr mîrânÜveys Paşa ile Meh-med Paşa ve silâhdar, harc-ı hassa emini Hasan b. Haeı Hayreddin marifetleriyle Hâlis, Ducayl, ZangâbSd, Tarik-i Horasan, Divâni-ya, Kerkük, Mahrüd, Dakük nahiyelerinde varidat ve masârifât muhasebeleri, mahsulât, rüsumat-1 evkaf, teslimat ve mübâyeâta dâir defter, Başbakanlık arşivi, mâliyeden müdevver defterlerden nr. 127; 950 senesine âit mufassal defter, Bagdad, Ramâhiya, Cavâriz, Hilla, *Anah, Musul, Erbil, ZangâbSd, Kerkük, Der-tenk liva ve nahiyelerinin mukataaları v. b. hakkındaki defter, aynı seri, nr. 104). Kanunî Sultan Süleyman Bagdad &#039;dan Venedik ile Viyana &#039;ya birer zafer-nâme gönderdi. Bir müddet sonra Gritti &#039;nin Erdel &#039;de katli hâdisesi ile ilgili olarak Viyana &#039;ya bir çavuş daha gönderildi (tafsilât için bk. Ham-mer, y, 157 ). Pâdişâh Bagdad &#039;da bulunduğu sırada baş defterdar iskender Çelebî &#039;nin idamına ferman vermişti. Vezîr-i âzamin telkini ile azledilmiş olmasına rağmen, İskender Çelebî &#039;nin siyâsî nufzu henüz mevcuttu ve İbrahim Paşa her hâlde bundan çekiniyor ve hasmının tehlikeli bîr rakip olduğunu hesap» layarak idamı için fırsat kolluyordu. Nihayet 8 ramazan 941 (13 mart 1535 )&#039;de bir divgn günü, henüz diğer vezirler, Ayaş ve Kasım paşalar gelip divana dâhil olmadan, İskender Çelebî&#039;nin idamı için pâdişâhın fermanını al» mağa muvafak oldu ve derhal şehirde At pazarı&#039;nda fermanın hükmü infaz edildi; defterdarın malları ile köleleri havass-ı hümâyûna alındı (Hammer, V, 157 ve mad. İBRAHİM PAŞA ). 28 ramazanda&#039; 2 nisan ) padişah ordu ile birlikte Tebriz&#039;e doğru hareket etti. Ayrılmadan önce de Bagdad muhafazasına gerekli kuvvetleri ve ilk beyler -beyini bıraktı. Kışın Şah Tahmâsp &#039;in Tebriz &#039;e geîdiği öğrenildiği cihetle, İstanbul&#039;a dönmeden önce bir defa daha Azerbaycan &#039;in baş şehrine gidilmesi uygun görülmüştü. Bu defa şimale doğru, Süîeyma-niye, Kerkük istikametinde arızasız bir yol seçildi. Bu yol üzerinde ehemmiyetli sayılan Hamir dağı aşıldıktan sonra, Leylaa ve Gökyurt konakları da geçildi. Bu sırada Ulama Han &#039;dan ulaklar gelerek, Şah Tabmasp &#039;m Van kalesi üzerinden çekildiği ve şahın kaidesi Sâm Mirza &#039;nin da pâdişâhın yanma gelmek üzere olduğu haberini getirdiler. Tam bu sırada (23 zilkade»26 mayıs 1535) Fransa kiralının Kanunî&#039;ye gönderdiği üçüncü elçi Jean de La Foret geldi ( bk. E. Charriere, NegotU ations de la France dans te Levant, I, 255 ). Fransa kiralı, elçisi vasıtasiyle, Barbaros Hayreddin Paşa &#039;nin gönderdiği mektubu aldığını bildirerek memnuniyet ve şükranlarını ifâde ettikten sonra, La Foret &#039;nin teklif edeceği ehid -nâmenin kabulünü ve imparator hâriç, papa da dahil olmak üzere bütün Avrupa hükümdarlarının bu ahid-nâmeye kabul olunmalarını reca etmekte idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Gold Coin of Süleiman the Magnificent.jpg|küçükresim|Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait altın bir sikke, 1520.]]&lt;br /&gt;
Elçi, padişahı Fransa kırah i&#039;e birlikte imparatora karşı harp yapmaya iknâa me&amp;quot;-mûrdu. La Foret, Kanunî &#039;den böyle bir harp hazırlıklarına sarfedilmek üzere 1.000.000 altınlık bir yardım isteyecek, Osmanlı donanmasının Sicilya ve Sardunya &#039;ya karşı gönderilmesini reca edecek, Fransa &#039;nin şarkta eskiden beri hâiz olduğu ticâret imtiyazlarının devamına çalışacaktı (krş. Charriere, ayn. esr., I, 258 v.d.; Baron de Testa, ayn. esr., I, 29 v. dd.). Fransız elçisi iyi kabul gördü ve pâdişâh ile birlikte İstanbul &#039;a geldi ve müteakip senenin başlarında istenilen ahid-nâmeyî elde etti. Ordu Merâga &#039;ya gelmeden öace, Sa» ruea-kamış menzilinde Ustaelu Han &#039;in bir elçisi (eşik ağası) gelmiş ve efendisinin huzura kabulünü reca etmiş ise de, bu reeası kabul edilmemiştir (20 zilhicce^ 22 haziran; krş. Münşaât, Rûz-nâme, s. 594 \ Pâdişâh ordu ile birlikte Merâga &#039;dan sonra Sa&#039;dâng SÜLEYMAN L bfid&#039;a ve sonra Tebriz&#039;e vardı (29 zilhicce 941=1 temmuz 153$). Bu sırada, şahın ikinci bir elçisi geldi, daha sonra da, Tahmâsp &#039;in kardeşi Sam Mirza gelerek pâdişâha iltica etti. Burada pâdişâhın, divan-ı hümâyûn&#039;un teşekkül tarzında bir değişiklik yaptığı anlaşılıyor. Buna göre, sadece Rumeli beyler-beyi-si her zaman divana katılacak, Anadolu bey-ler-beyisi ancak gerekli hâllerde divana iştirak edecek, diğer bütün beyler-beyiler ise, divandan hâriç kalacaklardı (krş. Rûz-nâme, s- 595). Pâdişâh, Tebriz&#039;den İran içine doğru bir müddet ilerledi. Zengân, Sultaniye yolu ile Dergüzîn &#039;e kadar gitti, buradan 7 saferde (7 ağustos) dönerek ayın yirmisinde tekrar Tebriz &#039;e vâsıl oldu. Celâl-zâde &#039;ye göre, Şah Tahmâsp &#039;1 takip etmek üzere ilerlemeye sebep Ulama Han olmuş, avdet ise, şahın yeni bir elçisinin recası üzerine vuku bulmuştu. Kanunî Tebriz&#039;den Venedik dojuna Bagdad&#039;in zaptını bildiren fetih-nâme gönderdi (bk. Hammer, V, 159.). Ordunun başında olarak pâdişâh 27 ağustosta Tebriz&#039;den hareketle batıya doğru Merend-Hoy yolu ile ve burada Şems-i Teb-rizî &#039;nin: makamını ziyaretten sonra EreişAdil-cevaz taraflarına geldi. Ahlat konağında iken Ulama Paşa&#039;yi Van üzerine gönderdi. Daha sonra Tatvan-Bitlis yolu ile Diyarbekir &#039;e ( 28 teşrin 1.), 24 teşrin H. &#039;de Haleb&#039;e vâsıl oldu. Bir kaç gün kaldığı büyük merkezlerde mukaddes mahalleri, kale ve meşhur camileri ziyaret ediyordu. 6 kânun I.&#039;da Antakya, 15 kânun I. &#039;da: Adana ve ayın 23 &#039;nde de Konya &#039;da bulundu. İstanbul &#039;a muvasalatı tarihi ise, 14 reoeb 942—8 kânun II. 1536 günüdür (bk. Menâzil-nâme, Feridun Bey, Münşaât, s. 596 V. dd.). F r a n s ı z l a r l a t i c â r e t v e d o s t l u k a n l a ş m a s ı ( 1 5 3 6 ) Kanunî Sultan Süleyman &#039;in Irakeyn seferinden döndükten sonra İstanbul &#039;da meşgul olduğu ilk mesele, fransız elçisi ile yapılan anlaşma oldu. Bu muahede kapitülasyonlara bir mebde ve menşe&#039; olduğu kadar fransız nüfuzunun şarkta üç asırdan fazla bir zaman hüküm sürmesini te&#039;min etmek itibariyle de büyük bir ehemmiyeti haizdir. Nitekim Francis Reyde, şövalye La Foret&#039;nin Türkiye &#039;de ilk kapitülasyonu te&#039;min ettiğini ve bunun Fransa &#039;ya, şarkta diğer garplıların mu»afakiyetsiz bir şekilde münakaşa ettikleri bir te&#039;sir ve bir nüfuzu sağlayan siyâsetin ilk vesikası olduğunu bildirmektedir ( krş. La protection diplomatigue et consulaire dans les ichelles du Levant et de Barbarie, Paris, 1899, s. 118; Baron Testa, Recueil des Traites de la Pçrte Ottoman, I, 5). Gerçeklen, bu muahedenin fransızlara sağladığı hak ve menfaatler, bundan sonra, sâdece iki taraflı muahedeler şeklindeki anlaşmalar ile yenilenmek ve arttı» rılmakla kalmamış, berât ve fermanlarla, menşe&#039; şehadet-nâmeleri ile de te&#039;yit edilmiştir (türkçede ahit-nâme denilen bu anlaşmaların milletler-arası ıstılahları ile actes, traites, capitulation ve lettres-patente sözlerinden hangisine tekabül ettiği hakkında Flassan &#039;in ve Testa &#039;mn mütalâaları için bk. Testa, göst. yer. ve Flassan, Histoire generale et rai-sonnee de la diplomatie /Vanfaise, I.; Hammer, V, 160). Bu muahedenin tarihi de ihtilaflıdır. Eski takvime göre umumiyetle şubat 1535 &#039;te kabul edilmesine rağmen, hakikatte bu tarihin şubat 1536 olması gerekir ( bu hususta Testa&#039;nın Charriere &#039;e de istinad ederek Hammer &amp;quot;e karşı görüşleri için bk. Testa, I, 21; Hammer, V, t6o; ayrıca bk. Francis Rey, Mim. sar les premiires. relat. diplomatiques enire la France et la Porte, J A, 1827). Muahedenin türkçe metninin kaybolması sebebiyle, daima şaban veya receb 941 olarak gösterilen tarih pâdişâhın bu tarihte Bagdad &#039;ta bulunması sebebiyle yanlıştır. Bu muahedenin türkçe metninin kayboluşunu François 1. &#039;in bu işleri gizlice yapmak istemesi ile de ilgili kabul edenler vardır. Msl. Eug. De la Gournerie \ Histoire de François I., Tours, 1860), François&#039;mn Kanunî Sultan Süleyman ile muhabere ve anlaşmalarının tamamen gizli olduğunu, bunların ne vakit başlayıp, ne şekilde cereyan ettiğini kestirmenin güç olduğunu bildirmektedir. Bununla beraber, gerek Testa, gerek Noradounghian, Charriere ve diğer fransız tarihçilerinden naklen, bu ahid-nâmeyi neşretmişler ye tarihini de şubat 1535 [şubat 1536 ] ve 25 şaban 941 olarak göstermişlerdir (krş. Testa, göst. yer.; Noradounghian, Recueil d&#039;actes internationaux de İEmpire Ottoman, Paris, 1897, I ). Bu anlaşmanın başlıca maddelerini şöyle sıralamak mümkündür : 1. Her iki devlete âit denizlerde karşılıklı olarak seyr-ü-sefer serbestisi ve bütün hukukî işlerde fransız konsoloslarının kaza hakları kabul edilecek; 2. Her iki tarai tebeaları, karşılıklı olarak, Fransa&#039;da ve Türkiye&#039;de memnu olmayan her türlü malları almak, satmak, yüklemek, sevk etmek, karadan ve denizden nakletmek serbestliğine malik olacaklar, sâdece mutad vergi resimlerini ödeneceklerdir. Bir türk Fransa&#039;da fransız tebeası, bir fransız daTürkiye&#039;de bir türk tebeası gibi vergi ödeyecektir; 3. Fransız tebeası hakkında ikame olunacak ceza davaları kadılardan divan-ı hümâyûna nakledilecek ve hüküm verecek kadılar ile birlikte bir fransız tercüman SÜLEYMAN I. 119 bulunacaktır; 4. Bir Fransız bir Türk tebeaya olan borcunu ödemeden kaçarsa, bu Türk tebea diğer bir Fransız, yahut Fransız konsolosu aleyhinde dâva açamayacak, doğrudan-doğmya Fransız kiralından dâva edecektir; 5. Fransız tebeası mahallî hâkime müracaat mecburiyetin-*»de bulunmaksızın kendi arzuları veçhile va-siyyet hakkına malik olacak, vasiyyet olunan mallar konsolosa teslim olunarak Fransız kanunlarına ve vasiyet şartlarına göre konsolos tarafından ilgililere verilecektir; 6. Fransız tacirlerinin veyahut her hangi bir Fransız tebeasının gemi ve teçhizatı, eslihâ ve mühimmatı ve gemicileri, kendi arzuları hilâfına denizde ve karada hiç bir hizmete alınamayacak ve bunlara angarya gördürülemeyecekti; 7. Fransız tebeasından biri devamlı olarak 10 sene Osmanlı memleketinde ikamet etmemişse, kendisinden hiç bir suretle haraç, avarız, ih-tisap alınamayacaktır. Pâdişâhın memleketinde hudud beklemeye, kışlada bulunmaya, tersanede çalışmaya veya angaryaya zorlanamayacak-tır. Pâdişâhın tebeası da Fransa &#039;da aynı muameleye tâbi olacaktır; 8. Evvelce ele geçirilip de, esir olarak kullanılanların serbest bırakılmaları ve bundan sonra da harpte ele geçirileceklere her iki &amp;quot;tarafça esir muamelesi yapılmaması kararlaştırılmıştır ; 9. Fransa kiralı bu anlaşmaya Papa&#039;yi, ingiltere kiralını, isveç kiralını ithâl etmek istemektedir. Bu devletler, arzu ettikleri takdirde, 8 ay içinde bu anlaşmaya girmek hakkını haiz olacaklardır ; 10. Pâdişâh ve Fransa kiralı 6 ay zarfında bu muahedeyi tasdik edecekler ve tatbikini sağlayacaklardır. Her yerde bu anlaşma hükümleri ilân ettirilecektir. V e z î r - i âzam i b r a h i m Paşa &#039;n in î d â m ı (1536). Bu ahid-nâme vezîr-i âzam İbrahim Paşa zamanında yapılan anlaşmaların sonuncusudur. 14 seneden beri vezîr-i âzam bulunan İbrahim Paşa, pâdişâhın kendisine göstermiş olduğu itimad ve teveccühü kötüye kullanmağa başlamış görünmektedir. Bu sebeple sarayda bulunduğu bir gece pâdişâhın emriyle boğdurul muştur (tafsilât için bk. mad. İBRAHİM PAŞA ve Celâl-zâde, Tabakât al-mamölik, va daracât al-masâlik, göst. yer; Alî, ayn. esr., var. 264 v. dd.; Solak-zâde, s. 492 ). A k d e n i z mes&#039; e t e l e r i . Idâm edilen Makbul İbrahim Paşa&#039;nın yerine vezîr-i âzam-lığa Ayaş Mehmed Paşa &#039;yi getiren Kanunî Sultan Süleyman bundan sonra Akdeniz meseleleri ile daha fazla meşgul oldu. Pâdişâh, Koron &#039;un amiral Andrea Doria tarafından zaptından ve kendisi İran seferine çıkmadan önce, Akdeniz &#039;deki kuvveti ve şöhreti her tarafa yayılmış olan Barbaros &#039;a kendisini doğrudandoğruya Osmanlı devleti hizmetine almak niyeti ile, haber göndermiş ve böylece devletin bütün deniz kuvvetlerini onun kumandası altında toplamak istemişti. Gönderdiği hatt-ı şerîite imparator aleyhine denizden icra edilecek seferle ilgili olarak alınacak tedbirler hakkında müzakerede bulunmak üzere derhâl İstanbul &#039;a gelmesi bildiriliyordu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Soliman II. - 2249 - Bavarian State Painting Collections.jpg|küçükresim|608x608pik|Geç rönesans dönemi sanatçısı Paolo Veronese tarafından çizilmiş portresi, 1560’lar.]]&lt;br /&gt;
Barbaros o sepenin ortalarında İstanbul&#039;a gelmiş ve bir divan günü 18 kapudanı ile birlikte merasimle pâdişâhın huzuruna kabul edilerek elini öpmüştü. Pâdişâh onun mert tavırları, açık ve samimî cevaplarından memnun kalarak Andrea Doria hakkında ondan bilgi almış, sonra da kendisine iltifat ederek din ve devlete hayırlı bir kişi olması dolayısiyle ona Hayreddin adım verdiğini söylemiş, Barbaros&#039;a ve reislerine hil&#039;atler verip ulufeler tâyin ettikten sonra, tersane hizmetinde olmalarını ve gemilerini bildikleri gibi yaptırmalarını emretmişti. 1533 —1534 senesi kışı İstanbul tersanesinde büyük bir faaliyet gösterilerek 61 baştarde ve kadırga yapılıp da kendisinin Cezayir &#039;den getirdikleri ile birlikte büyük bir donanma vücuda gelince, dâdişah tarafından, kendisine deryaya çıkması ferman olunmuş, Barbaros da, Cezayir beyler-beyisi sıfatı ile 1534 ilk baharında, pâdişâhın rakeyn seferine çıkacağı sırada, İtalya sâhil-llerine doğru yelken açmıştı. Onun İtalya sahillerini vurması, sonra Tunus &#039;un fethi ve müteakiben kaybedilmesi bu esnada vuku bulmuş, Tunus &#039;u Şarlkent &#039;in üstün kuvvetlerine ve Bani Hafş sultanının da ihanetine terk ettikten sonra merkezi olan Cezayir &#039;e uğramış, daha sonra da Majorka ve Minorka adalarım vurarak İstanbul &#039;a dönmüştü (tafsilât için bk. mad. BARBAROS HAYREDDİN PAŞA; Âlî, ayn. esr., yirmi sekizinci vakıa; Murâdî, Cazavât-i Hayreddin Paşa, Üniversite kütüp, nr. T Y 2490, 2639 ; Kâtip Çelebî, Tuhfat al-kibâr, s. 47 vdd. Ch. Andre Julien, Histoire de VAj-riqu.edu Nord, Paris, 1931, bilhassa XVI. kısım. ; Delphin, Histoire des Pachas d&#039;Alger de 1515â 174Ç, J A, 1922 ; H. Grammont, Histoire d&#039;Alger sous la domination turçue, 1516 —1830, Paris, 1887 ). Kanunî Süleyman Irakeyn seferinden döner dönmez Barbaros Hayreddin Paşa &#039;ya yeni vazifeler verdi ve kendisine kapudan paşalık da tevcih ederek, İtalya&#039;da Polya (Otranto) sahillerine gitmesini emretti. A vl o n y a s e f e r i ( 1537 ). Bu sırada Venedik devleti ile münâsebetlerin bozulmağa yüz tuttuğu görülmekte, İbrahim Paşa&#039;nın vezîr-i âzamlığı zamanında, çok düzgün ve dostâne olan münâsebetlerin, onun İstanbul &#039;da, Grjtti &#039;itin (Je Macaristan &#039;da katillerinden sonSÜLEYMAN I. (Korfu seferi ) açıldı ve pâdişâh da 7 zilhicce 943 ( 17 mayıs 1537 )&#039;le iki şehzadesi, Mehmed ve Selim beraberinde olduğu hâlde İstanbul &#039;dan hareket etti ( krş. Âlî, var. 266 ; Peçevî, I, *95 )• Vezîr Lutfi Paşa ise, donanma serdarı olarak Barbaros Hayreddin Paşa ile birlikte bir hafta önce büyük bir donanma ile Akdeni- &#039; ze müteveccihen İstanbul &#039;dan denize açılmıştı. O zamana kadar bu derece büyük bir donanma görülmemişti. Memleketin her tarafından bu maksatla 30.000 kürekçi getirilmişti (Kâ-tib Çelebî, agn. esr., s. 49), S muharrem 944 ( 14 haziran 1537 ) &#039;te Samakov sahrasına varan pâdişâh ve ordu buradan Üsküp&#039;e geçti ve 29 haziranda Elbasan kalesi civarına kondu. Bu arada Irakeyn seferi esnasında itaatini arz etmiş olan Gâzî Han&#039;a Luristan beyler-beyiliği tevcih edildiği gibi,Zâpolyai Jânos&#039;un elçisi de huzura kabul edildi. Pâdişâh temmuz başlarında Avlonya&#039;ya varmıştı ( bk. Ferîdûn Bey, Münşaât, Râznâme, I, 598 v. dd.). O sırada Andrea Dona, 10 kadar Osmanlı gemisinin eşya yüklü olarak İskenderiye &#039;den geldiğini haber almış ve Barbaros &#039;un da yokluğundan faydalanarak bunları ele geçirmiş ve yakmıştı. Pâdişâh ise, Mısır &#039;dan gelen diğer zahire gemilerini getirmeye ve korumaya kapudan-ı derya&#039;yi 60 gemi ile gönderiyor, vezîr Lutfi Paşa &#039;yi da Polya sahillerine karşı harekete me&#039;mûr ediyordu. Gerçekten Lutfi Paşa donanma gemileri ile Polya yakasına varıp bir kaç kale basmış, bunları tahrip ile esir Ve ganimetler almıştı. Otranto kalesi ve diğerleri itaatlerini arz etmişler, akıncılar da bir ay kadar bu bölgede dolaşmışlar bir hayli esir getirmişlerdi \ bk. mad. LUTFİ PAŞA ve Histo-ria de Gaazzo&#039;dan naklen Hammer, göst. yer ; Kâtib Çelebî, ayn. esr , göst. yer ). Barbaros da zahîre gemilerini getirirken Korfu önünde Venedik donanmasını görmüş, Polya sahillerinden dönen Lutfi Paşa ile buluşarak zahîre gemilerini Preveze &#039;ye götürmüştü. Pâdişâh henüz Venedik &#039;e harp ilân etmemişti. Bâzı deniz hâdiseleri dolaylsiyle iddialarda bulunmak üzere tercüman Yunus Bey &#039;in .tekrar Venedik &#039;e gönderildiği esnada taarruza uğraması, hakaret görmesi, diğer yandan Andrea Doria *nın, Venedik amirali Jerome Pesaro &#039;ya hitaben aralarında gizli &#039; bir ittifak olduğu şüphesni uyandıracak tarzdaki mektubunu kasten tvrk gemicilerinin eline geçirtmesi ve bu suretle Venedik &#039;i tarafsızlıktan ayırarak Osmanlı kuvvetlerinin Venedik&#039;e taarruzunu sağlamak istemesi Avlonya seferinin Venedik &#039;e çevrilmesine âmil oldu. Kanunî Korfu &#039;nun muhasarasını ferman etti. Pâdişâhın Av!on»&amp;gt; &amp;quot;Hnki 1 ikameti sırasında vezir Mustafa Paşa, âsi Ar? ra nazik bir safhaya girdiği anlaşılmaktadır. Ayaş Paşa&#039;nın bu mevzudaki barışçı tutumu [ bk. mad. AYAŞ PAŞA ], Akdeniz vaziyetini iyi bilen ve Venedik siyâsetinin ikiyüzlülüğünü çok iyi anlamış bulunan Barbaros Hayreddin Paşa&#039;nın askerî ve siyâsî görüşü karşısında, Kanunî &#039;nin nezdinde, zayıf kalıyordu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cezayir beylerbeyisinin cenkçi temayülleri, deniz savaşlarından ganimet ve şeref elde etmek emelleri yüzünden Venediklilerin en küçük deniz hareketlerini bir husûmet alâmeti telakki ettiği düşünülebilirse de, son senelerde Venedik hükümetinin bir çok harp sebepleri hazırlamış bulunduğu da umumiyetle kabul olunmaktadır (bk. Hammer, V, 180 v. dd.). Pâdişâh, İstanbul &#039;da fransız ve Ragusa elçileri ile müzakereler cereyan ettiği sırada, tercüman Yunus Bey&#039;i Venedik&#039;e göndermiş ve ahid-nâme hükümlerine riâyet edilmesini talep etmiş ve elçiyi, imparatora karşı, Venedik &#039;in François I. ile ittifakı için teşviklerde bulunmakla vazife-lendirmişti. Yunus Bey aynı zamanda Osmanlı ordu ve donanmasının da hazır bulunduğunu îmâ edecekti. Hâlbuki Kanunî ile dostluk münâsebetlerini devam ettirmek kadar, François I. ve Şarlkent arasındaki muhasamatta da tarafsızlığını korumak isteyen Venedik devleti sâdece, Yunus beye iyi kabûi göstermekle kalıp barışçı niyetlerini te&#039;yid etmiş, fakat Habsburglar aleyhine tasarlanan ittifaka girmek teklifine yanaşmamıştı. Venedik, anlaşıldığına göre, Türklerin karada daha kuvvetli olduklarını düşünerek onların, Adriyatik&#039;te deniz savaşına girmektense Macaristan&#039;a ordu şevkini tercih edeceklerini sanmakta idi. O sırada balyos Tomaso Mocenigo &#039;ya, hemen istanbul &#039;a giderek Irakeyn seferinin başarı ile neticelenmesinden dolayı dojun tebriklerini Sultana arzeyîemesi, bir kaç Venedik gemisinin zapt olunmasından, Venedik&#039;in Şam bölgesine gönderdiği malların gümrüğünün arttırılmasından, balyos&#039;un mektuplarının kendisine verilmemesinden ve anlaşmalara aykırı diğer hâllerden dolayı şikâyette bulunması, Venedik senatosu tarafından emrolunmuştu. Pâdişâhın da irâdesini aldıktan sonra Ayaş Paşa &#039;nın, bu meselelere bir çare bulunacağı hakkında te&#039;minat vermesi, Venedik senatosunda Osmanlı limanlarında mevcut büyük hazırlıkların Tunus yahut Napoli üzerine olacağı yolunda bir ümit uyandırdı. Fakat, Venedik &#039;in dostluğuna Kanunî &#039;nin artık itimat etmemesi, Fâtih Sultan Meh-med zamanında Polya memleketinin zaptedi-lerek sonradan kaybedilmesinin bu sırada tekrar hatırlanması ve pâdişâhın da, bu yeri tekrar ele geç&#039;rmek arzusu v. b teV&#039;riyle yedinci sefer-i hümâyûn olan Avlonya seteri ( SÜLEYMAN !. 131 navutluk bölgelerini te&#039;dibe me&#039;mûr olmuş ve vezîr-i âzam Ayaş Paşa&#039;nın da iltihakı i!e bu vazife başarılmıştı. Korfu&#039;nun feth: kararlaş-tıktan sonra ise, Lutfi Paşa büyük bir topçu kuvveti ile birlikte 25.000 kişilik bir orduyu adaya çıkarmaya me&#039;mûr edildi. Kâtib Çelebi &#039;ye göre, bu asker, gemiler üe bir buçuk mil uzunluğunda bir köprü kurularak adaya geçirilmişti, bunlara sonradan Ayaş ve Mustafa paşalarla diğer ümerânın ve akıncıların da kuvvetleri katıldı (rebiülevvel 944=ağustos &#039;537 )• Adanın köyleri tahrip edildiği ve kaledeki Venediklilerin de müdafaaya hazırlandıkları esnada pâdişâh otâğ-ı hümâyûn ile 26 ağustosta Avlonya &#039;dan cenuba hareket ederek Korfu adası karşısındaki Bastia iskelesinde karargâhını kurdurdu (eylül iptidası ). Kanunî, kale kumandanını teslime davet etti ise de, cevap alamadı ve pâdişâh, büyük kayıplara uğranması ve bu arada bir top mermisinin dört mücâhidi şehid etmesi üzerine „bir mü-câhid kulumu böyle bin kaleye vermem&amp;quot; diyerek, etraf&#039;ndakilerin ısrarına rağmen, muhasaradan vaz geçti (tafsilât için bk. Âlî, ayn. esr.,var. 268 v.dd.; Peçevî, s. 198; Hammer, V, 185 v.dd.; Kâtib Çelebî, ayn. esr., s. 50). Çağdaş bir tarihçinin. Kanunî &#039;nin bu teşebbüsden esas itibariyle pek memnun olmadığı, her şeyden evvel de Françoisl. ile o&#039;an ittifakının bu esnada tatbik mevkiine konulabileceğine kani bulunmadığı, vezîr-i âzam Ayaş Paşa &#039;nın askerî ve stratejik kabiliyetine pek güvenemediği hakkındaki görüşleri ( krş. Renzo Sertoli Salis, Muhteşem Süleyman, türk. tre. Ş. Turan, Ankara, 1963, s. 153 1 ihtiyat kaydiyle telakkî edilebilir. Fransız kiralının bu sırada kaçamaklı hareket ettiği ve bunun da pâdişâhın gözünden kaçmadığı doğru ise de. Ayaş Paşa&#039;nın kifayetsizliği hususunda bir kanâat taşıdığına dâir en küçük bir işaret yoktur. Kanunî Sultan Süleyman otâğ-ı hümâyûn ile 24 eylülde yola çıkıp Manastır, Ostrova, Selanik, Serez, Kavala, Ferecik, Dimetoka, Edirne volu ile 18 teşrin II.&#039;de İstanbul &#039;a vâsıl oldu ( Rûz-nâme, Münşaât, I, 600 v. dd\ Bu esnada Bosna sancak beyi Gâzî Husrev Bey de karadan Venediklilere karşı başarılı mücâdele yapıyordu Diğer yandan padişah Mora sancak beyi Kasım Bey &#039;e, Mora da Venedikliler elinde kalmış iki kalenin (Monembasia yahut Malvasia ve Napoli di Romania ) zaptını emreylemişti. Barbatos donanmadan 60 kadırga ayırarak denizde kalmış, geri kalan kısmı Lutfi Paşa ile istanbul &#039;a dönmüştü. Barbaros bu donanma üe Ege denizindeki Venedik adalarına karşı harekete geçti ve hemen hepsini, bâzı küçük mukavemetlere rağmen, teslim almaya muvafak oldu (Kâtib Çelebî, ayn. esr., s. 50 v. d.; Hammer, V, 191 v. dd.). Pâdişâh onun zaferlerinden fevkalâde memnun olmuş ve kendisine iitifatiarda bulunmuştur (bk. Seydî Muradî, Cazavât-ı Hayreddin Paşa, Univ.., nr. kütüp.,nr. TY 2490, var. 349, v. d.). I d â re c i h a z ı n d a y a p ı l an değiş i k l i k l e r . &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Anton Hickel 001.JPG|küçükresim|Alman Barok ressam Anton Hickel&#039;in Hürrem ve Sultan adlı tablosu (1780)]]&lt;br /&gt;
Kanunî Sultan Süleyman lüzum üzerine idare cihazında ancak mühim hâdiselerle ilgili olarak değişiklikler yapmak itiyadında idi. Nitekim ibrahim Paşa&#039;nın katlinden sonra Dulkadriye, Şam, Rum ve Karaman bey-ler-beyiliklerinde değişiklikler olmuş, bâzıları azledilmiş bir kısmı da yer değiştirmişlerdi. Bu cümleden olmak üzere Dulkadır beyler-beyî-si Mehmed Paşa, maktul ( makbul) sadrâzama mensup olduğu için azlolunmuş ve yeri Rüstem Paşa &#039;ya verilmişti. Bu zat sonradan Karaman eyâletine, llyas Paşa ise, Dulkadır beyler-beyi-liğine tâyin edilmiş, vezîr Kasım Paşa (Güzelce ), her hâlde irtikâbından ve yolsuz hareketinden dolayı, azledilerek, yeri Rumeli bey-ler-beyisi Mustafa Paşa&#039;ya verilmiş, kendiside rütbesi tenzil edilmek suretiyle bu defa da Mora sancak beyliği ile vazifelendirilmişti. Bu sırada ikinci vezîr Mustafa Paşa &#039;nın ölümü ( 1 muharrem 945=30 mayıs 1538 ) üzerine yerine üçüncü vezir Lutfi Paşa geçmiş, Rumeli beyler« - beyisi Mehmed Paşa üçüncü vezîr olmuş ve bu vazifeye de Husrev Paşa getirilmişti (krş. Âlî, ayn. esr ., var, 269 ). Karaman &#039;dan sonra Diyar -bekir &#039;e tâyin edilen Rüstem Paşa, daha sonra Anadolu beyleı-beyiliğıne, Rum beylerbeyisi Balı Paşa da Diyarbekir&#039;e ııaklolunmuşlardı. Aynı suretle Rumeli &#039;de de değişiklikler yapılmış, Yahya Paşaîâde Mehmed Paşa &#039;nın oğlu Arslan Bey&#039;e yeni zaptedilen Pozseğa sancak beyliği verilmişti. Mısır beyler-beyisi Hadım Süleyman Paşa Kızıl-deniz &#039;de Osmanlı donanmasına kumanda ederek Hind seferine çıkacağı sırada yerine Davud Paşa tâyin edildi, ibrahim Paşa-1 &#039;nın Mısır &#039;dan ayrıldığı zaman orada beyler-! beyi olarak bıraktığı Hadım Süleyman Paşa tam 10 sene Mısır &#039;1 büyük bir liyakat ve adaletle idare etmiş, ancak Irak seferi esnasında pâdişâha mülâki olmuştu ki, bu iki senelik müddet zarfında yerine Husrev Paşa ( Deli ) tâyin edildi ve yeni vali ise, 1 şaban 941 ( 15 şubat 1535) &#039;den itibaren iki sene kadar bulunduğu bu me&#039;-&#039;muriyetinde istanbul&#039;a on yük altın irsaliye göndermeğe muvafak oldu. O zamana kadar Mısır irsaliyesi altı yük olduğundan, bu fazlalık Kanunî&#039;nin nazar-i dikkatini çekmiş ve bunun I halka zulüm yoluyla toplandığından şüphelenen pâdişâh, yaptırdığı tahkikatın bu şüpheyi haklı gösterecek bir netice vermemesine rağmen, vergi fazlasını hazîneye kabul etmeyerek, İstan121 SÜLEYMAN i. bul &#039;daki su kemerlerinin inşâsına harcettir-miştir (krş. Kâtib Suheylî, Tarih-i Mısr-ı cedid, Müteferrika tabı, var. 54 v. d.). Hadım Süleyman Paşa 1536—1538 seneleri arasında ikinci defa Mısır beyler-beyiliğinde bulunmuş ve onun Hind seferine çıkacağı zaman da Mısır, Davud Paşa&#039;ya tevcih edilmiştir (muharrem 94S=mayıs 1538 ). B o ğ d a n S e f e r i (1538). Kanunî Sultan Süleyman, ■&amp;gt; bir kaç seneden beri Süveyş limanında tedâriklerde bulunan Hadım Süleyman Paşa &#039;ya islâm hükümdarlarından Guca-rât pâdişâhı Bahadur Şah&#039;m yardımına gitmesini emrettiği sırada, kendisi de Boğdan &#039;a sefere hazırlanıyordu. Bu sırada Boğdan voyvodası bulunan Petru Rareş 1527 &#039;den beri be-rât-ı hümâyûn ile memleketini idare ediyordu. Pâdişâhın Macaristan &#039;da bulunduğu esnada bir elçisi vâsıtası ile aldığı bu beratta, bu memlekette (Moldavya) âyîn serbestisi ve voyvoda intihap hakkının boyarlara, yâni asilzadelere âit olduğu, fakat bu intihabın pâdişâh tarafından tasdiki gerektiği belirtiliyordu. Keza boyarlardan mürekkep bir heyetin tâbiiyet alâmeti olmak üzere her sene İstanbul &#039;a 4.000 dukalık cizye, 40 kısrak ve 20 tay getirmesi de kararlaştırılmıştı. Kanunî Viyana muhasarasından dönüşte kararlaştırılan bu vergileri bizzat P. Rareş &#039;ten almış ve buna mukabil ona „se-râsere&amp;quot; kaplı bir samur kürk (vezirlere mahsûs hil&#039;at), sancak beyi alâmeti olan iki tuğ, bir kuka (yeniçeri zabitlerinin başlarına koyduğu serpuş ) vermişti. Bundan başka, pâdişâhtan, İstanbul &#039;da Fener taraflarında bir saray (Boğdan sarayı) inşâsına müsaade almıştı. Fakat Rareş, pâdişâhın bu teveccühünü sonraları kötüye kullanmış, o sırada karışıklık içinde bulunan Erdel &#039;e tecâvüz etmiş, hem Zâpolyai, hem de Osmanlı devletinin o bölgede bir temsilcisi olan Gritti ile düşmanlık hâlinde bulunmuş, hattâ Gritti &#039;nin katlinde de medhai-dar olmuştu [ bk. madd. ERDEL ve BOĞDAN]. Kanunî bu hareketinden dolayı onu cezalandırmak istediği sırada, son hareketleri, haracını ve kendisinden istenilen 1.000 süvariyi göndermekten imtina etmesi ve Ferdinand ile gizlice müzâkerelere giriştiği yolunda gelen haberler de buna eklendi; böylece Boğdan seferi takarrür etti. Pâdişâh hareketinden önce İstanbul muhafazasına Aydın ili sancak beyi Ferhad Bey&#039;i, Ege bölgesinin muhafazasına da Saruhan sancak beyi şehzade Mustafa &#039;yi bırakmış, Erzurum beyler-beyisi Dulkadırlı Meh-med Han &#039;1 şark hududunun muhafazasına, Ramazan-oğullarını da Adana ve İçel bölgesinin ve Aaadolu&#039;nun muhafazasına me&#039;mûr etmişti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tam ou sırada bir Floransa elçisi kıymetli hediyeler ile Cosme de Medieis &#039;nin bir mektubunu getirmiş, Kanunî de Floransa &#039;nin gösterdiği bu dostluktan memnun kalmış ve kendisine taâmige olarak (ta&#039;yinât-ı bahâ ) bir meblağ verilmesini emretmişti (Bostan, Sü-leyman-nâme, Ayasofya kütüp., 3317,, var 135 Hammer, V, 198). Pâdişâh İstanbul&#039;dan, n safer 945 (9 temmuz 1538) te hareket etti. Edirne &#039;de iken, o zamana kadar bağımsız kalmış olan, Basra hâkimi Mağâfis-oğlu Emîr Râşid &#039;in oğlu Mani&#039; gelmiş ve pâdişâha itaatini arzetmiş ve Basra&#039;nin idaresi babası Râşid &#039;e bırakılmıştır (bk. mad. BASRA; Âlî, ayn. esr., var. 270; Peçevî, ayn. esr., s. 206 v. d.; Hammer, V, 199 \ Yine burada seferin Kara Boğdan&#039;a karşı yapılacağı ilân edildi ve o tarafa dönüldü. Sultan çayırı menzilinde iken P. Rareş &#039;in bir elçisi gelip pâdişâh tarafından kabul edilmiş ve voyvodanın bundan sonra ferman-ı hümâyûna itaat göstereceğini bildirmişse de, dönüşünde ona terfîk edilen Kefe emmi Sinan Çelebî &#039;nin, Rareş &#039;e, Yaş (Yaş pazarı) şehrinde mülâkî olarak ona padişahın emirlerini tebliği sırasında aldığı bâzı askerî tedbirleri görmesi ve avdetinde de voyvodanın samimiyeti hakkında şüphelerini açıklaması üzerine, Kanunî harekâta devam ile İsakçı &#039;da kurdurulan köprüden geçilerek Boğdan arazisine (Moldavya) girilmesini emretti. Bu esnada Kırım hanı Sâ-hib Giray Han da, askeriyle ve han-zâdelerle birlikte gelerek orduya iltihak etmiştir. Eflak voyvodasının gönderdiği kuvvetlerden Boğdan beyini takip harekâtında öncü olarak faydalanıldı. Kendisi evvelâ Potoşani dağına, sonra da Erdel &#039;e kaçtığı sırada Yaş şehri işgal ve merkezi olan Suceava zaptedildi. Pâdişâh, bütün Boğdan halkına emân vererek 4 g^ae kadar beyleri, bey-zâdeleri, âyân ve ruhbanları ile huzuruna gelmelerini ferman etti; çok geçmeden bütün boyarlar gelerek itaatlerini ve bundan sonra pâdişâhtan ayrılmayacaklarını arz ve taahhüt ettiler. Bunun üzerine, yeni voyvoda olarak da Stefan Lacusta &#039;ya samur kürklü kaftan, kuka, tuğ ve sancaklar verildi ( bk. mad. BOĞDAN ; N. Iorga, Histoire des Roumains et de lear civilisation, Paris, 1920, s. 116, 602 v. d.; Kara Boğdan rûz-nâmesi, Münşaât, s. 602 v. d.). Kanunî yeni Boğdan voyvodasına verdiği beratta, iki senede bir vergiyi bizzat İstanbul &#039;a getirmesini, yakılması bu seferin sebeplerinden biri olan Tuna üzerinde vâki Kili kalesinin yeniden inşâsını, Akkerman kalesinin yeniden müstahkem bir hâle konulmasını, Dnester nehri üzerinde müstahkem Tighina ( Bender ) şehri ile bütün Bucak bölgesinin ( cenubî Besarabya ) Osmanlı devletine ilhakını ferman etti. Bu yeni bölge (Kili ve Akkerman) SÜLEYMAN I. tsj bir sancak itibâr edilerek, bir sancak beyi uhdesin verilmiştir. Prut nehri geçildikten sonra pâdişâh Sâhib Giray Han&#039;a izin vermiş, aynı zamanda memleketin her tarafına ulaklar ile zafer-nâmeler göndermişti (krş. Celâl-zâde, Tabakât al-mamâlik; var. 183; Alî, var. 272; Peçevî, ayn. esr., s. 211 v.dd.). Bununla beraber, bundan sonra da Boğdan&#039;da sükûn ve istikrarın teessüs edemediği, pâdişâhın Boğdan beyliğini tevcih ettiği kimsenin ve onu takiben yerine geçen boyarın ( A. Cornea) vaziyete hâkim olamadıkları anlaşıldığından, bir müddet sonra Kanunî, eski voyvoda Petru Rareş &#039;i istanbul &#039;da kabul ederek voyvodalığı ikinci defa ona vermiştir ( 1541—1546). Pâdişâh avdette bir süre Yanbolu&#039;da avlanmış, sonra da kışı geçirmek üzere Edirne&#039;ye gitmiştir (1538/ 1539). P r e v e z e z a f e r i ( 1538 ). Aynı sene zarfında Kanunî Saltan Süleyman devrinin en büyük deniz zaferi kazanıldı. Kış mevsimi sonlarına doğru padişahın vezirlere kendi masrafları ile hazırlayıp, teçhiz etmelerini emrey-lediği 150 gemi henüz hazır değil iken, Barbaros Hayreddin Paşa&#039;ya denize açılmasını emretmişti. Onun, bütün hazırlıkların ikmâlini ve donanmanın tamam olmasını beklediği sırada, vezirler, bir hiyleye baş-vurmuşlar, An-drea Doria&#039;nın Girid&#039;e gelerek 20 parça gemi ile Mısır&#039;dan Hindistan mallarını getirmekte olan Salih Reis&#039;i beklediği haberini yaymışlar, bunun üzerine kapudan-ı derya da 40. parça gemi ile İstanbul&#039;dan hareket etmiş (9 muharrem 945=7 haziran 1538 ), fakat geride kalan doksan gemiyi arkasından göndermelerini tenbih etmişti. Ona kapıkulu kuvvetlerinden 3.000 yeniçeriyle ve deniz ümerâsından olan bâzı sancak beyleri (Kocaeli beyi Ali Bey, Teke sarıcağı beyi HurremBey, Şaydâ sancak beyi Ali Bey, Alâiye beyi Mustafa Bey ) katılmıştı. Barbaros Hayreddin Paşa, önce Ege denizinde bâzı hareketlerde ve fetihlerde bulunduktan ve istanbul &#039;dan beklediği 90 gemi ile Salih Reis&#039;in Mısır&#039;dan getirdikleri de kendisine iltihâk ettikten sonra (tafsilât için bk. Kâtib Çelebî, Tuhfat al-kibâr, s. 51 v.dd,; mad. BARBAROS HAYREDDİN) Girid&#039;e de uğrayarak Preveze &#039;ye yönelmişti. Donanma Mo-don açıklarında iken, Andrea Doria&#039;nın Preveze &#039;yi zapta çalıştığı, fakat sonradan muhasarayı kaldırarak müttefik donanmasının harekât üssü olarak kararlaştırdığı Korfu&#039;ya çekildiği haberi Barbaros&#039;a getirilmişti; o da bu esnada bir iki gönüllü gemisini „kâfir yakasına gönderip dil (,esir )&amp;quot; aldırmış ve bunları Boğdan seferinde bulunan padişaha göndermişti. Daha sonra düşmanın bir savaş için f yaklaşması üzerine, Barbaros, evvelâ alınacak tedbirleri kararlaştırmak üzere harp meclisi akdetti. Sonra da donanmaya harp nizamı aldırdı. Müteakiben iki donanma Preveze açıklarında karşılaştı. 27 eylül 1538&#039;de vuku bulan meşhur Preveze deniz savaşı Osmanlı donanmasının tam bir zaferi ile neticelendi. Ancak gecenin bastırması bu zaferin daha büyük ve parlak olmasına engel olmuş, müttefik düşman donanmasını daha ağır kayıplardan kurtarmıştı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ertesi gün, Barbaros düşmanın uğradığı mağlûbiyeti bir zafernâme ile pâdişâha arzetmek üzere oğlu Hasan Bey&#039;i gönderdi. Kanunî bu büyük muzaferiyetten fevkalâde memnun kalarak, divan kurmuş ve zafer-nâme ayakta dinlenmişti. Pâdişâh, Kapudan Paşa hâslarına 100,000 akçe terakki ferman ettiği gibi, her tarafa fetih-nâmeler gönderterek şenlikler yapılmasını emretmişti (bk. Kâtib Çelebî, göst. yer j Âlî, agn. esr. var. 273 v.dd.; Peçevî, göst. yer ; Hammer, V. 202 v. dd.; mad. BARBAROS HAYREDDİN). Hin d se f er i ( 1538 ). 945 (1538) senesinin üçüncü büyük hâdisesi Mısır valisi Hadım Süleyman Paşa&#039;nm pâdişâhtan aldığı emir üzerine Kızıldeniz &#039;de başlayan ve Hindistan &#039;a kadar uzayan ve tarihlerimizde umumiyetle Hind seferi diye anılan deniz seferidir. Kanunî devrinde Kızıldeniz&#039;de ilk hareket çok önceleri, Mohac seferi arifesinde başlamış sayılabilir. Zîrâ, portekizlilerin Hindistan sahillerinde yerleştikten sonra, zaman-zaman arap yarım-adası sahillerine de tecâvüz etmeleri pâdişâhın dikkatini çekmiş, gerek arap ya-rımadasını, gerek Hindistan sahillerini zapt-ederek islâm âleminin başına âdeta bir belâ kesilen Portekizlilere karşı hacıların ve deniz ticâret yollarının korunmasına karar vermişti. İşte bu sebeple 1526&#039;da Selman Reis adında bir türk denizcisi „Bahr-ı ahmer kapudam&amp;quot; tâyin edilmiş, Süveyş limanında tedârik ve teçhiz ettirilen 20 kadırgadan mürekkep bir donanma ile &#039;Aden &#039;e kadar olan arap yarım -adası sahillerini Osmanlı tâbiiyeti altına almaya muvafak olmuştu. Selman Reis, Osmanlı devletinin Bahr-i-ahmer kapudunı sıfatı ile, vaziyete göre, Yemen ve &#039;Aden sahillerinde hüküm ve nufûz sahibi arap şeyhlerine ve kabîle reislerine bâzan atıfet göstermek suretiyle, bâ-zan da şiddet yoluyla bunların Osmanlı devletine bağlılıklarını sağlamış ve uzun müddet hem portekizlilerin bu denize girmesine, hem de bu sahillerde âsâyiş ve güvenliğin bozulmasına mâni olmuştu. İlk hareket bu idi. Bu sıralarda Hindistan&#039;da Babur &#039;un kurduğu dev-letden başka bir çok müslüman devletleri vardır (&#039;İmâd-şâhi &#039;ler, Nizâm-şâhi&#039;ler, &#039;Adilşâhi IH SÜLEYMAN I. &#039;ler, Kutb-şâhi &#039;1er v. b.). Bunların aralarındaki ihtilâflardan faydalanan portekizliler, sahilde başta Goa olmak üzere bâzı müstahkem kaleler te&#039;sisine muvafak olmuşlardı. Ancak, başında Bahâdur Şah gibi muktedir bir hükümdar bulunan Guearât müslüman devleti, Babur &#039;dau sonra devleti daha fazla büyülten ve kuvvetlendiren oğlu Hümâyûn Şah ile mücâdeleye başladıktan sonradır ki, Kanunî ve Osmanlı devleti Hindistan ile ilgilenmek vesilesini bul-muştur. Zîrâ, Bahâdur Şah, Hümâyûn Şah &#039;a karşı mağlûp olduktan&#039; ve çekildiği Bender Diu kalesinde de yine düşmanının tecâvüzünden endişe duyduktan sonra, yardımlarını sağlamak üzere bir taraftan Goa &#039;daki Portekiz valisine, diğer yandan&#039;da, Mısır&#039;a ve Kı-zıldeniz &#039;e sahip olan, aynı zamanda şark memleketlerinde ve Hind denizinde büyük bir şöhreti bulunan Osmanlı hükümdarına müracaata kendini mecbur hissetmiştir. Bahâdur Şah &#039;in elçisi, yine Hümâyûn Şah &#039;m tecâvüzüne uğrayan Dehli sultanı İskender &#039;in oğlu Burhan ile birlikte Edirne &#039;de pâdişâh tarafından kabul (943=1536) ve kendisine yardım va&#039;d olunmuşta. Bahâdur Şah bir taraftan da, her ihtimâle karşı ve gerektiği zaman iltica etmek niyetiyle, hazînelerini Hicaz &#039;a yollamıştı. Müteakiben Portekizliler tarafından Öldürüldüğü (şubat 1537) haberi pâdişâha gelince (bu haber Edirne &#039;ye şevval 944=şubat 1538 &#039;de vâsıl olmuştu), artık Hümâyûn Şah &#039;a karşı Bahâdur Şah &#039;a yardım işi değil, Hicaz &#039;in deniz yollarını kesen ve bir müslüman pâdişâhını öldüren Portekizlilere karşı bir cihad düşünüldü ve Mısır beyler-beyisi Hadım Süleyman Paşa, Kanunî &#039;den aldığı emir üzerine, Bahâdur &#039;in mirasçısı olduğunu ileri sürerek 80 gemi ile Bender Diu &#039;a doğru Süveyş &#039;ten hareket etti ( 15 muharrem 945=14 hazîran 1538 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aynı zamanda Bahâdur Şah&#039;in Hicaz&#039;a gönderdiği hazînelerini istanbul &#039;a yolladı. Hadım Süleyman Paşa, öteden beri kendisim bu işe hazırladığı cihetle, hasta ve ihtiyar olmasına rağmen padişahtan aldığı bu emre memnun olmuş ve 20.000 kişilik kuvvet ve 7.oco kişilik bir yeniçeri birliği ile cenup istikametinde deniz seferine başlamıştı. Evvelâ, &#039;Aden üzerine gitti ve hâkimi &#039;Amir &#039;i bertaraf ederek burayı ele geçirdi, bir kaç hafta sonra Guearât sahillerine vardı. Burada Portekiz kalelerinden bâzılarını (müslüman tarihçilerin Bender Türk, Portekizlilerin Villa &#039;des Rumes dedikleri Go-kala kalesi ve Kat kalesi) kolaylıkla zaptetti. Müteakiben Bender Diu &#039;da Portekizlilerin yaptırdıkları kalenin muhasarasına başladı; bir yandan da Guearât devletinin yeni sultanı Mahmud III. &#039;a mektup ve adam göndererek zahire i!e yardım etmesini istedi. Fakat Osmanlılardan korkan Guearât hâkimi yardım etmediği gibi. bir aydan beri muhasaraya karşı koyan Portekiz&#039;ilere yardım için büyük bir donanmanın gelmekte o&#039;duğuna dâir uydurma bir haber çıkardı ve böylece Hadım Sü. leyman Paşa &#039;nln muhasarayı kaldırarak avdetini sağladı ki, 3 ay kadar oralarda kalan ve dönerken de &#039;Aden ve Yemen taraflarında bâzı icrââtta bulunan Mısır beyler-beyisi, 13 mart 1539&#039;da Cidde&#039;ye varmış, macerasını ve fütuhatını ulaklar ile pâdişâha bildirmiş, kendisi hacca giderken, donanmayı Süveyş&#039;e göndermişti. Sonra kara yoluyla Mısır &#039;a geldi ve aldığı ferman-ı hümâyûn üzerina İstanbul &#039;a hareket etti. Burada Kanu. nî tarafından başarıları takdir edilerek kendisine kubbe-altı vezirliği verildi (Peçevî, ayn, esr., s. 222 ; Kâtib Çelebi, ayn. esr., s. 57 v. d.; Hammer, V, 205 v.dd.; Alî, ayn. esr., var. 276 v.dd.). S ü n n e t d ü ğ ü n ü ( 1539 ). Vezîr-i âzam Ayaş Paşa&#039;um 13 temmuz 1539&#039;da vefatından [ bk. mad. AYAŞ PAŞA] sonra Kanunî Sultan Süleyman onan yerine Lutfi Paşa &#039;yi getirmiş, eylülde avlanmak üzere Bursa taraflarına gitmiş, fakat sâdece 8 gün kalarak. dönmüş ve şehzade Bayezid ile şehzade Cihangir &#039;in sünnet düğününü icra ettirmişti, 15 receb 946 (11 teşrin II.) &#039;da başlayan bu düğün ile birlikte Mihrimah Sultan &#039;in Rüstem Paşa ile evlenme merasimi de yapıldı (tafsilât için bk. Celâl-zâde, ayn. esr., Alî, ayn. esr., 276; Bostan, ayn. esr.; Peçevî, ayn. esr., s. 218; Hammer, V, zo8 v. d.). O s m a n 1 ı-V e n e d i k b a r ı ş a n l a ş m a sı ( 1540). Korfu muhasarasından beri Venediklilerle muhasamat devam ediyordu. Dal-maçya sahillerinde bâzı kaleler her iki taraftan hücum ve taarruza uğramış, bir kısmı defalarca el değiştirmiş, bazıları teslim olmuştu. Daha mühim bir hâdise olarak Cas-tel-Nuovo (Nova hisarı)&#039;nun Venediklîler-ce zaptı, müteakiben Barbaros Hayreddin Paşa tarafından geri alınması zikredilebilir. Venediklilerin giriştiği her teşebbüs, Bosna sancak beyi Gazi Hüsrev Bey ile Kilis sancak beyi. Murad Bey&#039;in mukabelelerine ve intikam hareketlerine sebep oluyordu ( bk. Hammer, V, 210 v.dd.). Osmanlı devleti Castel-Nuovo&#039;yu geri almak üzere teşebbüse geçtiği sırada, Venedik hükümeti bir anlaşma veya umûmî bir mütâreke akdetmek üzere müzâkerelere girişmişti. Zîrâ imparatorla mevcut ittifak Venedik devletinin menfaatlerine aykırı idi. Senato bu vaziyetten kurtulmak çârelerine baş vurdu. Bu mevzude pâdişâhın ve dolayı1 SÜLEYMAN I. . &amp;quot; ■ &amp;quot; ,is siyle divân-ı hümâyûnun niyetlerini öğrenmek ve bir anlaşma akdinin mümkün olup-olmadığını anlamak üzere İstanbul &#039;a gizlice bir ajan gönderdi. Bunun müsbet bir cevapla Venedik *e avdeti üzerine ( nisan 1539 ) Kanunî nezdin-de* evvelâ Pietro Zen, bunun yolda ölmesinden sonra Tomaso Contarini bu işe me&#039; mûr edilmişti. Ancak Kanunî tarafından kabul edilen, fakat iyi muamele görmeyen bu zata, vezîr-i âzam Lûtfi Paşa bir anlaşma yapılmasının geniş se-lâhiyet ve me &#039;zûniyete sahip olmakla mümkün olabileceğini anlatmak isteyerek, şimdi Venedik &amp;quot;e dönmesini, fakat şehzadelerin sünnet ve sultanın izdivacı düğünlerinde bulunmak üzere eylülde İstanbul &#039;a avdet etmesini tavsiye etmişti. Bu sırada Venedik, Avrupa&#039;nın siyasî vaziyeti ve imparatorla Fransa kiralı arasında bir konferans akdi kararı sebebiyle, pâdişâhla barışmanın akıllıca bir hareket olacağını anlamakta ve bir çok fedakârlıklarla barışı kazanmak istemekteydi. Bu itibârla 1540 ilk baharında senato âzası Luigi Badoero &#039;yu Kanunî Sultan Süleyman nezdinde müzâkerelere devam etmek üzere İstanbul&#039;a gönderdi. Senato yeni elçiye, her şeyin muhasamata başlanmadan evvelki hâle irca olunmasını teklif ve müzâkere etmek selâhiyetini vermiş, sefer masrafları olarak da tazminat nâmiyle 300.000 dukaya kadar bir para ödemeyi de kabule me&#039;zûn kılmıştı. Fakat Mora&#039;daki iki kaleyi (Mal vasfa ve Napoli di Romania) asla terk etmeyecekti. Venedik &#039;teki Onlar meclisi ise, icâp ettiği takdirde elçinin daha büyük selâhiyete mâlik olması taraf darı bulunup, mezkûr iki kale anlaşmaya engel olursa, bunları da terk etmeye muvafakat hususunda ona gizli talimat vermişti. Tarihçi Leon Galibert (Histoire de la Ripabliaue de Venise, Paris, 1847. s. 252)&#039;e göre, bu gizli talimat elçilik kâtibi tarafından Fransa elçisine ifşa edilmiş, o da divan-ı hümâyûn vezirlerine bildirmiş, böylece müzâkerelerde Kanunî &#039;nin ve-»frleri elçiyi azamî ta&#039;vizlere mecbur bırakmıştı. Nihayet 3 aylık bir müzâkereden sonra 20 teşrin I. 1540 &#039;ta bir barış anlaşması yapıldı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna göre, Venedik devleti, Mora &#039;da sözü geçen bu iki kaleyi, Dalmaçya sahilinde Na-din ve Urana kalelerini, Barbaros&#039;un zaptettiği adaları ( Scyros, Patmos, Stampelia, Egine, Nio, Antiparos, Paros) pâdişâha bırakıyor, sefer masrafı olarak 300.000 duka tazminat vermeyi kabul ediyordu. Bu suretle Venedik devleti, ihtiyaç duyduğu sulh ve sükûnu sağlamış oldu (tafsilât ve anlaşmanın türkçe metni, için bk. Tayyib Gökbilgin, Venedik devlet arşivindeki, vesikalar külliyatında Kanunî Süittin Süleyman devri belgeleri, Belgeler II, s. 121 v. dd. vesîka 1; krş. Noradounghian, ayn. esr., I, nr. 155 ; Hammer, ayn. esr., V, 214 v. dd.). M a c a r i s t a n m e s e l e l e r i ve 1541 seferi. Bu, Osmanlı devletinin ve Kanunî Sultan Süleyman &#039;in dış siyâsetini ve askerî faaliyetini işgal eden en mühim hadisedir. Zâpolyai, 1534&#039;te Gritti &#039;nin katlinden sonra, pâdişâhın bir intikam hareketinden korkmuş, fakat onun Viyana&#039;ya gönderdiği nâme-i hümâyûndan, bu katilden Nemçe kiralını sorumlu tuttuğunu anlayarak ferahlamıştı. Zâpolyai, kendisini hâmisi tarafından bir tehlikenin tehdit etmediğini görünce, bir müddet tereddüt etmesine rağmen, rakibi Ferdinand ile anlaşmak mecburiyetinde bulunduğunu hissetti. İki tarafın temsilcileri, Varad (Nagyvârad, Grossvvardein) şehrinde müzâkerelere başlamışlardı. Bir çok safhalar geçiren ve araya bir takım tereddütler, şüphe ve hesapların girmesi ile uzayan müzâkereler nihayet şubat 1538 &#039;de neticelenmiş ve Zâpolyai jânos &#039;un, ölümünden sonra, çocuğu olsun olmasın bütün Macaristan&#039;ın Ferdinand&#039;a kalacağını tesbit eden anlaşma imzalanmıştı. Anlaşmanın bir maddesi, Zâpolyai &#039;nin Ferdinand ve imparator aleyhine Kanunî ile ittifak ede-miyeceğini tazammun ettiğinden ve padişahın böyle bir muahedenin akdine muvafakati düşünülemeyeceğinden anlaşmanın gizli kalması kararlaştırılmıştı. Ancak muahedenin akdinden daha bir sene geçmeden Zâpolyai, Habsburglar aleyhdarı bir siyâset takip eden Leh kralının kızı Izabella ile evlenip, Macaristan kale ve şehirlerinden bir kısmını düğün hediyesi olarak verince, tevarüs edeceği topraklardan bir kısmının muahede hilâfına başka ele geçmesine kızan Ferdinand. İstanbul &#039;a gönderdiği bir elçi ile gizli muahedeyi Türk hükümetine ifşa etti ( I539 )• Jovius&#039;dan naklen Hammer (V, 218) &#039;in bildirdiği, Kanunî&#039;nin bu haber üzerine kızarak Zâpolyai &#039;ye ağır bir tehdit-nâme göndermiş olması hususu ihtiyat kaydı ile teîakkî olunabilir; çünkü Zâpolyai bundan sonra da türlü yollardan pâdişâhın teveccühünü muhafazaya çalışmış görünmektedir. Çok geçmeden, 22 temmuz 1540&#039;ta Er del&#039;de ölen Zâpolyai, ölümünden hir kaç gün önce, Budin, sarayında bir oğlunun doğduğunu haber almış ve Varad &#039;da yapılan anlaşmasının uygulanmıyarak, oğlunun kendi yerine macar kiralı olmasını vasiyet etmiş ve Avusturya&#039;ya karşı, Osmanlı pâdişâhı Sultan Süleyman &#039;dan yardım ümit edebileceğini söylemişti (Ver an esi es ve Katona &#039;dan naklen Lefaivre, Les Magyars pendant la do-mination Ottomane en Hongrie 1526—J722, Paris, 1902. s. 63 v. dd \ Bu arada çocuğuna üç vasî tâyin ettiği gibi, adamlarından birini •iS &amp;quot;&#039;!&amp;quot;&amp;quot;^&#039;?:&#039;&amp;quot; &amp;quot;&amp;quot; âÖLEYMAN t. ( Verböczi } de hemen İstanbul &#039;a göndermişti. Diğer taraftan Zâpolyai &#039;nin ölümünden haberdar olan Ferdinand da, derhal ve ikinci bir elçiyi yeni talimatla pâdişâhın nezdine göndererek Avusturya menfaatlerini korumak hususunda hiç bir şeyin ihmal edilmemesini te&#039;mine çalışmıştı. ZâpoVyai &#039;nin, İzabella &#039;dan doğan bu çocuğunun meşruiyeti hakkında herkeste tereddüt uyandıran bâzı şüpheli şayialar üzerine, Kanunî, meseleyi tahkik için Budin &#039;e bir çavuş gönderdi. Kıraliçe, çavuşun yanında çocuğuna süt verince çavuş, elini çocuğun göğsüne koyarak büyüdüğü zaman Macaristan &#039;da saltanat ve hükümet süreceğine dâir padişah nâmına yemin etmişti (Katona ve Verancsics tarihlerinden naklen agn. esr.). Bu arada Ferdinand &#039;a bağlı macar asilzadeleri, Budin &#039;in, henüz pâdişâhın yardımı gelmeden, bir an önce işgalini istemişler, o da bu maksatla bir ordu göndermişti; Budin &#039;in bu kuvvetler tarafından muhasara edildiği haberi istanbul &#039;a geldiği sırada Kanunî de, Zâpolyai&#039;nin elçisi Verböczi &#039;yi kabul etmiş ve şimdiye kadar kı-ral Zâpolyai &#039;ye terk edilen ve esasen kılıç hakkı olarak pâdişâha âit olan macar memleketlerinin bundan sonra da, şer&#039;î cizye karşılığında onun oğlunda kalacağını bildiren bir „berâtı hümâyûn&amp;quot; vermişti. Budin &#039;e pâdişâhın yardımcı kuvvetleri göndermesi gecikmedi; Ferdinand&#039;in kumandanı da muhasarayı bıraktı ve geri çekildi. Avusturya elçisi ise, 7 teşrin II. 1540 &#039;ta Kanunî &#039;nin huzuruna kabul edilmekle beraber, Macaristan &#039;in pâdişâha âit olduğu söylenerek azarlanmış ve ileri sürdüğü mazeretler kabul edilmeyerek müzâkereler kesilmişti. Ferdinand &#039;a karşı yeni bir harp açmanın münâsip olup-olmıyacağı hakkında pâdişâhın huzurunda 3 saat süıen müzâkerelerden sonra sefere karar verildi (elçi Lasczky &#039;nin raporuna atfen Hammer, V, 221 v.d.). Zâpolyai &#039;nin ölümü ile, Macaristan meselesinde Kanunî &#039;nin ve divan-ı hümâyûnun görüşü, öyle görünüyor ki, esaslı surette değişmişti. Pâdişâh, macar kırallığmın Habsburglar karşısında, eskiden olduğu gibi, kendi bağımsızlığını türk yardımı ile de müdafaa edebileceğini artık ümit edemiyordu ve Şarlkent imparatorluğunun macar kırallığı ile birleşerek aşağı Tuna &#039;ya kadar ineceğini ve hattâ Balkanlar &#039;daki türk topraklarına taarruz için daha fazla imkânlara sahip olabileceğini hesaplıyordu. Eğer Osmanlı devletinin Habsburg imtaratorluğu ile doğrudan-doğruya komşu olması gerekiyorsa, hududun aşağı Tuna&#039;da değil, Budin &#039;in garbında ve şimalinde olması daha faydalı idi. Vaziyet böyle olunca, pâdişâh gibi Ferdinand da hazırlandı ve kendisi için hayatî saydığı Budin&#039;i, mayıs 1541 &#039;de tekrar muhasara ettirdi. Kanunî, ilgililere gelecek ilk bahar için sefer hazırlığı emri verdikten sonra, sene sonlarında yanında şehzadeleri Mehmed ve Selim olduğu ve bir miktar yeniçeri bulunduğu hâlde Edirne &#039;ye gitmiş, kışı orada geçirerek nisan 1541 &#039;de istanbul &#039;a avdet etmişti. Bu sırada sadrâzam Lutfi Paşa, zevcesi Şah Sultan ile arasındaki bir münakaşanın pâdişâha aksetmesi ve Kanunî&#039;nin de bundan müteessir olarak nikâhlarını fesheylemesi neticesinde azlolun-du [ bk. mad. LUTFİ PAŞA] ve yeri ikinci ve-zîr Hadım Süleyman Paşa &#039;ya verildi (mayıs 1541 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pâdişâhın bu esnadaki ikinci bir kararı da büyük şehzade Mustafa &#039;yi, senelik haslarına $00.000 akçe zammederek, Saruhan &#039;dan Amasya sancak beyliğine nakletmesidir. Sefere çıkılacağı sırada yapılan bu tahavvül ve yeni sadrâzamın da sefere götürülmiyerek iranlıların her hangi bir teşebbüsü ihtimâline karşı Anadolu muhafazasına gönderilmesi dikkate şayandır. istanbul&#039;da bulunan Avusturya elçisi Lasczky&#039;nin raporuna inanmak lâzım gelirse, Hadım Süleyman Paşa, iranlıların muhtemel tecâvüzlerine karşı değil, fakat şehzade Mustafa &#039;nin hareketleri ile ilgilenmek üzere Anadolu &#039;da bırakılmıştı. Hasları arttırmakla beraber Manisa &#039;dan Amasya gibi uzak bir sancağa gönderilmesi, şehzadenin hakkında bir şüphe uyandığına delil sayılmakta idi (Hammer, ayn. esr., V, 223). Kanunî 28 safer 948 ( 23 haziran 1541 ) &#039;de istanbul &#039;dan Budin &#039;e müteveccihen hareket etti. Yollarda bîr takım tâyin ve azillerde bulunan ve bâzı elçileri kabul eden pâdişâh, Belgrad&#039;da iken Budin&#039;in kurtarıldığı haberini almakla memnun oldu. Filhakika Ferdinand&#039;m kumandanı Rogendorf &#039;un Budin &#039;i muhasarası, muvafak olmamış ve bu zatın tahkim ettiği Gellert tepesi de, Osmanlı öncü kuvvetlerinin Yahya Paşa-zâde Mehmed ve Ulama beylerin kumandası altındaki taarruzları neticesinde düşmüş ve Avusturyalılar firara mecbur kalmışlardı ( 22 ağustos). Bu tahkimata macar-larca verilen Tâbor adı, tarihlerimizde Istabor şeklinde ifâde edilmiş ve bu 1541 seferine de Istabor seferi denilmiştir. Pâdişâh 26 ağustosta ordu ile Peşte yakasına vâsıl olduğu zaman, Budin kurtarılmış bulunmakta idi. Tuna&#039;da Kasım Bey kumandasındaki „ince donanma&amp;quot; da Peşte kalesini zaptetti. Müteakiben otağ-ı hümâyûn eski Budin ( Öbuda ) denilen yerde kuruldu ( krş. L. Fekete, Badapest a török karhan, Budapest, 1944, s. 13 v.dd.). Kanunî 30 ağustosta Budin sarayındaki kıraliçe Izabella&#039;ya ve küçük çocuğuna kıymetli hediyeler gönderdi. Bunları götüren baş çavuş başı Ali Ağa da kıraliçeye pâdişâhın selâmını teMîğ ederek, çoenjju fffrBIfiiMl İTMÜİİUM ! SÜLEYMAN t. ••-•■•&#039; • &#039; &amp;quot; -&#039;■ &amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &amp;quot; af otağ-ı hümâyûna götürdü (Peçevî, agn. esr., s. 243 ; Fekete, göst. yer.). Bu arada yeniçeriler de kaleyi seyir bahanesiyle girdikleri Bu-din şehrini, kale kapılarını tutmak suretiyle kan dökmeksizin işgal ettiler. Halka silâhlarını teslim ve yeniçerilere iyi muamele ettikleri takdirde mal ve cana dokunulmıyacağı ilân olundu ve böylece Budin bir türk kale ve beldesi hâline geldi. Kıral-zâde &#039;nin padişahın yanına götürülmesi sırasında ona refakat etmiş olan niyabet meclisi âzası ve müşavirler pâdişâhın otağında bir hafta alıkonulmuş ve Macaristan meseleleri üzerinde onlarla istişarede bulunularak, kıral-zâde ile kıraliçenin mukadderatı hakkında karara varılmıştır (krş. Peçevî, agn. esr,, s. 245 v. dd.). Bir kaç gün sonra Koca Nişancı Celâl-zâde, yanında bir tercüman olduğu hâlde kıraliçeye bir berât-ı hümâyûn götürmüş ve oğluna, büyüdükten sonra Macar kıratlığının verileceğini tebşir etmiştir (krş. Tabakât almamâlik; Bostan). Bundan sonra Budin eyâleti teşkil edilmiş, kıraliçe de çocuğu ile — ki tarihlerimizde kıral İstivan tesmiye edilmektedir — birlikte 5 eylülde Budin sarayını terk edip, Erdel&#039;de Lipova (Lip-pa) kalesine gitmişti ( krş. Fekete, agn. esr., göst. yer.). Bu münâsebetle Kanunî sadrâzam Hadım Süleyman Paşa &#039;ya hitaben Ista-bor fetih-nâmesini yazdırdı ve Süleyman Paşa&#039;cm buraya beyler-beyi tâyin edildiğini bildirdi ( krş. Ferîdûn Bey, Münşaât, I, 551 v.dd.). Osmanlı ordusu henüz Budin &#039;de iken Ferdi-nand &#039;m iki elçisi (Nico&#039;.as von Salm ve Her-berstein) gelmiş ve pâdişâh tarafından da kabul edilmekle beraber, teklifleri nazar-i itibâra alınmayarak Rüstem Paşa tarafından kendilerine Ferdinand &#039;m son zamanlarda zap-tetmiş olduğu memleketler tamamen iade edilmediği ve Macaristan &#039;in Avusturyalılar elinde bulunan kısımları için bir vergi taahhüt olunmadığı müddetçe barış anlaşmasının mümkün olamıyacağı bildirilmişti. Ferdinand &#039;in elçileri başarı elde edememişlerse de, öyle görünüyor ki, bir kısım Erdel asilzadelerini Habsburglar lehine kazanmaya çalışmışlardı. Nitekim bu sıralarda Balassa adında bir macar asilzadesi Erdel&#039;i, Osmanlı devleti aleyhine isyana tahrik etmekte idi. Onun aleyhine ıs-tar edilen bir ferman-ı hümâyûnda Erdel halkı uyarılmış ve sadakate davet olunmuş, bu memleketin pâdişâhın himâyesi altında bulunan kıral-zadeye ve kıraliçeye bağlı kalmaları hatırlatılmış, Ferdinand &#039;in tahriklerine kapılacak olurlarsa, başlarına büyük belâların geleceği, pâdişâh kuvvetlerinin Tatar kuvvetleri ile birleşerek memleketi tahribe hakları olabileceği belirtilmişti. Pâdişâh henüz Budin &#039;den ayrılmadan fransız elçisi kaptan Paulin &amp;quot;gelmiş ve eski elçi Rinçon °un italya&#039;da katli haberini Kanunî Sultan Süleyman&#039;a bildirmişti. Pâdişâh ve ordu 22 eylülde Budin &#039;den ayrıldı ve teşrin II. ortalarında îstanbul &#039;a vâsıl oldu ( bk. zikredilen kaynaklar ve Alî, var. 278; Ham-mer, göst yer.). C e z a y i r Z a f e r i (1541). Kanunî Budin seferine çıkarken, yolda Sofya &#039;dan Barboros Hayreddin Paşa &#039;ya bir ferman göndererek Cezayir &#039;e yardım etmesini emretmişti. Gerçekten, imparator Şarlkent teşrin I. ( 1541 ) &#039;de Cezayir sahillerine bir çıkarma yapmış, fakat neticede ağır bir mağlûbiyete uğramıştı (krş. Tuhfat al-kibâr, s. 58). Şarlkent &#039;in bu deniz harekâtına Kanunî &#039;nin karşısına karada çıkmaktan çekindiği için giriştiği kabul edilebilir. A v u s t u r y a e l ç i l e r i ile m ü z â k e reler ve P e ş t e m u h a s a r a s ı (1542). Kanunî Budin &#039;den avdetinde, idarî bâzı değişiklikler yaptıktan sonra, o kışı ( 1541/1542 ) yine Edirne &#039;de geçirmişti. Bu sırada şehzade Mehmed 30 yük akçelik haslarla Saruhan &#039;a, şehzade Selim ise, Konya &#039;ya sancak beyliğine gönderildiler. Her ikisine de bu tâyin ve tevcih merasimlerinde hükümet alâmetleri o&#039;an a&#039;em ve tabi verilmiş, maiyetleri ile birlikte vazifeleri başına gitmişlerdi. Ferdinand iki sene evvel İstanbul &#039;a gönderdiği elçisi Tran-quillus Andronicus&#039;u 1542 senesi yaz son&#039;a-rında yeni müzâkerelerde bulunmak üzere tekrar gönderdi. Kendisine verilen 10 temmuz tarihli talimat-nâmede Macaristan &#039;in tamamen Feı dinand&#039;a terki karşılığında ve pâdişâhın merhamet ve ihsanına bir delîl teşkil etmek üzere senede 50.000, bu da kâfi görülmezse 100.000 duka vergi takdimini teklif etmesi bildirilmişti. Fakat vezirler elçinin tekliflerini o derecede ehemmiyetsiz buldular ki, pâdişâhın huzuruna bile çıkarmadılar. Gerekli eevabı verdiler ve böylece Tranquiilus, hiç bir şey elde edemeden 9 teşrin I. &#039;de İstanbul &#039;dan gitti. Bu elçinin İstanbul &#039;da bulunduğu sırada Ferdinand &#039;in ordusu Peşte &#039;yi muhasaraya geldi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
O sırada Süleyman Paşa &#039;nin yerine Budin beylerbeyiliğine tâyin edilen Yahya Paşa-zâde Bâli Bey düşmana karşı müdafaada bulundu. Kendisine Bosna&#039;dan ve diğer komşu sancaklardan da yardımcı kuvvetler geldi. Budin&#039;in bir türk eyâleti oluşundan telâşa kapılarak Avrupa umumî efkârında heyecan yaratmak ve yardım toplamak isteyen Ferdinand ise, oldukça mühim bir müttefik ordusunu Peşte muhasarasına getirmeğe muvafak olmuştu. Joachim von Brandenburg kumandasında bulunan müttefikler, aralarında ihtilâflar çıkma&#039; iaâ SÜLEYMAN î. sı, gördükleri şiddetli mukavemet ve daha başka sebepler neticesinde 7 günlük bir muhasaradan sonra kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldılar. Osmanlı kuvvetleri, çekilen düşmanlara büyük zayiat verdirdiler. Peşte muhasarası istanbul &#039;da duyulunca pâdişâh Edirne &#039;ye doğru yola çıktı. Fakat Avusturyalıların Budin ve Peşte&#039;den çekildiklerini duyduktan sonra, kışı geçirmek üzere Edirne &#039;de kaldı (bk. Peçevî, s. 222 v. dd.). Nis m u h a s a r a s ı (1543). Fransız elçisi Paulin, Kanunî ile birlikte Budin&#039;den dönmüş, İstanbul&#039;a gelmişti. Vazifesi, Fransa&#039;nın Şarl-kent &#039;e karşı harbe hazır olduğunu bildirerek, Osmanlı donanmasının Fransa &#039;ya yardımını sağlamaktı. François I. sözlerinde durmamış olmasına ve hâttâ 1538 &#039;de ( 18 haziran ) Şarlkent ile Osmanlı devleti aleyhinde bir anlaşma bile yapmasına rağmen, fransız elçisi Rüstem Paşa&#039;yi elde etmeğe muvafak olmuş, aynı zamanda, Barbaros da, Andrea Doria &#039;ya karşı yeni bir zafer kazanmak vesilesi bulacağını düşünmüş ve bu sebepler Fransızların teklifine muvafakati mucip olmuştur. Bunun üzerine tercüman Yunus Bey, Venedik &#039;e giderek doja, Fransa^ ile dostluk hâlinde yaşamağı tavsiye eden padişahın nâmesini götürmüştür (948 şevval tarihli nâme-i hümâyûn için bk. Belge-ler&amp;gt; 1&#039;» göst. yer., vesîka 17; Cevdet, Tarih, I, 349 v. dd.). Ancak Venediklilerin, iki kuvvetli hükümdar arasında bitaraf kalmalarının menfaatlerine en uygun şekil olduğunu düşünerek, pâdişâhın bu yoldaki tekliflerini maharetle idare ettikleri anlaşılmaktadır. Paulin, Fransa &#039;ya dönünce, François &#039;ya, Barbaros kumandasında türk donanmasının yakında sefere çıkacağım bildirdi ve ikinci defa me&#039;mûriyetle İstanbul &#039;a gönderildi. Bu defa yanında Pelli-eier adında ikinci bir elçi bulunuyordu. Elçiler huzura kabul edilip, yine Rüstem Paşa &#039;nm te&#039;siri ile Kanunî &#039;deh François &#039;ya hitaben kuvvetli bir vaadi tazammun eden bir mektup almayı da başardılar (bk. Hammer, V, 236, 359). Bu suretle Osmanlı donanması, mayıs 1543 sonlarına doğru Barbaros&#039;un kumandasında ve Paulin ile beraber denize açılarak bir ay sonra Messina boğazına girdi. Haziran nihayetlerine kadar İtalya sahillerini geçerek 20 temmuzda Marsilya &#039;ya vardı. Toulon önlerinden geçerken, Barbaros &#039;un donanması bir fransız kadırgası tarafından selâmlanmış ve gemiye Türk bayrağı çekilmişti. Marsilya &#039;da ise, Enghien dükü François de Bourbon kumandasındaki 30 gemilik bir filo tarafından büyük bir merasimle karşılanmış, top teatisi suretiyle selâmlanmıştı. Yıllardan beri şöhreti bütün Avrupa&#039;yı tutmuş olan bir türk amiralinin Kanunî Sultan Süleyman tarafından Fransa&#039;ya yardım için Marsilya&#039;ya gönderilmiş olması fevkalâde bir hâdise teşkil etmiş, binlerce halk ve saray erkânı bu şehre koşuşmuştu. Osmanlı donanması, fransızların hazırlıklarını bitirmelerini bekleyerek bir müddet Marsilya &#039;da kalmış, sonra Toulon &#039;a gelip, 20 ağustosta maiyetine ehemmiyetsiz bir fransız filosunu da alarak buradan hareket etmiştir. Barbaros, Nis muhasarasında donanmayı bu şehrin yakınında bulunan Villâfranea limanına sokmuş, sonra bombardımanlarına baş-lıyarak şehri teslim almış, fakat mukavemete devam eden kaleyi, fransızların gevşekliğini ve bu esnada gösterdikleri iki yüzlülüğü anlayarak, fethe lüzum görmemiş ve Toulon &#039;a dönmüştür. Buradaki ikameti ise, ertesi sene ilk baharına ( nisan 1544 ) kadar devam etmiş, bu esnada Salih ve Hasan reislere İspanya &#039;nın Katalonya sahillerini vurdurarak bir çok esir ve ganimet almıştır. Bu müddet zarfında Andrea Doria &#039;nın donanması hiç meydana çıkmamış, Türk donanmasının garbî Akdeniz &#039;de de bir hâkimiyet ve üstünlük kurması, İspanya &#039;daki müslüman arapları bile bir isyana cesaretlendirmiştir. Osmanlı donanması, Fransa &#039;da kaldığı müddetçe kıral. ayda 50.000 duka altın vermeyi taahhüt ettiği hâlde, bu parayı ödemekte çok güçlük çekmiş ve bu hâl Barbaros&#039;un hiddetini mucip olmuştu. Nihayet ka-pudan-ı derya bir çok türk ve müslüman esirlerini de kurtardıktan ve İtalya sahillerinden dönüşte de esir ve ganimetler aldıktan sonra, yaz aylarında ( 1544 ) İstanbul &#039;a gelmiş ve Kanunî tarafından büyük deniz gazasının kahramanı sıfatiyle kabul edilerek iltifat görmüştür (bk. mad. BARBAROS HAYREDDÎN PAŞA; Hammer, V, göst. yer.; Kâtib Çelebî, agn. esr., s. 59). E s t e r g o n ( E s z t e r g o m, „Grah&amp;quot;) seferi (1543\ Kanunî Sultan Süleyman 1542/1543 kışını Edirne&#039;de geçirdikten sonra, onuncu sefer-i hümâyûn denilen ve Celâl-zâde ( Tabaküt al-mamâlik, var. 277 v. dd.) tarafından „Ustolni Belgrad ( Szekesfehervâr ) ile kale-i Estergon için.. .»olduğu belirtilen sefere, 23 nisan 1543 &#039;te çıktı. Kış, Edirne &#039;de çok sert olmuş, halk çok sıkıntı çekmişti. Pâdişâh, Rumeli beyler-be yisi Ahmed Paşa &#039;ya Rumeli askerini toplamak için daha nevruzda ( 21 mart) emir vermişti. Ordudaki nizam ve disiplin ve zahîre tedâriki hususunda gösterilen dikkat ve ihtimam diğer sefer-lerdekinden daha çok denebilirdi. Pâdişâh ve ordu mutâd yolu takip ederek ösek&#039;e geldiği vakit sadrâzam Hadım Süleyman Paşa, ikinci vezir Rüstem Paşa ve diğerleri alay düzerek saf bağlamışlar ve böylece Kanunî &#039;yi istikbal 1 SÜLEYMAN L etmişlerdi. Evvelâ Valpo kalesi teslim oldu ve kumandanına ( Santa Mihâly ) Budin sancağında bir zeamet verilmesini, Budin beyler-beyine emreden pâdişâh, kaleye bir çok islâm ahâli yerleştirilmesini, meseidine hatip, imam ve müezzin tâyinini alâkadarlara bildirdi, sonra da vezirleri ile birlikte kaleyi seyretti. Kanunî Sultan Süleyman esâs itibariyle bu seferi, bir Osmanlı eyâleti hâline gelen Budin &#039;in emniyette kalabilmesi için civarındaki kalelerin zapt ve bu eyâlete ilhakı, yâni hinterlandını genişletmek gayesiyle açmıştı. Böylece stratejik, siyâsi ve bunların yanında iktisadî gayeler takip ediliyordu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Siklos kalesi, teslimi kabul etmedi, muhasara suretiyle fethi icâp etti. Fakat bu sırada Peçuy ( Pecs ) kalesi halkı, Rumeli beyler-beyinin Siklös &#039;u muhasara ettiğini görünce itaatlerini arzedip, teslim oldular. Pâdişâh bundan sonra da garba teveccüh ederek Estergom kalesinin muhasarasına başladı. Tuna kenarındaki bu kale macarlarra tarihî ve mukaddes bir şehri sayılmakta idi ve Budin &#039;in emniyette kalabilmesi için alınması lâzım gelen kalelerin başında geliyordu. Ağustos başlarında muhasaraya başlanırken pâdişâh mahsurlara teslim olmalarını teklif etti ise de, müdâfiler İspanyol kumandanı Sancius Cot-ta &#039;nın ehemmiyetli bir yardımcı kuvvet getirmiş olmasına güvenerek bu teklifi reddettiler. Kanunî Sultan Süleyman kale sûrlarının doğu! meşine ve yapılan yürüyüşlere bizzat nezâret ediyordu. Nihayet 10 ağustosta serbestçe çekilip gitmeleri şartiyle teslim mukavelesi imzalandı. Müdâfilerin bir kısmı kalenin temizlenmesinde çalıştırıldı, bir kısmı da pâdişâhın hizmetine girmeye muvafak oldu. Şehrin katedrali camie tahvil edildi ve pâdişâh burada cuma namazını kıldı ve Estergom &#039;un bir sancak hâlinde idaresi hakkında tedbirler a&#039;di. Bundan sonra pâdişâh diğer ehemmiyetli merkez olan Ustolni Belgrad &#039;i ( macarca Sze-kesfehervâr ve almanca Stuhlweissenburg) muhasara ve zapt ettirdi. İlk hücum 28 ağustosta yapıldı, pâdişâh 2 eylülde ikinci hücumu emretti ki, bu suretle „Beşlu Varoşu&amp;quot; denilen kale, ertesi günü de iç kale eman dileyerek teslim oldu. Pâdişâh, bu şehrin vaktiyle Zâ-polyai ye tabî iken sonradan kendi isteği ile Ferdinand tarafına geçtiğini hatırlayarak, önce macar asıllı halka eman vermek istememiş ise de, sonra şefkati galip gelmiştir. Pâdişâh, burada eski macar kıratlarının mezarlarını görmüş ve halktan sadakat yemini almıştır. Bütün beyler-beyilere, Fransa kiralına ve Venedik dojuna zafer-nâmeler gönderildikten sonra, pâdişâh Budin&#039;e dönüp. Tuna&#039;mn sol sahilini takiben 3 teşrin I. &#039;de Varadin &amp;quot;e ( Petervarad), 9 teşrin 1,&#039;de Belgrad&#039;a vâsıl oldu. Buradan askeri kışlaklarına gönderen ve kendisi de kapukulu ocakları ile İstanbul &#039;a dönen Kanunî yolda iken sevgili oğlu şehzade Mehmed &#039;in Manisa &#039;da vefat ( 6 teşrin II. 1543 ) haberini alarak büyük bir mateme büründü. istanbul &#039;a geldikten sonra da oğlunun nâşının Manisa &#039;dan İstanbul &#039;a getirilmesini emrederek 18 şabanda ( 16 teşrin II. 1543) Bayezid camiinde bütün İstanbul halkı ile birlikte namazını edâ etti. Şehzade yine pâdişâhın arzusu ve emri üzerine bu civardaki yeniçerilere mahsus eski odalar içinde tâyin vs tahliye olunan mahalle (bugünkü Şehzade camiî yanındaki hazîre) defnoluudu. Bizzat söylediği »Şehzadeler güzidesi sultan Mehem-med &#039;im„ mısraı ile tarih düşmüştür ( bk. Celâl-zâde, agn. esr., var. 277 v. dd.; Âlî, var 278 v. dd. j Tarih-i Şikloş, Hekim-oğlu ÂH Paşa kütüp. nr. 700, var. 20 v. dd.; Peçevî, ayn. esr., s. 251 v. dd,; Hadikat al-cavâmi&#039;, I, 15; Evliya Çelebi, Seyahatname, I, 349; Atâ, Tarih, IV, 123 v. dd.; Hayalî Bey divanı, nşr, Ali Nihad Tarlan, s. 80). İç i d a r e ve yeni k ar a r l ar ( 1544 ). Kırım hanlığında (vuku bulan bâzı hâdiseler bu sırada dikkati o tarafa çekmekte idi. Fâtih Sultan Mehmed devrinden beri Osmanlı devletine bsğlı olan Kırım&#039;da, her han değişikliğinde yeni bir menşur (berât-ı hümâyûn) göndermek usûldendi. Ancak tabî ile metbû arasındaki münâsebetler bilhassa Kanunî devrinde kuvvetlenmeye başlamış ve hanlıkta aile kavgaları, kardeş ve kardeşzâdeleT arasındaki mücâdeleler arttığı cihetle pâdişâhın ve divan-! hümâyûnun Kırım hanlığı meseleleri ile daha fazla meşgul olması gerekmiştir. Kanunî cülus ettiği zaman han bulunan Mengli Giray &#039;in oğlu Mehmed Giray 1523 te Nogay beyi tarafından pusuya düşürülerek öldürülünce o zamana kadar İstanbul &#039;da ikamet eden Mengli Giray&#039;in diğer oğlu Sa&#039;âdat Giray hanlık menşuru ile donanmayla Kırım&#039;a gönderilmişti. Fakat kalgaylık ve veliahdlık meselelerinden dolayı, ihtilâflar ve silâhlı mücâdeleler üzerine tabiatı da müsait olmadığı için, Sa&#039;âdat Giray 1532 &#039;de hanlıktan feragat ile İstanbul &#039;a gelmiş, ve Kanunî tarafından kendisine Eyüp taraflarında bir konak, sâîiyâne ve hâslar verilmişti ki, ölümüne kadar ( nisan 1538 ) burada yaşamıştır. Bir müddet İslâm Giray Kırım hanı olmuşsa da, 5 ay sonra pâdişâh tarafından tasvip görmediğini anlayarak afını istemiş, bunun üzerine hanlık Mengli Giray &#039;in üçüncü oğlu Sâ» hib Giray&#039;a verilmişti (teş rin 1. 153a ). Bu da ağabeyisi Sa&#039;âdat Giray gibi uzun müddet Kanunî&#039;nin, kendisine sâliyane ve hâslar tây n iıiüıii Ansiklopedisi * &amp;quot;3° SÜLEYMAN I. ederek İstanbul &#039;da huzur ve refahda yaşattığı bir hanzâde idi. Fakat pâdişâhtan menşur alarak Kırım &#039;a gittikten sonra, o da mücâdelelere karışmıştır. Bunun yanında da Altı nehir bölgesi denilen Deşt-i Kıpçak &#039;ta yaşıyan göçebe Tatar kabilelerini Kırım &#039;a getirerek burada iskân etmiş ve herkese arazi tevzi edip terfihlerine çalışmıştı. Boğdan seferine bizzat, Macaristan seferlerine de oğlu kalgay Emin Giray vâsıtasiyle hanlık kuvvetleriyle katılmıştı. Sâhib Giray &#039;in yıldızının sönmesi, Kefe beyler-beyisi ile arasının açılması ve onun da han aleyhinde pâdişâha arzları ile, bu sıralarda başlamış, sonradan Rüstem Paşa &#039;mn da kendisine aleyh-dar bir vaziyet takınması ve onun yerine Devlet Giray &#039;ı iltizâm etmesi ile mevkiini ve hayatını kaybetmiştir (bk. Halim Giray, Gûl-bün-i hâhûn, İstanbul, i287;Seyyid Mehmed Rızâ, al-Sab&#039; al-sayyür fi ahbâr al-mulnk al-Tötör, Esat Efendi kütüp. nr. 2289; Kırım yur-tana ve ol taraflarga dâir balgan garlıglar ve hatlar, Petersburg, 1281=1864; Hasan Or-tekin, Kırım, hanlarının şeceresi, İstanbul, 1938; Cevdet Paşa, Kafkas ve Kırım tarihçesi (Ebüzziya külliyatından ); Abdullah Zihnî Soysal, Kırım&#039;ın politik ve kültür tarihi, Varşova, 1938; Fevzi Kurtoğlu, İlk Kırım hanlarının mektupları, Belleten, 1937, 111—IV ; Ham-mer Purgstftîl, Ceschichte der Chane der Krim unter osmanischer Herrschaft, Wien, 1856; Djafer Seidahmed, La Crimee, Lausanne, 1921). Kanunî Sultan Süleyman son defa Macaristan &#039;dan dönerken başta Budin olmak üzere bu eyâlet livalarının tahririnin yapılmasını emretmişti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Beyler-beyinin yanında bulunan defterdara „il tahriri&amp;quot; işi havale olunmuştu ki, bu ilk tahrir, defterdar Halil tarafından icra edilmiş ve bu esâs 150 sene zarfında eyâletin başlıca mâlî hükümlerini ihtiva etmiş ve bundan sonraki müzâkerelerde dâima müracaat kaynağı olmuştu ( bu zatın Çandarlı-zâde İsâ Paşa oğlu Halil Bey olupolmadığı hakkındaki mutâlea ve münâkaşalar için bk. Atâî, Şakayık zeyli,s. 122,; mad. ÇANDARLI; Topkâpı arşivi, nr. 1098 ; Karâcson Imre &#039;nin neşrettiği vesikalara istinaden Fekete, ayn. esr., s. 178, 211 v.d.). Budin eyâleti ilk zamanlarda şu on iki livadan müteşekkildi: Budin paşa livası, Es-tergom, Ustoîni Belgrad, Mohac, Peçuy, Siklos, Nöygrad, Hatvan, Szekszard, Simontornia, Se-gedin, Vesprem ( Celâlzâde &#039;nin bunlara ilâve olarak zikrettiği Pozsega, Semendire, Sireni sancakları hakkında bk. ayn. esr., var. xx; ayrıca bk. Ayn-ı Ali risalesi; Başbakanlık arşivi, Budin eyâletine âit türlü tahrir defterleri). Pâdişâh 1544 senesinde idare sahasında iki mühim değişiklik yapmıştır. Bunlardan biri bu sırada 20 yaşında bulunan şehzade Selim &#039;in Konya &#039;dan Saruhan sancak beyliğine tâyin edilmesi idi. Bu tevcih, bu şehzadenin veliahd yapıldığına bir işaret sayılabilirdi. Çünkü, şehzadelerin bulundukları sancakların ehemmiyeti, arazilerinin genişliğine veya zenginliğine göre olmayıp İstanbul &#039;a yakınlığı ile ölçüldüğü ve Manisa da diğerlerine nazaran en yakın bulunduğu cihetle, saltanatta bir inhilâl vukuunda diğer sancaktardaki kardeşlerinden daha önce devlet merkezine gelerek saltanatı ve iktidarı ele alabilirdi, ölümüne kadar şehzade Mehmed de bu yüzden bu sancakta bulundurulmuştu. En büyük şehzade olan, fakat başka bir anneden ( Gül bahar Hatun) doğmuş bulunan şehzade Mustafa ise, İstanbul &#039;a en uzak bir yerde, Amasya &#039;da bulunuyordu. Kanunî Sultan Süleyman &#039;in yaptığı ikinci mühim değişiklik vezîr-i âzam Hadım Süleyman Paşa &#039;yi azlederek yerine ikinci vezîr ve damad olan Rüstem Paşa&#039;yi getirmesidir. Lutfi Paşa&#039;ya göre ( Tevarihi Âl-i Osman, s. 433 ) vezîr-i âzam ile üçüncü vezîr Hüsrev Paşa (Deli ) &#039;nin, huzurunda bir meseleyi münakaşa etmelerinden canı sıkılan pâdişâh, her ikisini de vezâretten azletmişti. Hâdisenin tarihini kronikler ve monografiler muhtelif şekilde gösterirlerse de, bir divan defteri (Topkapı saray arşivi, nr. 12321 var. 1) bunun 25 ramazan 951-{ 10 kânun I, 1544 ) &#039;de Edirne &#039;de vuku bulduğunu sarih olarak kaydetmektedir. Hâdisenin bir divan-ı hümâyûn toplantısında, fakat pâdişâhın bulunmadığı bir sırada, birbirlerine ağır hakaret etmek ve döğüşmek suretiyle vukua geldiği, fakat bunun sonradan Rüstem Paşa tarafından pâdişâha paşaların birbirlerine kılıç çektikleri şeklinde aksettirildiği hakkında muhtelif kayıt ve rivayetler ve bunu onun her iki veziri de bertaraf ederek iktidarı ele almak istediği yolunda tefsir edenler vardır. Gerçekten Âlî &#039;nin de bildirdiği gibi, Rüstem Paşa &#039;nin vezîr-i âzam olması, gerek zevcesi Mihrimah Sultan ve gerek kayın validesi Hurrem Sultan tarafından şiddetle arzu ediliyordu. Ancak bu mektûme divan defterinin kayıtları, bu azil hâdisesinde Hadım Süleyman ve Hüsrev paşaların vaktiyle birbirlerine halef-selef olmalarının, Mısır &#039;daki me&#039;mûriyetleri ve Mısır sâliyânesi yüzünden münâkaşa ve birbirlerini ihtilas ile itham etmelerinin rol oynadığını göstermektedir (bk. aynı Mektûme divan defteri, türlü hükümler ). Hadım Süleyman Paşa Malkara &#039;ya sürüldü ve orada öldü (955=1548). Hüsrev Paşa ise, çok yaşamamış, teessüründen ölmüştü (bk. Lutfi Paşa, ayn. esr., s, 434). F r a n s a ile mü n â s e b e t l e r ve Habsb u r g l a r l a b a r ı ş a n l a ş m a s ı (1544— SÜLEYMAN I. *3» »547). IÇ43 seferleri, Kanunî&#039;nin XVI, asır ortalarına doğru Tuna havzası ve Akdeniz siyâsetlerinin birbiri ile alâka ve irtibatını açıkça gösterir. Bu kara ve deniz harekâtı, Osmanlı padişahına şan ve şeref kazandırdığı derecede müttefiki Fransa &#039;ya da menfaatler sağlamıştı. Bir taraftan, mâruz kaldığı tehdit karşısında imparatorla anlaşmamayı tercih eden, bir taraftan da Kanunî ile arasının açılmasından çekinen François 1., Osmanlılarla olan münâsebetlerini takviye için elçi Paulin ile birlikte Jerome Maurand &#039;ıda ( seyahati için bk. iti&#039; neraire de Jerome Maurand, d&#039;Antibes â Cons-tantinople „J544&amp;quot;,nşr. Leon Dorez, Paris, 1901) İstanbul &#039;a göndermişti. Fransa kiralının bu iki yüzlü siyâsetine bir aralık imparator da iltihak etti. Çünkü, Ferdinand, Macar tahtında sahip olduğu yerlere tasarruf edebilmek için, kardeşi Şarlkent &#039;ten, Fransa kiralının Kanunî nezdinde tavassutunu istemişti. O sırada Fransa elçisi Paulin &#039;in halefi Montluc &#039;un kiyaseti sayesinde imparator, pâdişâh ile bir mütâreke akdine muvafak olmuştu ( 1545). Bir müddet sonra François, Habsburg hanedanına karşı yeniden harp yapmak ve Kanunî &#039;nin yardımını te&#039;min etmek istediğinden, bu defa d&#039;Aramon &#039;u elçi olarak İstanbul &#039;a gönderdi. Elçi pâdişâhtan ödünç olarak istediği 300.000 altın yerine ancak her sene İskenderiye &#039;den bir mikdar güherçile almak müsâadesini elde edebilmişti. Bu sırada müzâkereye gelen ve Osmanlı gemilerinin, Hindistan denizlerinde serbest gezebilmesi için, bir vergi ödenmesini teklif eden Portekiz elçisine de, pâdişâh, kat&#039;î red cevabı verdi ( bk. Hammer, V. 365 ). Pâdişâh, bir taraftan memleketine dönen d&#039;Aramon ile Fransa kiralına mevcut dostluğun muhafaza edildiğini bildirirken ( krş. Testa, I, 41), diğer yandan İran ile harp ihtimalleri belirdiği cihetle Avusturya&#039;ya karşı şimdilik düşmanca bir hareketi düşünmüyordu. Habsburgların, yâni Ferdinand ile Şarlkent &#039;in elçileri Nicolas Sicco ile holandalı Veltvvick, 10 teşrin II, 1545&#039;te Edirne&#039;de imzaladıkları 18 aylık mütârekeden sonra memleketlerine dönmüşler-se de, Veltvvick 1546 senesi yaz sonlarında tekrar İstanbul &#039;a gelmişti. Vezirler, akdedilecek barış anlaşmasına daha sağlam bir zemin hazırlamak için, imparatorun elçisine, pâdişâhın, bu ahid-nâmeye François &#039;nin da idhâl edilmesini istediğini bildirdiler. Bu konuşmalardan haberdar olan Fransa kiralı, önce müzâkerelerin tehiri için acele&amp;quot; olarak şifreli bir mektupla Codignac &#039;1, sonra da kalabalık bir heyetle d&#039;Aramon&#039;u göndermiş ise de, kendisinin ölümü, vaziyeti, fransızlar hesabına, hayli güçleştirmişti. Her yerdeki Fransa elçileri tereddüde düşmüşler ve müzâkereleri durdurmuşlardı. &#039;dAramon yeni kıraldan emir ve talimat alıncaya kadar bekledi. Yeni kıral Henri II. &#039;nin, babasının şark siyâsetine devamı te&#039;min etmesi üzerine d&#039;Aramon yeniden harekete geçti ve cazip teklifler ile pâdişâhı oyalamak istedi ; Veltvvick &#039;in raporlarına göre, Kanunî &#039;den Macaristan &#039;in geri kalan kısımlarını istilâ etmesini ve Osmanlı donanmasını tekrar Afrika sahillerine göndermesini reca etti. Fakat, pâdişâh ve divan-ı hümâyûn artık Fransa&#039;nin hareketinden hoşnut değildi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu sebeple Tuna havzasında bir müddet için sulh ve sükûnu te.&#039;sis etmek ve Akdeniz &#039;in emniyetini de büyük Barbaros&#039;un (ölm. 1546) haleflerine bırakmak arzusu ile, Avusturya ve imparatorla barış yapmaya karar vermişti. d&#039;Aramon &#039;u bu teşviklerinde destekliyen biri daha vardı. Vaktiyle Budin &#039;i muhasara eden general Rogendorf &#039;un oğlu ve imparatorun hassa alay kumandam olup, pâdişâha sığınmış olan Christophe Rogendorf da Kanunî Sultan Süleyman &#039;1 eski efendisine karşı harbe teşvik etmekte, Avusturya &#039;daki şatolarını ve malikânelerini pâdişâha tahsis edeceğini, Türklerin Viyana&#039;nin sahibi olması için çalışacağını va&#039;detmekteydi. istanbul &#039;a ilk geldiği sıralarda pâdişâh kendisinden hoşlanmıştı. Fakat sonraları bir takım laubali hareketleri bu teveccühü yitirmişti. Bu itibârla d&#039;Aramon ile birlikte yaptıkları gayret bir semere vermedi. Kanunî &#039;nin kışı geçirmek üzere yine Edirne &#039;ye gelmesi üzerine Veltvvick de onu takip etmiş ve 14 kânun 1. 1546 &#039;da resmen padişah tarafından kabul edilmişti. Hediyelerini, itimatnamesini, vazife ve seiâhiyetierî hakkında etraflı bir muhtırayı takdim ettiği zaman, Kanunî kendisine, müsait bir cevap getirmişse, bütün güçlüklerin bertaraf edileceğini bildirmiş, vezîr-i âzam RüstemPaşa da Osmanlı tabiiyetini kabul ettikten sonra Ferdinand tarafına geçen macar asilzadelerinden bahsederek bunların hususî armalarını hâvi mühürlü sadâkat mektuplarının pâdişâhın nezdinde bulunduğunu hatırlatmıştı. Müzâkereler aylarca sürdükten ve ihtilaflı kaleler ile, hangi tarafa bağlı olacakları belli olmayan arazi hakkında türlü hal çareleri ileri sürüldükten sonra haziran 1547 ortalarında Osmanlılar lehine bir takım mâlî hükümler ihtiva eden ve Ferdinand&#039;1 senede 30.000 duka ödemeye bağlayan beş yıllık bir anlaşma yapıldı (bk. Testa, ayrı. esr., IX, 8 v.d.; Hammer, V, 265 v.d.). T e b r i z s e f e r i ( 1548/1549 ). Bu» sırada Hindistan&#039;daki hükümdarlardan olup Portekizlilere karşı Kanunî &#039;den yardım isteyen Sultan &#039;Ala&#039; al-Din&#039;in bir elçisi kıymetli hediye13* SÜLEYMAN l lerle gelmişti. Çok geçmeden Şah ismail &#039;in üçüncü çocuğu olup, Şirvan valisi iken ağabe-yisi Şah Tahmâsp &#039;a karşı isyan eden ElkSşş Mirza [ b. bk.], pâdişâha iltica etti ( 1547 ). Bu hâdise pâdişâhı memnun etmişti; zîrâ, Irakeyn seferinden beri Safevîİer ile münâsebetler, resmen harp hâli olmamakla beraber, tabiî sayılamazdı. Şah Tahmâsp, o zaman ele geçirilen bâzı hudut kalelerini geri almış, fakat, Kanunî Sultan Süleyman, garp mes&#039;eleleriyle fazlaca meşgul olduğu için bun/ı pek ehemmiyet vermemişti. Bu defa Iran şehzadesinin sığınması, şark komşusuna karşı harekete geçmek için bir fırsat teşkil etti. El^âşş Mirza &#039;mn ilticasından daha önce de, onun vâîisi bulunduğu Şirvan ülkesinin eski sahibi, Şirvanşahlardan Halil II.&#039;in oğlu Burhan &#039;Ali Sultan, bir kaç sene evvel memleketini geri almak için yaptığı teşebbüste muvafak olamı yarak. Osmanlı pâdişâhına iltica etmiş ve kendisine Kanunî tarafından sâliyâne ve arpalıklar, mensuplarına da „vazîfe&amp;quot;ier tâyin olunmuştu, şimdi halef ve selefin her ikisi de mülteci olarak pâdişâh nezdinde bulunuyorlardı. Bu durum karşısında, Kanuuî evvelâ. Burhan &#039;Ali Sultan !ı bir nâme-i hümâyûn ile Şirvan&#039;a gönderdi ( krş. Peçevî, s. 271 v,d.); sonra da Elkâşs Mirza&#039;nm istanbul &#039;da bir sarayda misafir edilerek i&#039;zâz ve ikram edilmesini emretti, kendisi de aynı senenin sonlarında Edirne &#039;den istanbul &#039;a geldi ve pâdişâhın muhteşem bir alay ile İstanbul &#039;a girişi ElkSşş Mirza &#039;ya seyrettirildi ( bk. Âlî, agn. esr., var. 282; Peçevî, agn. esr., s. 267 v. dd.; So&#039;.ak-zâde, s. 508; Hammer, VI, 7; Jean Chesneau, Le vogage de Monsieur D&#039;Ara-mon, Paris, 1887, s. 56 ). Bir kaç gün sonra divan-ı hümâyûna davet edildi ve kendisine muhteşem bir ziyafet verildi, müteakiben pâdişâhın elini öpen şehzadeye gerek Kanunî,&#039; gerek zevcesi Hurrem Sultan tarafından müteaddit ve kıymetli hediyeler ihsan olundu. Âlî ( var. 293 )&#039;ye göre sâde Hurrem Sultan&#039;in gönderdiği hediyeler 10.000 altın flori değerinde idi. Diğer vezîrler, defterdar ve nişancı v.b. devlet erkânı da bir çok hediyeler göndermişlerdi (krş. Peçevî, agn. esr., s. 268 )• ElkSşş Mirza ikinci defa pâdişâh tarafından kahûl edilip, kardeşi Şah Tahmâsp&#039;dan şikâyet edince, Kanunî, İran &#039;a sefere karar verdi. Şehzade hakkındaki iltifat ve ikramlar bundan sonra da devam eyledi. Verilen hediye ve ihsanların çokluğu dedi-koduyu mucip olacak bir dereceye vardı (Peçevî, agn. ger., Hammer, agn. esr., s. 8 ). Kanunî 955 ( 1548 ) senesi ilk baharında Ulama Paşa &#039;yi Erzurum valiliği ile kendisine lala tâyin etmek suretiyle ve bir bölük asker beraberinde olmak üzere. Elkaşş Mirza&#039;yi serhadde gönderdi. Osmanlı memleketlerinde şi&#039;î düşmanlığı bütün şiddetiyle devam etmekte idi; umumî efkâr, Iıakeyn seferinde Azerbaycan&#039;ın istilâ ve Bag-dad&#039;in fethedilmiş olmasını kâfî görmüyordu; Nisan 1548 nihâyetinde pâdişâh kapukulu ile Üsküdar &#039;a geçti. Zâten, aylarca evvel aldıkları emirle beyler-beyiler ve sancak beyleri şark seferi için hazırlanmışlardı. Bu sırada fransız elçisi d&#039;Aramon &#039;un da beraberce sefere iştirakine müsaade edilmişti ki, onun seyahatnamesi bu sefer hakkında bir çok bilgi ve tafsilâtı ihtiva etmektedir. Bu seferin rûznâmesi ise, Leunclavius (Historiae Musalmanae Turcorum..., Frankfurt, 1591 ; &#039;dan naklen Hammer &#039;de ( VI, 289 v.dd. ) mevcuttur, fakat Ferîdûn Bey &#039;in, Münşaât &#039;ında yoktur. Kanunî Seyyid Gâzî &#039;de Saruhan sancak beyi şehzade Selim &#039;1 kabul ederek kendisini Rumeli muhafazasında bulunmak üzere Edirne &#039;ye gönderdi. Akşehiı &#039;de, Konya sancak beyi şehzade Bayezid babasını karşıladı. Niğde-Kayseri yolu ile Sivas sahrasına gelince de, Amasya sancak beyi büyük şehzade Mustafa tarafından karşılandı. O da babasının elini öpmek üzere huzura kabul olundu. Padişah haz:ran nihayetlerinde Erzurum&#039;a vardığında, kendisinden önce burada toplanmış olan eyâlet kuvvetlerini buldu. Müteakiben HasankaleErciş yoluyla Adilcevaz tarafına geldi ve buradan Ulama Paşa ile Karaman beyler-beyisi Ramazan-oğulİarmdan Pîri Paşa &#039;yi Van kalesinin zaptına gönderdi. Bu sırada Burhan &#039;Ali Sultân, Şirvan ülkesinde pâdişâhın nâmesini gösterince, bütün memleketin kendisine itaat ettiğini bildiren bir haber göndermiş ve büyük memnunluk uyandırmıştı. Pâdişâh, Ulama ve Pîrî paşaları takiben Van &#039;a gidecekken, ElkSşş Mirza &#039;mn teşviki ile, istikametini Tebriz &#039;e çevirdi ve 28 temmuzda Tebriz civarındaki Şenb-i Gâzân &#039;a vardı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tebriz, savaşsız zaptolundu Kanunî, ElkSşş Mirza &#039;yi her nekadar Tebriz &amp;quot;e vali ( Peçevî &#039;ye göre Şah ) tâyin etmek düşüncesinde idiyse de, bu zâtın itimad telkin etmeyen hareketleri, Tebriz halkının katl-i âma tabî tutulması hakkındaki yersiz teklifi, pâdişâhı bu fikirden vazgeçirdi (Âlî, Peçevî, göst. yerler ). Bu sırada Şah Tahmâsp &#039;in da kaçtığı anlaşıldığından pâdişâh, beş gün ikametten sonra Tebriz &#039;den hareketle Van üzerine yürüdü ( 16 ağustos ). Bir haftalık bir muhasaradan sonra kale kumandanı &#039;Ali Han teslim oldu. Kanunî kışlağa çekilmek üzere 25 eylülde Dîyarbekir ovasına geldi. Şah Tahmâsp Van &#039;in kaybedildiğini, pâdişâhın da kışlağa dönmekte olduğunu öğrenince Erciş, Ahlat ve Adilcevaz taraflarına tahripkâr bir akın yaptı. Kars kalesini SÜLEYMAN l. «33 tamire me&#039;mûr edilen Pasin mirlivasına baskın yaparak bura halkını kılıçtan geçirdi; Tercan ve Erzincan taraflarına sarktı. Bu haber Oiyarbekir &amp;quot;deki pâdişâha gelince, ikinci vezîr \hmed Paşa &#039;yi mühimce bir kuvvetle şahın ızerine gönderdi ve bu sırada Çerkeş Osman (-&amp;quot;aşa. Şah Tahmâsp kuvvetlerine karşı bir za-ier kazandı. Bundan sonra, Elkâşş Mirza &amp;quot;nm, İsfahan, Kum, Kâşân taraflarına akına gönderilmesi hususundaki arzusu pâdişâh tarafından kabûı edildi ve kendisine bir mikdar kuvvet katılarak ordudan ayrılmasına müsaade olundu. O da evvelâ Bagdad a gitti. Kanunî, Di-yarbekir &#039;den Haleb e geçti ( 25 teşrin II.) ve kışı burada geçirdi. Bu esnada Konya &#039;dan şehzade Bayezid&#039;i getirtmiş, onunla birlikte Hama taraflarına, müteakiben de Gündüzlü taraflarında ava çıkmıştı. Elkâşş Mirza &#039;dan ise, Hemedan &#039;dan geçip Isfahan, Kum ve Kâşân havâlisinde şahın ve diğer sultanların saraylarını yağma edip ele geçirdiği hazînelerinden derlenmiş kıymetli hediyeler geldi. Vezîr ve nedîmi Sayyid &#039;Aziz Allah Şirvâni &#039;nin, bu hediyelerle birlikte, Kanunî &#039;ye takdim ettiği mektubunda, Safevî şehzadesi, Şah Tahmâsp &#039;in Ahlat, Erciş ve Erzincan taraflarında yaptığı tahribatın intikamını da aldığını belirtiyordu. Pâdişâh da bu hediyelere ihsanlarla mukabelede bulundu. Yine bu kış mevsimi esnasında Van beyler-beyisi İskender Paşa &#039;nın, cesaretiyle mâruf ve evvelce Osmanlılara bağlı iken, sonradan Şah Tahmâsp tarafına geçmiş olan şark aşîret reislerinden Dünbüllü Hacı Han&#039;ı katlettiği haberi pâdişâha bildirildi ve memnuniyetini mucip oldu. Diğer taraftan Erzurum beyler-beyisinin de pâdişâhtan aldığı emir üzerine Gürcistan &#039;a sefer ederek yedi kaleyi (Berakân, Gömge, Penak, Germek, Samagar, Ahadır kaleleri) fethettiği haberi geldi ve bu da bir zafer olarak kutlandı. Kanunî, Haleb &#039;den ayrıldığı 6 haziran 1549 tarihine kadar türlü av eğlenceleri ile vakit geçirdi. Pâdişâh tekrar Diyarbekir &#039;e doğru yöneldiği sırada Şehzade Bayezid kendisinden ayrılmış ve Konya&#039;ya dönmüştü. Pâdişâh, Fırat&#039;ı geçtikten sonra Elmalı mevkiinde hastalandı. Bir müddet, o civardaki suyu ve havası iyi olan Karacadağ yaylasında kaldı ve iyileşti. Elkâşş Mirza &#039;nın Fars eyâletini ele geçiremi-yerek Bagdad&#039;a dönmeğe mecbur olduğu ve yanlış hareketleri dolayısıyle maiyetindeki Osmanlı kuvvetlerinin de kendisini terkettiği haber alınmıştı. Mirza, pâdişâh tarafından Diyarbekir civarına davet edildiğinde, hakkındaki teveccühün kaybolduğu korkusu ile bu davete icabet etmedi. Bir rivayete göre, kardeşi Tahmâsp &#039;dan bilvasıta af dilemişti. Bu dehaleti, Ardelan&#039;a kaçmasından ve kayınbiraderi Şah Ni&#039;mat Allah &#039;1 bulduktan sonra yapmış ve Tahmâsp da onu Kahkaha (Ala-mut) kalesinde hapsettirmişti [ bk. mad. ELKÂŞŞ MlRZÂ ]. Pâdişâh 10 eylülde ( 1549 ) Erzurum&#039;a vardı. Bu sırada ikinci vezîr Ahmed Paşa Gürcistan üzerine yapılan harekât ile meşgul oluyordu. Bir çok kaleleri ! Tortum, Ağçe kale v. b.) ya savaşla veya eman vermek suretiyle aldı. Sefer mevsiminin sona ermesi üzerine de Erzurum &#039;a ve müteakiben, tekrar Diyarbekir taraflarına çekilen pâdişâha mülâkî olmak üzere o taraflara avdet etti ( 24 teşrin I.). Gerek serdar bulunan kendisi, gerek beraberinde harekâta iştirak eden Erzurum, Karaman, Dulkadır, Sivas beylerbeyileri ve diğer ümerâ bu hizmetlerinden ve başarılarından dolayı Kanunî &#039;nin takdir ve iltifatına mazhar oldular. Şark seferi, bu suretle hudutların ve bu bölgenin nisbî bir sükûn ve asayişe kavuş-masıyle sona ermiş oluyordu. Pâdişâh 4 teşrin II.&#039;de hareket ile 31 kânun I.&#039;de İstanbul&#039;a vâsıl oldu. E r d e 1 ( Transilvanya) h â d i s e l e r i (1549 — 1552). 1541&#039;den beri Erdel&#039;de bulunmakta olan Macar tahtının küçük vârisinin vasisi rahip Martinuzzi (macarlar kısaca Frâter György derler, bizim kaynaklar sâdece Barat tesmiye ederler ) bir müddet sonra, Erdel &#039;i pâdişâhın himayesinden çıkarmak ve Habsburglara bağlamak ve onların fi&#039; lî işgallerini sağlamak maksadiyle, teşebbüslere ve müzâkerelere girişti. Bir taraftan riyakârca mektuplarla Kanunî &#039;yi oyalamakta, gerçek niyetlerinden ise, Ferdinand&#039;a bahsetmekte idi ( krş. Szekfü Gyula, Maggar Törtenet, Budapest, 1939, III, tür. yer., bk. fihrist). 1548&#039;de doğrudan-doğruya papadan imparatorla Ferdinand&#039;in harekete geçerek kıraliçe ile çocuğunu himayelerine almaları hususunda, teşebbüse geçmesini reca ediyordu. Böylece Ferdinand ile İzabella &#039;nın adamları arasında eylül 1549 &#039;da bir anlaşma oldu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna göre, Erdel ile Tisza (Theiss ) nehri boyundaki memleketler (Partium) pâdişâhın himayesinden çıkarılarak Habsburglara teslim edilecekti. Kanunî &#039;den ve divan-ı hümâyûndan gizli olarak yapılan bu anlaşma hükümlerini, Frâter György, gerçekleştireceğine inanıyor, mesele anlaşıldığı takdirde de bütün mes&#039;ûli-yeti siyâsî rakibi Petrovics &#039;.e yüklemeyi düşünüyordu. Bu sırada, gerek hudut hâdiseleri, gerek senelik vergi te&#039;diyesindeki gecikmeler sebebiyle doğan yeni ihtilâfları halletmek üzere Avusturya ile elçiler _teâtî edilmekte idi. Macaristan &#039;da GySngyös kasabasında vuku bulan bir toplantının akîm kalması üzerine Viyana&#039;ya gönderilen Mahmud Çavuş, impara« Î4 SÜLEYMAN I. torun şüpheyi davet edebilecek beyanlarını, avdetinde nakledince, padişahın ve divan-ı hümâyûnun itimâdını sarsmış ve Erdel hakkındaki şüpheleri artırmıştı. Frâter György, 1550 senesinde henüz İzabella &#039;yi iknâa muvafak olamadığı ve desiselerine devam ettiği sırada ise, kıraliçenin oğlu için pâdişâhtan yardım istediği görüldü. Bunun üzerine Kanunî Erdel &#039;e, üç millet ( macar, sekel, sakson ) asilzadelerini, Frâter György &#039;yi idare başından uzaklaştırıp Osmanlılara teslim etmeleri ve kıraliçe ile onun sâdık adamı Petrovics &#039;ten başkasına itaat edilmemesi hususunda tehditkâr bir ifâde ile ikaz eden bir ferman gönderdi (Istvânfy ve For-gach gibi macar kaynaklarında bundan bahsedildiği gibi, Ferdinand &#039;in bununla ilgili olarak 19 mart 1550 tarihli mektubunun Avusturya arşivinde bulunduğu hakkında bk. Hammer, göst. yer.). Bu esnada yine pâdişâh Budin bey-ler-beyisi ile Hatvan sancak beyine Szolnok kalesinin yıkılmasını, Eğri (Erlau, Eğer ) kalesine karşı harekete geçilmesini emrederken ( bk. Hammer, göst. yer.), diğer taraftan, istanbul &#039;da, Lehistan kiralının bir dostluk mektubunu getiren elçi Nicolas Bohousz &#039;u kabul eyliyordu { bk. Hammer, VI, 296 ). Ertesi sene papazın, yanlış haberler vermek suretiyle, pâdişâhı aldatmağa devam ettiği, Erdel &#039;i Habsburglara terk etmek için temmuz 1551&#039;de bir anlaşma imzaladığı hâlde, Avusturyalıların memlekete girdiği yolundaki şayiaların asılsız olduğunu te&#039;mine çalıştığı görülmektedir. Hâlbuki Budin beyler-beyisi, Ferdinand kuvvetlerinin Erdel &#039;e nufûz ettiği yolunda mütemadiyen pâdişâhı haberdar ediyordu ve bu sebeple Kanunî &#039;nin Erdel halkına hitaben yeni bir ferman göndermesi gerekmişti. 26 cemâziyelâhır 958 (1 temmuz 1551 ) tarihini taşıyan bu fermanda (bk. Pray Codex, Annales regum Hvngariae ab anno ... ad annum 1564... I—V., Wien, 1768—1770, II, 118) vaziyeti iyice tesbit etmeleri için Rumeli beylerbeyisi Sokullu Mehmed Paşa ile Semendre ve Vidin sancak beylerine, Eflâk ve Boğdan kuvvetlerine, Dobruca Tatarlarına ve Kırım hanına talimat verildiği bildirilmekte idi. Pâdişâh, papazın hiyânetine, Erdel &#039;in gizlice Ferdinand&#039;a terk edildiğine ve Avusturya kuvvetlerinin de bu memlekete girdiğine kanî olunca İstanbul &#039;daki Avusturya elçisi Mal-vezzi &#039;yi divana davet ederek kendisinden izahat istemiş, onun tatminkâr cevap verememesi üzerine de tevkif ettirerek Anadoluhisarı &#039;nda-ki „Kara kule&amp;quot; de hapsini emretmişti. Bu hâdiseyi protesto mâhiyetinde Ferdinand&#039;in bir mektup gönderdiği, Kanunî &#039;nin de bunu reddettiği görülmektedir (şevval 958 = eylûl 1551 tarihli nâme hakkında bk. Hammer, göst. y?r,), Bundan sonra Sokullu Mehmed Paşa &#039;nin Marti nuzzi ile muhaberesi ve Erdel &#039;e girerek bâzı kaleleri zaptı vuku bulmuştur [ bk. mad. MEHMED PAŞA— SOKULLU— ]. Ertesi sene Erdel &#039;deki harekâtın başına ikinci vezîr Ahmed Paşa getirildi. Rumeli beylerbeyisinin Tamşvar kalesini zaptedemeyişi pâdişâhı müteessir etmiş bu yüzden serdârı değiştirmişti. Ahmed Paşa, 27 rebiülâhır 959 (23 nisan 1552 )&#039;da mühimce bir kuvvetle Edirne &#039;den hareket etti. Pâdişâhın ve divanın verdiği talimata uyarak ilk önce Tamşvar &#039;1 muhasara ile burayı, çetin bir mücâdeleden sonra, zapta muvafak oldu. Müteakiben Eğri &#039;yi muhasara ettiyse de, kale kumandanı Dobo Istvân &#039;in başarılı müdâfaası neticesinde, zafer kazanamadı, sâdece bu civardaki Szolnok kalesini alabildi ( bk. mad. AHMED PAŞA — KARA—; Hammer, Âlî ve Peçe vî, göst. yerler ). İran s e f e r i n i n b a ş l a ma s ı -( 155*). Şah TahmSsp, Osmanlı ordusunun Macaristan &#039;da, pâdişâhın da Edirne &#039;de bulunmasını fırsat addederek, Van civarına gelmiş, Adilcevaz ve Ahlat havalisini tahribden sonra Erciş kalesini muhasara etmişti. Fakat yerli beylerden ibrahim Bey &#039;in şecaatle müdâfaa ettiği bu kaleyi zapta muvafak olamadığı gibi, Yular-kasdı Sinan Paşa-zâde Mustafa Bey &#039;in kumandanı bulunduğu Adilcevaz kalesine karşı yaptığı teşebbüsten de, gördüğü mukavemet üzerine, vazgeçmek zorunda kalmış, ancak Ahlat kalesini ele geçirebilmişti. Şahın oğlu İsmâ&#039;il Mirza ise, Ahlat&#039;tan Erzurum üzerine yürümüş, beylerbeyi İskender Paşa&#039;yi kale civarında savaşa mecbur bırakmıştı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İskender Paşs. üstün kuvvetlere karşı kahramanca çarpıştı v« bundan dolayı da Kanunî &#039;nin takdirine mn-har oldu (tafsilât için bk. Peçevî, s. 298 v.d.V iranlıların bu teşebbüsleri onlara karşı yeni bir sefer vesilesi oldu. Ancak pâdişâhın bizzat mı sefere çıkacağı, yoksa vezirlerden birini serdâr mı tâyin edeceği hususunda bâzı tereddütlerin olduğu anlaşılmaktadır. Kanunî bu sırada 58 yaşında bulunuyor ve şimdiye kadarki on bir sefer-i hümâyûnun yorgunluğu kendisinde müşâhade olunuyordu. Bu yüzden önce, vezîr-i âzam Rüstem Paşa &#039;yi serdar tâyin eden pâdişâh, onu bir kısım kapukolu kuvvetleri ile yola çıkardı. Kış mevsiminde Aksaray &#039;a giden serdârın buradan sipahiler ağası Şemsi Ağa &#039;yi (İsfendiyar-zâde Şemsi Paşa) ansızın İstanbul&#039;a, pâdişâhın nezdina gönderdiği görülmektedir. Ş e h z a d e M u s t a f a &#039; n ı n katli (1553). Şemsi Ağa, Kanunî &#039;ye, büyük şehzadesi Sultan Mustafa hakkında haber getirmişti. Bu Sjrada Amasya Sancak beyliğinde bulunan şeb» SÜLEYMAN L &amp;quot; ----—— 135 zade 38 yaşında idi ve Hurrem Sultan &#039;m te&#039;siri ile gözden ve teveccühten uzak tutuluyordu. İlim ve marifette de kudretli olduğundan diğer şehzadeler tarafından da kıskanılmakta idi (Peçevî, s. 300). Umumiyetle asker tarafından çok seviliyordu. Bâzı kimselerin kendisini, babasının ihtiyarladığı, bu yüzden Rüşte m Paşa&#039;yi Anadolu&#039;ya serdâr tâyin ettiği ve bu zâtın kendisinin kötülüğünü istediği tarzında sözlerle kandırdığını ve orduya gelip Rüstem Paşa &#039;yi öldürdüğü takdirde, padişahlığına mâni bir husus kalmayacağını telkinle fesada teşvik ettiklerini Alî ve Peçevî nakletmektedirler ( krş. Kunh al-ahbâr, var. 293; Peçevî, s. 300 ). Venedik balyosu Bemardo Na-vageroda 1553 tarihli olan raporunda (krş. Eug-enio Al beri, Relazione degli Amhasciatori Veneti, Firenze, 1840, seri III, cilt I) şehzade Bayezid &#039;in, büyük şehzade Mustafa &#039;yi saltanata daha lâyık gördüğünün söylendiğini bildirmektedir ki, umûmî efkârın saltanat için en münâsip bir namzet gibi gördüğü Mustafa da, anlaşıldığına göre, bu telkinlerin te&#039;sirinde kalmış ve Âlî &#039;nin bildirdiği üzere pâdişâhın ihtiyarladığı ve hasta olduğu şayiaları, onun isyan arzusunu kuvvetlendirmişti (Alî, göst. yer.). Hattâ kim oldukları açıklanmayan bu akıl hocalarının şehzadeyi, pâdişâhın kendisim yerine geçirmek arzusunda olduğu hâlde, buna Rüstem Paşa &#039;nın mâni oiduğu, yoksa padişahın geri kalan ömrünü Dimetoka saraylarında rahatça ve ibâdetle geçirebileceği sözleri ile kandırdıkları ve Sultan Mustafa &#039;nın da bunlara inanıp harekete geçtiği, Rüstem Paşa tarafından padişaha gönderilen Şemsi Ağa&#039;nın getirdiği haberler cümlesindendi. Ancak Kanunî bu haberlere inanmamıştı (Âlî, ayn. esr., var. 293 ). Rüstem Paşa, aynı zamanda askerin, pâdişâhın bizzat sefere çıkmasını istediğini de bildiriyordu. Bunun üzerine pâdişâh vezîr-i âzami istanbul&#039;a çağırdı ve sefere bizzat kendisinin çıkmak istediğini bildirdi. Bu arada, yeni bir savaş kararından haberdâr olan Şah Tahmâsp, pâdişâhı bu kararından çevirmek maksadiyle, evvelâ nezdinde esir bulunan Biga Sancak beyi Mahmud Bey &#039;i serbest bırakıp elçi olarak gönderdi, daha sonra da sâdâttan birisini yine bu maksatla yola çıkardı. Pâdişâh Haleb &#039;e gidinceye kadar bu zatı huzuruna kabul etmemişti (tafsilât için bk. aynı kaynaklar ve Hammer, göst. yer.; Solak-zâde, s. 522). Kanunî, 18 ramazan 960 (=28 ağustos &#039;553)&#039;*0 İstanbul&#039;dan hareket etti. Harekette bu kadargecikmenin, pâdişâhın bir rahatsızlığından mı, yoksa şehzade Mustafa hakkında alınan karar ve tedbirlerin icâbettirdiği bir zaruretten mi ileri geldiğini tâyin etmek güçtür. Pâdişâh, beraberinde şehzade Cihangir olduğu hâlde, ordu ile Üsküdar &#039;dan yola çıktıktan sonra Yenişehir &#039;de şehzade Bayezid &#039;i kabul etti ve onu Rumeli muhafazasına me&#039;mûr ederek Edirne &#039;ye gönderdi. Kütahya &#039;da Lehistan elçisi Yazlowieki&#039;yi huzuruna kabul ederek ona metbuu hakkındaki iyi hislerini bildirdi ve lehlilerin türk akınlarının Lehistan &#039;daki tahribatını durdurmak ve eski âhid-nâ-meleri yenilemek v. b. hususlardaki isteklerini müsait karşıladı ve avdetine müsâade etti (bu devirde her devletten daha fazla sık bir şekilde pâdişâh nezdine gönderilen Leh elçilerinin adları ve 1549, 1550, 1551 ve 1552 senelerine âit raporları hakkında bilgi için bk. Hammer, VI, 38 v.d., 296 v.dd.; keza, bu sıralarda İstanbul&#039;da bulunan Balyos Navagiero &#039;nun Kanunî &#039;yi tasviri, şehzadeler ve bu devir Osmanlı imparatorluğunun gelir ve giderlerinden v. b. bahseden raporu için bk. Hammer, agn. esr., s. 39, 297 v. dd.). 22 eylülde ordu Bolvadin &#039;e vardığı vakit, Saruhan Sancak beyi şehzade Selim babasının elini öpmeğe geldi ve seferde beraber bulunmak müsaadesini aldı. 6 teşrin I. &#039;de Ereğli &#039;den geçilip Ak-oyük ( Ak-tepe) mevkiine gelindiği vakit ise, Amasya sancak beyi Şehzade Mustafa geldi. Kendisini bekleyen akıbetten habersiz olarak otağını pâdişâhın otağının yakınına kurdurdu. Ertesi günü âdeti veçhiyle vezirler ve devlet erkânı şehzadenin otağına giderek el öptüler, hil&#039;at-ler aldılar. Müteakiben Mustafa bir ata binerek pâdişâhın otağına geldi, divanhane çadırı önünde atından indi. Vezirler önüne düşüp onu selâmladılar ve pâdişâhın çadırına kadar refakat ettiler. Yeniçeriler de onun geçtiği yerde toplanarak alkış tutuyorlardı. Fakat çadıra girince^ kendisini öldürmeğe me&#039;mûr dilsizleri karşısında buldu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Derhâl üzerine atıldılar bir boğuşmadan sonra, saray ağalarından Mahmud Ağa &#039;nın ( sonradan Zâl Mahmud Paşa) da yardımı ile biçâre günahsız şehzadeyi öldürdüler. Bu esnada çadırın dışında bulunan emîrâhuru ile bir ağasının başı kesildi. Konya defterdarı mallarını tesbit etmek üzere şehzadenin otağına gitti, ulemâ refakatinde na&#039;şı evvelâ Ereğli &#039;ye götürülerek namazı kılındı, sonra da Bursa &#039;ya naklolunarak Muradiye&#039;de defnedildi. Bütün tarihçiler şehzade Mustafa &#039;nın katlinin Hurrem Sultan ile Rüstem Paşa &#039;nm telkinleri neticesinde vuku bulduğunda müttefiktirler. Nitekim şehzadenin öldürüldüğü duyulunca, yeniçeriler Rüstem Paşa &#039;yi mes&#039;ul tutarak vezîr-i âzamin cezalandırılmasını pâdişâhtan istediler. Divan toplandığı sırada kapıcılar kethüdası mühr-ü hümâyûnu Rüstem Paşa &#039;dan aldı ve bütün vezîr,36 SÜLEYMAN L lerin çadırlarına gitmelerinin pâdişâhın emri olduğunu tebliğ etti ; daha sonra da ikinci vezir Ahmed Paşa &#039;ya mühr-ii hümâyûn verilerek vezîr-i âzam yapıldı (tafsilât için bk. madd. MUSTAFA «Sultan&amp;quot;, HORREM SULTAN, RÜSTEM PAŞA; ayrıca bk. Sultani Solimani Horrendam facimas in propriam filiam natu maximum sul-tanam Mastapham parricidio a. D. 1553 pat-ratum autore Nicolao a Moffan Burgando; Busbecq, Türk mektupları; Taşlıcalı Yahya Bey mersiyesi, Maktul şehzadeler, s. 229 v.dd.; Hayrallah Efendi tarihi; Nişancı tarihi; Alî, var. 294 v.d.; diğer mersiye yazanlar, Bursa &#039;h Rahmî ve Fazlî). N a h ç ı v a n s e f e r i ( 1553 —1555 ). Bu hâdiseden sonra İran şahının elçisine müsâade eden pâdişâh, kışı Haleb &#039;de geçirmek kararını verdi. Şehzade Selim kuvvetlerinin Maraş&#039;ta ve Rumeli askerinin ise, Tokat &#039;ta kışlamaları emrolundu. Teşrin II. başlarında ( 1 zilhicce 960 s= 8 teşrin 1553 ). Kanunî Sultan Süleyman da bizzat Haleb &amp;quot;e vardı; burada Cihangir &#039;in vefatı vuku buldu. Genç şehzadenin ağabeyisinin feci bir şekilde boğdurulmasın dan müteessir olarak hastalandığı ve ölümünün bu yüzden olduğu rivayeti vardır. Kışı Haleb &#039;de geçiren Kanunî bu esnada bu bölgede bir takım mâlî ıslâhatta bulundu. Ezcümle aşarın ve diğer vergilerin cibâyet usûlüne karışan su-i istimallerin giderilmesine emir verdi. Cihangir &#039;in vefatından müteessir olan pâdişâh Maraş &#039;ta kışlakta bulunan şehzade Selim &#039;i çağırdı ve onun gelmesinden sonra dâ Hama ve Ma&#039;arrat al-Nu!mân [ b. bk.] taraflarında bir müddet avlanmakla teselli aradı. Kanunî 6 cemâziyelâhır 961 (9 mayıs 1554 ) &#039;de Haleb&#039;den hareketle ve Urfa yolu ile Di-yarbekir &#039;e geldi. Bu civarda büyük bir divan toplanmasını emreden padişah, mutad hilâfına, sâde divan azalarına değil, aynı zamanda ocak ağaları, yeniçeri kethüdası, yaya-başıları, bö-lük-başıları, oda-başıları, vekilharçlar, solaklar, bölük ihtiyar neferlerinin de bulunduğu büyük bir kalabalığa, her zümre, karşısında e! kavuşturup durdukça, hitap ederek seferin mucip sebeplerini, yâni şahın islâm memleketlerine tecâvüzünün, saltanat namusuna dokunarak sayısız meşakkatlere katlanıld ğ nı söylemekte, her birinin hatırını sorarak hizmet ve bahadırlık edenlere fevkalâde riâyet olunacağını va&#039;d etmekte idi. Sözleri ordu mensuplarının kalbine o kadar te&#039;sir etmiş ve onları o derece kazanmıştı ki, küçük, büyük, gene, ihtiyar herkes gözleri yaşararak hep bir ağızdan Hind ve Sind &#039;e, hattâ Kafdağı &#039;na seler edecek olsa, dönmeyeceklerini ve pâdişâh uğruna ölmeyi her iki cihanda devlet addedeceklerini belirttiler (Âlî, var. 497; Peçevî, s. 308 ). 20 mayısta Diyarbekir &#039;den Erzurum tarafına yola çıkıldı. Çapakçur &#039;da Murad suyu üzerine kurulan köprüden geçildi. Haziran başlarında Karga Pazarı mevkiinde askere cephane dağıtıldı. Daha sonraki konaklarda sırasiyle vezirler (vezîr-i âzam Ahmed Paşa, ikinci vezîr Semiz Ali Paşa), beyler-beyiier (Rumeli, Karaman, Sivas, Dulkadır ve diğerleri ) ve şehzade Selim kuvvetleri pâdişâhın huzurunda geçit resmi yaptılar. Yürüyüş kolu tespit edildikten sonra hududa doğru ilerleyen pâdişâh, 5 temmuzda Kars sahrasına geldiği vakit, Şah Tahmâsp &#039;a bir nâme gönderdi. Bu mektup, vaktiyle Yavuz Sultan Selim &#039;in Şah İsmail &#039;e gönderdiği mektubu hatırlatmakta ve şahı savaşa davet etmekte idi. Kanunî mektubunda Osmanlı ulemâsının verdiği fetvaları ileri sürerek Peygamberin şeriatine uymağa davet ediyor, bu teklifi kabul edilmediği takdirde Kur&#039;an âyetleriyle süsîü bir ifâde ile şahı savaşa çağırıyordu ( Alî, var. 298 v. d.; Peçevi, s. 311 v. d. j Feridun Bey, Miin-şaât, II, 19 v. d. ). Bundan sonra pâdişâh, orduyu Revan, Karabağ ve Nahçıvan bölgelerine doğru şevketti. Sırasiyle Şuregil, Şarabhâne, Nilfrak kasabaları alındı. 17 şaban 961 i 18 temmuz) &#039;de Revan &#039;a varıldı. Burada şahın, oğlunun ve diğer han ve sultanların mükellef sarayları ve „Bağ-ı sultaniye&amp;quot; denilen mutena bir mevkî vardı. 24 temmuzda Arpaçay, ertesi günü Araş kenarında Karahisar konağı geçildi. Ordu Karabağ bölgesine geldiği vakit halkın etrafa kaçıp saklandığı ve kıymetli eşyalarını sakladıkları görüldü. Nihayet pâdişâh temmuz sonlarında Nahçıvan &#039;a vâsıl olmuş ve burada da Safevîlere ve Iran ümerâsına ve idarecilerine âit saray, konak ve mallar işgal edilmişti. Bu suretle, Kanunî, Ahlat, Adilce-vâz ve Erciş bölgesinin Şah Tahmâsp tarafından yağma ve tahribinin intikamını aldığına kanî bulunuyordu. Bu sırada İran şahının Lur dağlarında olduğu haber alındı. Vekayi-nâme-lerimize göre, padişahın Şah Tahmâsp üzerine gitmek istediği takdirde aradaki sarp dağların ciddi bir engel olamayacağı aşikârdı. Fakat,Osmanlı hükümdarı, bu kadarla iktifa o&#039;un-masım ve avdeti münâsip göıdü. Onun ordu-yn geri dönmek emri verirken, yoksul ve tahrip edilmiş bir memlekette güçlüklere ve kıtlığa uğramaktan endişe duyduğu ve bu sebep&#039;e bu kararı almış olduğu düşünülebilir. 6 ağustosta pâdişâh ve ordu Bayezid kalesi civarına vardığı zaman Şah Tahmâsp&#039;m sadrâzama hitaben bir mektubu geldi. Bunda, Osmanlı arazisinde ve reayaya karşı aynı şekilde mukabele edileceği bildirilmişti Bu arada imjidîye SÜLEYMAN i. «37 hâkimi Sultan Hüseyin Bey&#039;in Tebriz, Merâga, Sehend taraflarında İranlılara karşı bir zafer kazandığı, Bagdad &#039;a tecâvüz etmek isteyen Iran ümerâsının teşebbüslerini de önlediği haberi, onlardan aldığı sancak, tuğ ve nakkareler pâdişâha ulaştırıldı. Bir taraftan küçük çapta çarpışmalar olurken, diğer yandan iki taraf vezirleri arasında mektuplar teâtî ediliyordu. Hasankale civarında Çoban köprüsü mevkiinde Diyarbekir beylerbeyisi i!e Van bey-ler-beyisi pâdişâhın elini öptüler, gösterdikleri yararlıktan dolayı bil&#039;atlar ve terakkiler aldılar (tafsilât için bk. aynı kaynaklar, göst. yer.). Kanunî Erzurum&#039;da iken 26 eylül 1554 &#039;te bir İran elçisi, her iki hükümdara lâyık tâbirler ile yazılmış bir mektubu hâmil olarak geldi. Bu elçi, pâdişâhın arzusuna uygun yüksek derecede bir me&#039;mûr, Safevîlerde „korucu kaçar&amp;quot; unvanını, yâni has ordusu kumandanlığını hâiz olan Şah kulu Ağa idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Divan-ı hümâyûna celp ve resmen kabul edildi; pâdişâhın elini öperek şahın nâmesini takdim etti. Barış işinin gerçekleştirilmesi ve aradaki düşmanlığın ortadan kaldırılmasını hedef tutan bir mütârekeye müsâade edildi, elçiye de mezuniyet verilerek nâme-i hümâyûn ile avdet etti. 3 zilkade de ( 30 eylül) pâdişâh Erzurum &#039;u terk ile 20 gün sonra Sivas &#039;a, oradan da 12 günde Amasya &#039;ya geldi. Burada kapukulu efradı ile eyâlet askerlerini kışlaklarına ve memleketlerine gönderen pâdişâh, züemâya binde ikişer yüz, timarlılara da binde yüzer akçe terakki ihsan ederek Rumeli beyler-beyi Tavil ( Sokullu ) Mehmed Paşa &#039;ya vezîrlik tevcih etti. Pâdişâh o kışı Amasya&#039;da geçirdi ve ilk bahara kadar bir takım siyâsî müzâkereler ve idarî meşguliyetler dışında, avlanmakla vakit geçirdi. A ma s y a &#039;d a b a r ı ş m ü z â k e r e l e r i ve a n 1 a ş m a 1 ar (1555 }. Şah Tahmâp &#039;in eşik ağası Farruhzâd Bey, 9 cemâziyelâhır 962 ( 10 mayıs 1555 )&#039;de barışa dâir yeni teklifler, kıymetli hediyeler ve şahın bir mektubu ile Amasya&#039;ya geldi. Peçevî &#039;nin de aynen naklettiği bu mektubunda, şah, dostluk te&#039;minatı vermekte ve şi&#039;î hacılarına müsait davranılmasını reca etmekte idi (Peçevî, 1, 329 v.d.). Farruhzâd Bey, büyük iltifatlar gördü ve kendisine, muhtasar bir nâme-i hümâyûn verildi (8 receb 962 ). Bu, Osmanlı ve İran devletleri arasında bir barış anlaşmasına dâir teâtî edilen ilk mektup oldu ( bk. fabakSt al-mamâlik, göst. yer; Alî, ayrı. esr., var. 300; Peçevî, s. 336 v. dd.; Hammer, VI, 48 ). İranlılar ile barış yapıldığı sırada Ferdinand tarafından gönderilen bir elçilik heyeti de, Amasya &#039;ya vâsıl olmuştu. Bu heyet tanınmış macar âlimi ve siyâsîsi Peçuy (Fünfkirchen, Pecs) piskoposu Antonius Verantius (Veran-csics Antal) île Avusturyalıların Tuna filosu kumandanı Franz Zay ve belçikalı meşhur Bus-becq &#039;den müteşekkildi. Eğri muhasarasından ( 1 552 ) itibaren Macaristan&#039;da türlü hâdiseler vuku bulmuş ve ihtilâfları gidermek maksadıyla bir çok defalar elçiler gönderilerek divan-ı hümâyûn ile müzâkereler cereyan etmiş, bâzıları Kanunî tarafından da kabul olunmuş, fakat, hudud hâdiseleri her iki tarafın da şikâyetini mucip olacak derecede devam etmişti (tafsilât için ve Budin beylerbeyi Toygun Paşa &#039;nin Fülek ve Hollokö kalelerine karşı giriştiği teşebbüsler ve Ferdinand&#039;a, elçi Mal-vezzi&#039;ye gönderdiği mektuplar için bk. Hammer, VI, 49 v.dd.; Takâts Sândor, A Budai Başak Maggar ngelvü levelezese 1553—7589, Bu-dapest, 1915, s. 2 v.dd.), Macaristan&#039;da bu vak&#039;alar cereyan ediyorken, pâdişâh ve divan-ı hümâyûn Erdel &#039;i bir an gözden uzak tutmamıştı. Bu memleketin başına gelen belâların başlıca sebebinin Ferdinand olduğu her vesile ile Erdel halkına bildiriliyordu. Pâdişâhın fermanları Erdel şehirlerinde dolaştırılmış, hattâ pâdişâh Haîeb &#039;den de ( 7 nisan 1554 &#039;te ) böyle bir ferman göndermişti. Diğer taraftan Ferdinand &#039;in elçileri de kıraliçe ile Petrovics &#039;in gönderdiği adamların pâdişâh nezdinde itibârını azaltmaya ve onların teşebbüslerini akîm bırakmaya çalışmışlar, fakat mesaîleri bir netice vermemişti. Kıraliçenin elçileri o sırada artık 14 yaşında olan Zâpolyai &#039;nin oğlu: Jânos Zsig-mond &#039;1 pâdişâhın tekrar himayesine almasını ve ona Solymos ve Lippa ile bâzı kalelerin verilmesini tercüman Mahmud Bey vâsıtasıyle istemişlerdi. Bütün bu sebepler, Ferdinand &#039;in, bir an önce münâsebeti düzeltmek üzere, Kanunî nezdine geniş selâhiyetler ile bir sefaret heyeti göndermesini gerektirmiş, böylece Bus-becq ve arkadaşları 1555 senesi başlarında İstanbul &#039;a gelmiş oradan da kaim makam vezîr Hadım İbrahim Paşa tarafından Amasya &#039;ya gönderilmişlerdi. Elçiler getirdikleri mektupları ve hediyelerini verdiler, şikâyetlerini ve isteklerini belirttiler. Pâdişâh tarafından da kabul olunarak neticede altı aylık bir mütârekeye nail oldular ve Kanunî &#039;nin Ferdinand &#039;a hitaben bir mektubunu hâmil olarak 2 ha-zîranda İstanbul&#039;a müteveccihen Amasya&#039;dan ayrıldılar ( bk. Busbecq, Türk mektupları, türk. trc Hüseyin CahM Yalçın, s. 84 v. dd.; Hammer, VI, 52 v. dd.). K ı r ı m, Eflâk ve D ü z m e Mu s t a f a h â d i s e l e r l e 1554—1535 \ İran ve Avustar» ya elçilerinin Amasya &#039;da bulunduğu sıralarda, &amp;gt;3» SÜLEYMAN I. Venedik, fransız, Lehistan elçileri de başarı ile sona eren Nahçıvan seferi münâsebetiyle hükümetlerinin tebriklerini arz etmek üzere buraya gelmişlerdi. Bunları da kabul ettikten sonra, pâdişâh hazîran nihayetlerine doğru Amasya&#039;dan hareketle 31 temmuzda Üsküdar &#039;a vâsıl oldu. Bu sene zarfında Eflâk ve Boğ-dan &#039;da da bir değişiklik vukua geldi. Kırım &#039;da ise, bu tarihten iki sene önce bir tebeddül olmuştu. 1532 &#039;den beri Kırım hanlığında bulunan Mengli Giray &#039;m oğlu Sâhib Giray Kanunî nezdinde büyük teveccühe mazhar idi. Ancak son senelerde bâzı vezirler bu teveccühü hoş görmüyor ve onu padişahın gözünden düşürmeğe çalışıyorlardı. Bir müddet önce Sâhib Giray, Kazan hanlığında vefat eden Safa Giray &#039;in yerine, İstanbul &#039;da oturan Mübarek Giray &#039;m oğlu Devlet Giray &#039;in intihap ve tâyinini pâdişâhın ve divan-ı hümâyûnun tensibine arz ve bu suretle belki de bir rakipten kurtulmayı ümid etmişti. Fakat, aleyhinde kurulan bir tertible kendisi de padişahın teveccühünü kaybederek azlolunmuş ve yerine Devlet Giray getirilmişti. Bu zât, Kırım &#039;a gidergitmez de Sâhib Giray&#039;1 üç oğlu ile birlikte öldürtmüştü. Rusların büyük bir düşmanı olan Sâhib Giray ortadan kalktıktan sonra Ivan Vasili, Kazan ve Ejderhan &#039;1 zaptetmiş ve çar unvanını almıştır. Eflâk &#039;ta ise, 1545 &#039;ten beri voyvoda bulunan Mircea III. ( Ciobanul), Ferdinand &#039;a karşı müsâadekâr davrandığı gerekçesiyle azledildi ve yerine Radul &#039;un oğlu Pet-rascu gönderildi (şubat 1554). Ertesi sene de Boğdan beyi Alesandru Lapuşneanu, Lehistan &#039;in nutûzuyle iktidara gelmiş olduğu ve sadakati bilinmediği gerekçesiyle İstanbul &#039;a çağırılmış, fakat hakkındaki şüpheleri dağıttığından vazifesine iade olunmuştur. Bu zât Boğdan voyvodalığında 1561 tarihine kadar kalmıştır ( krş. madd. EFLÂK ve BOĞDAN; N. Ior-ga, Histoire des Roumains et de leur civili-sation, Paris, 1920, tür. yer.). Selanik taraflarında mechûl bir adamın, şeklen maktul şehzade Mustafa &#039;ya çok benzediğini bir çok kimsenin söylemesinden cesaret alarak saltanat sevdasına düşmesi ve başına bir çok adam toplayarak ve bâzı kimselere vezirlik ve kazaskerlik vererek, bir maceraya teşebbüsü hâdisesi de, bu şıraya rastlar. Hadiseden, önce Edirne &#039;deki şehzade Bayezid haberdâr olmuş, tenkiline kuvvet göndermişti. Pâdişâh da Amasya &#039;dan gelirken yolda Rumeli &#039;deki sancakbeylerinden ve kadılardan buna dâir arızalar alınca, İstanbul &#039;a gelir-geîmez üçüncü vezîr Mehmed Paşa &#039;yi bu işe me&#039;mûr etti. Düzme Mustafa kısa zamanda ele geçirildi ve İstanbul &#039;g getirilerek idam edildi (tafsilât için bk. Tabakât al-mamâlik ve Peçevî, göst. yer.). V e z î r - i âzam A h m e d P a ş a &#039; n ı n i d a m ı ( 1555 ). Kanunî, oğlundan sonra vezîr-i âzamini da idam ettirdi ( 17 zilkade 962=28 eylül 1555 ). Kâtib Çelebî &#039;nin Takvim al-ia-vârih &#039;de belirttiğine göre, pâdişâh, onu sadârete tâyin ettiği zaman azletmiyeceği hakkında te&#039;minat vermişti. Filvaki azledilmemiş, idam olunmuştu. Buna başlıca sebeb olarak, vezîr-i âzamin Mısır valisi Semiz Ali Paşa &#039;yi pâdişâhın teveccüh ve iltifatından düşürmek, kendisinin de selefi Rüşte m Paşa &#039;dan daha idareli ve hazîneyi dolu tuttuğu kanâatini vermek için türlü hilelere baş-vurmuş olması gösterilmektedir. Semiz Ali Paşa &#039;nın yerine tâyin ettirdiği Dukakin-zâde Mehmed Paşa &#039;ya Mısır sâliyânesini mümkün olduğu kadar arttırması talimatını vermiş, o da, selefinin mu-tad vergiyi tahsil ile sâliyâne olarak göndermesine mukabil, daha ilk sene Mısır sâliyânesini 150.000 duka fazla göndermişti; bu fazlalık pâdişâhın dikkatini çekmiş ve o sırada vezîr olarak divan-ı hümâyûnda bulunan Ali Paşa &#039;dan bunun sebebini sormuştu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Eski Mısır valisinin, orada bulunduğu sırada memleketi mevcut kanunlara göre idare ettiği ve yeni tekâlif vazederek halka zulüm ve taaddi yapmadığı yolundaki ifâdesi üzerine, Kanunî meselenin esâsını anlamak için tahkikat icrasını emretmişti (bu mesele ile ilgili pek çok hüküm ve fermân-ı hümâyûnları ihtiva eden mü-himme-i mektûme defteri Topkapısarayı arşivindedir ). Neticede, Ali Paşa &#039;yi gözden düşürmek için yapmış olduğu bâzı hileler pâdişâh tarafından anlaşıldı. Her hâlde bâzı hareket ve davranışları da hoşa gitmemekte idi. Ancak zahirî sebepler böyle olmakla beraber, gerçekte, Hurrem Sultan &#039;m, damadı Rüstem Paşa&#039;yi tekrar vezîr-i âzam yaptırmak arzusu ve Kanunî üzerindeki büyük te&#039;sir ve nufûzu, bu idamın perde arkası sebebi olsa gerektir. Nitekim, Âlî, Ahmed Paşa &#039;nın hal tereeme-sinde bir müddet sonra pâdişâhın elçisi olarak İran &#039;a giden Hasan Paşa &#039;ya Şah Tahmasp &#039;m, Ahmed Paşa &#039;nın „mekr-i nisvanla siyâset&amp;quot; edildiğini bildirdiğini kaydetmesi, _/ine Peçevî &#039;nin, Ahmed Paşa &#039;dan bahsederken „mekr-i zenanla kati&amp;quot; olunduğunu bildirmesi bunun hüccet ve delilleri olarak mütâlea edilebilir (bk. agn, eserler, Celâl-zâde ve Hammer, ayrıca madd. AHMED PAŞA, HURREM SULTAN). S ü l e y ma n i y e k ü l l i y e s i n i n açılış m e r a s i m i (1556). Temel atma merasimi 1550 senesinde sadrâzam, şeyhülislâm ve bütün devlet erkânı tarafından yapılan ve inşâatı altı sene süren Süleymaniye külliyesini» SÜLEYMAN I. --------------- - tî9 açılış merasimi 8 şevval 963 (15 ağustos 1556 )&#039;te yapıldı. Mimar Sinan&#039;ın idaresinde yapılan bu inşaat için 380 yük akçe veya 700.000 duka altından fazla bir para harcanmıştı (camiin mimarî hususiyetleri hakkında bk. mad. İSTANBUL, V/2, s. 1214/58 v.dd.; Tabakât al-mamâlik ). Mamafih, külliyenin tamamen ikmali 966 ( 1558 ) senesini bulmuştur. Kanunî bu mühim eserden başka yaptırdığı diğer altı te&#039;sis (babası nâmına Sultan Selim camii, şehzade Mehmed nâmına Şehzade camii, şehzade Cihangir nâmına Cihangir camii, Hur-rem Sultan nâmına Avret pazarında Haseki camii ve külliyesi, Mihrimah Sultan nâmına Edirnekapısı &#039;ndaki cami ve külliyesi, yine Mihrimah Sultan nâmına Üsküdardaki cami) ite o devirde İstanbul&#039;da çok büyük bir imâr hareketine girişmişti (bu te&#039;sisler hakkında tafsilât için bk. Hadikat al-cavâmi&#039;, tür. ger. ve mad. İSTANBUL, göst. yer.). Süleymaniye külliyesinin açılış merasimi vesilesiyle Şah Tah-mâsp Kanunî&#039;yi tebrik için istanbul&#039;a fevkalâde bir elçi ile tehniyetnâme ve nadide Kur&#039;an nüshalarından mürekkep hediyeler göndermişti. Bu münâsebetle şahın oğlu Huda-banda, vezîri azama, şahın zevcesi de Kurrem Sultan &#039;a tebrik mektupları göndermişlerdi (krş. Ferîdûn Bey, Münşaât, II, 14 v.dd.). Fâtih &#039;in Sahn-ı seman medreselerine mukabil yaptırılan Süleymaniye medreseleri ise, o devrin en yüksek ilim müesseseleri olmuş ve buralara en muktedir müderrisler getirilmesine pâdişâh bilhassa dikkat göstermişti (bk. İlmiye sal-nâmesi). Ö z b e k l e r , B u h â r â ve S e m e r k a n d h a n l a r ı ile mü n â s e b e t l e r . Şah Tarıma sp&#039;in fevkalâde elçisi istanbul&#039;a geldiği sıralarda Buhârâ ve Semerkand&#039;m, umumiyetle Mâverâünnehr &#039;in hâkimi olan Özbek devleti hükümdarı tarafından da Kanunî *ye bir nâme gelmişti. Öteden beri Safevîlerle mücâdeleleri olan bu türk-islâm devleti ile münâsebetler, o&#039;dukça seyrek, fakat gayet dostça ve kardeşçe idi. Irakeyn seferi esnasında hükümdar bulunan &#039;Ubayd Allah Han, Osmanlı pâdişâhı ile müşterek düşman aleyhinde bir ittifak mânâsına gelen bir iş-birliği kurmuş ve memleketini de Horasan &#039;a kadar genişleterek Bistâm ve Damgan şehirlerine sahip olmuştu. Nitekim, Özbek hanına gönderilen tarihsiz bir nâme-i hümâyûnda, Kanunî, &#039;Ubayd Allah Han ile oğlu &#039;Abd al-&#039;Aziz Han zamanlarında münâsebetlerin çok dostâne olduğunu bildirmişti (Ferîdûn Bey, Münşaât, II, 51). Daha sonra hükümdar olan &#039;Abd al-Latif Han ( 1540 — 1552 ) ile de çok samimî ve dostâne münâse-batdg bul(jn»n pâdişâhın, ona gönderdiği 14 cemâziyelevvel 957 (31 mayıs 1550) tarihli nâmesinden de (Ferîdûn Bey, I, 606 v.d.) bu münâsebetler hakkında bilgi edinmek mümkündür : msl. Kanunî Sultan Süleyman, Tebriz seferi esnasında Haleb &#039;de kışladığı sırada &#039;Abd al-Latif Han &#039;m bir elçisini kabul ettiğini, bu elçinin Hicaz &#039;a gidip-geldiğini bildiriyor ve iki tarafın ittifakı ile İran&#039;a karşı başarı elde etmek gerektiğini belirtiyordu. Keza, Buhârâ emîri &#039;Abd al-&#039;Aziz Han ile de dostluğu devam ettirerek 300 yeniçeri ile bir topçu birliğini ona yardımcı kuvvet olarak göndermişti. Müteakiben Burak Han adı ile anılan ve Abu &#039;1-Hayr &#039;in torunu bulunan (krş. Düvel-i islâmi-ge, s. 434 ) Navrüz Bahâdur Ahmed Han ( cülusu 1551) ile de iyi münâsebetler, onun cülusunu bildiren rebiüiâhır 963 (şubat 1556) tarihli Semerkand &#039;dan gönderdiği mektubundan ( Ferîdûn Bey, II, 80) sonra, devam etti. iki ay sonra (cemâziyelâhır 9Ö3=nisan 1556) elçisi Nizâm al-Din Ahmed Çavuş Bey vâsıtasiyle Buhârâ&#039;nın fethini pâdişâha bildirdiği gibi, akrabasından birini ziyaret için İstanbul &#039;a hareket eden şeyh Muşlih al-Din Mustafa ile de diğer bir nâme gönderdi {agn, esr., s. 81 v.dd.). Kanunî bunlara karşılık receb 964 (mayıs IS57)&#039;te Edirne&#039;den gönderdiği nâme-i hümâyûnda, şeyhin istanbul &#039;da bulunan akrabasına riâyet olunduğunu, İranlılarla bir müsâlaha yapıldığını, fakat İranlılar tarafından Burak Han &#039;in memleketine tecâvüz olunmasına rızâsı bulunmadığım, böyle tecâvüz vukubulduğu takdirde durumu kendisine haber vermesini bildirdi {agn. esr., II, 52, 84 v.d. j Hammer, VI, 68 v.d., 304 v.d.; Nuhbat al-tavârih, s. 47 ). M a c a r i s t a n ve Erdel hâ d i s e l e r i , m ü z â k e r e l e r ve m ü t â r e k e (1556— &#039;559 )• Amasya&#039;da Busbecq ve arkadaşları tarafından sağlanan mütâreke, hudutlardaki çarpışmalara son verememişti. Avusturya tarafından Hırvatistan baş-kumandanı Baron Ungnad, Osmanlılar tarafından Toygun Paşa, Hadım Ali Paşa gibi Budin beyler-beyileri ve diğer sancak beyleri arasında gerek münferit mübâre-zeler şeklinde, gerek karşılıklı akınlar olarak tecâvüzler fasılasız devam ediyordu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu me-yanda Macaristan &#039;da bâzı kaleler ihtilâf ve mücâdele konusu olmaktaydı. Ezcümle, Avusturyalıların büyük bir ehemmiyet verdiği ve stratejik bir mevkî olarak yığınak yaptıkları Szigetvar kalesi, 155° &#039;da Budin beyler-beyisi Hadım Ali Paşa tarafından başarısız olarak kuşatıldı [ krş. mad. ALt PAŞA—HADIM— ]. Buna karşılık Avusturya kumandanlarından Pallavi-cini bâzı ufak palankaları ele geçirdi. Diğer yandan Bosna sancak beyi Malkoç-oğlu Ali Bey de Kruppa ve diğer civar kalelere karşı 140 SÜLEYMAN I. harekete geçti, Unna ve Kulpa nehirleri arasındaki havali ile Kostanicza zaptolundu. Buna benzer hâdiseler devam ederken, 1558 &#039;de mühim bir türk akıncı kuvveti Carnyole kıt&#039;a-sında Mötling üzerine yürümüş, bir çok ganimetler almış, diğer yandan daTata kalesi, Us-tolni sancak beyi Hamza Bey tarafından zapt-edilmişti (diğer akınlar ve teşebbüsler hakkındaki tafsilât için bk. Hammer, V, 69 v.dd). Bununla beraber bu hâdiselere Kanunî &#039;nin fazla bir ehemmiyet atfettiği söylenemez. Hammer, Avusturya arşivinde bu senelere âit olarak bulduğu padişahın üç nâmesinde de, bu hudut hâdiselerinin bahis mevzuu edilmiyerek bunlarda başka meselelere dâir bilgi bulunduğunu bildirmektedir. İşte bu türlü ihtilaflı meseleleri halletmek istiyen imparator, mütemadiyen elçiler göndermek suretiyle, aynı zamanda, Erdel &#039;in kendisine terki hususunda Kanunî nezdinde gayret sarf etmekteydi. Buna mukabil pâdişâh da, haziran 1556 &#039;da, Bus-becq &#039;in Amasya &#039;dan avdetinden sonra, yeni bir nâme-i hümâyûn ve bir fevkalâde elçiyi Viyana &#039;ya göndererek Szigetvar &#039;m kendisine terkini istemişti. Aynı suretle Avusturya elçileri A. Verantius ve F. Zay da böyle bir teklifi hâvî bir muhtıra ile memleketlerine dönmüşlerdi. Şevval 964 (nisan 1557) tarihli nâme-i hümâyûn bu isteği dile getiriyordu, Diğer yandan, Erdel diyet meclisi, bu bölgedeki karışıklık ve kararsızlığa nihayet vermek maksadıyle, bir müddet evvel Lehistan &#039;a kaçmış bulunan kıraliçe ve oğlunu 1556 &#039;da Erdel&#039;de iktidarı ele almak üzere davet etmişti. Pâdişâhın emri ile Eflak ve Boğdan beyleri, daveti kabul ve pâdişâhın emrine itaat eden kıraliçe İzabella ile oğlu Jânos Zsigmond &#039;u Lehistan&#039;dan alarak Erdel Belgrad&#039;ma getirmişlerdi. Bundan sonra bunlar bu bölgeyi sonuna kadar Kanunî&#039;nin himayesinde idare etmişlerdir. Bu sırada İzabella&#039;nin elçisi Bebek İstanbul &#039;a gelerek, pâdişâhtan bir taraftan Lippa vt Tâmşvar &#039;in kendilerine terkini istemekte, diğer yandan da hali hazır vaziyetin devamını istiyen Avusturya elçilerinin gayretlerini akîm bırakmaya çalışarak Avusturya aleyhine yeni bir harbi teşvik eylemekteydi; istediği kalelerin Erdel &#039;e iade edilemiyeceği kendisine bildirilmişti. Arkadaşlarının Viyana &#039;ya gittiği sırada İstanbul &#039;da bekleyen Bus-becq, Viyana&#039;dan aldığı yeni talimat mucibince, Avusturya &#039;nin Szigetvar &#039;1 terk edemi-yeceğini divân-ı hümâyûna bildirdi ise de, Edirne &#039;de 7 ayiık yeni bir mütâreke akdine muvafak oldu ( 1558) ve buna riâyet edilmesi Ferdinand tarafından Macaristan &#039;daki ilgili kumandanlara bildirildi. Ancak 1559 &#039;da bu mütârekenin müddeti nihayet bulunca müzâkereler kesildi. Zîrâ, Busbecq &#039;in, Ferdinand &#039;m kendisine nisan 1559&#039;da Augsburg&#039;dan gönderdiği dört muhtelif ahidnâme tasarısından divân-ı hümâyûnca en uygun şartları ihtiva ettiği kanâatinin hâsı) olacağını zannederek sunduğu dördüncüsünün de pâdişâh tarafından reddoiunması üzerine, muvafakiyet ümidi kalmamış ve avdeti için istediği müsaadeyi de alamamıştı. Nitekim, 8 haziranda pâdişâh tarafından Üsküdar &#039;da resmen huzura kabul olunmuştu. Bu kabul esnasında, o, tahrir şeklini muayyen bir şarta bağlamadan sâdece barışın tasdikini taleple iktifa etti ve imparatorun, imzasını taşıyacak bir anlaşmaya tam bir sadâkat göstereceğim bildirdi. Erdel hududunda ihtilaflı mevkiler hakkında, imparatorun İzabella ile bu mevzuda anlaşacağını ve bu bölge hakkında daha şimdiden bütün iddialardan vazgeçtiğini ilâve etti. Fakat, bütün gayretleri neticesiz kaldı; Kanunî, Szigetvar hakkındaki talebinde ısrar etmekte idi. Çok geçmeden de Busbecq &#039;in Çemberlitaş civarındaki elçi hanında nezâret altında bulundurulmasını emretti (tafsilât için bk. Türk mehtapları, tür. ger.; Hammer, VI, 75 v.dd.). Bu sırada pâdişâh nez-dine Venedik, Fransa ve İspanya elçiieri geldiği gibi, Kanunî de Rus hükümdarına bir mektup göndererek, onu ilk defa olarak Çar unvanı ile anmış ve Osmanlı devleti ile Rusya arasında dostça münâsebetleri hatırlatarak kürk satın almak üzere Moskova &#039;ya giden Osmanlı tacirlerini tavsiye etmiştir (krş. Hammer, ayn. esr., s. 77). Ş e h z a d e B a y e z i d h â d i s e s i (1559 — 1562). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanunî Sultan Süleyma &#039;nin adaletle ve şefkat hisleri île bağdaşmayan ikinci hareketi, diğer oğlu Bayezid&#039;e karşı vuku buldu. Bu, büyük muhteşem ve kanunî sıfatlarını taşıyan bir hükümdara yakışacak bir hareket değildi. Gerçekten, onun saltanat yıllarının Osmanlı imparatorluğu tarihinin en parlak devirlerinden birini teşkil ettiği şüphe götürmez bir hakikat olmuş ve daha sonraki devirlerde klâsik bir çağ, kaybolmuş bir altın devir telakki edilmiş olması bir vakıadır. Ancak, bu muazzam görünüşün zıddına, müstakbel düzensizliklerin, iç ve dış gailelerin, gelişi-güzel hareketlerin, iktisadî sıkıntıların ve yolsuzlukların kaynağı da bu devir olmuştur. İmparatorluk camiası bu gidişe karşı umûmî hoşnutsuzluğunu. evvelâ şehzade Mustafa hadisesinde, müteakiben de şehzade Bayezid vak&#039;asında izhâr etmiştir. XVI. asrın ortalarından itibaren, imparatorlukta, muhtelif sebeplerle baş-gösteren iktisadî buhran, daha doğrusu iktisadî şartların değişmesi, mevcut durumdan memnun olSÜLEYMAN I. 141 mayan tımarlı sipahileri, bir taraftan köylülerle, diğer yandan kapukuliarı ile bâzı ihtilâflara sürüklemiş bulunuyordu. İşte bu huzursuzluklar ortasında bir kısım çevreler pâdişâhın artık kocadığı için tahttan indirilmesini ve yerine Mustafa &#039;nın geçirilmesini lüzumlu görmekte idi. Hattâ bu „müfsitler&amp;quot;den bir kısmı Mustafa &#039;yi da ikna ederek teşebbüse geçmek istemişlerdi. Bu harekette husûsiyle Anadolu timar erbabı, kapukullarının imtiyazlı durumlarına ve saraylı zümreye karşı, onu kuyvetle destekledikleri gibi, Mustafa&#039;nın katlinden sonra da, bu gayr-i memnun sınıf şehzade Bayezid etrafında toplanmışlardı. Şehzade Cihangir &#039;in de ölümünden sonra Kanunî &#039;nin tahtına vâris şehzadelerin sayısı sâdece ikiye inmişti ve bir süreden beri bu iki kardeş âdeta rakip vaziyette bulunuyorlardı. Şehzade Mustafa &#039;nın öldürülmesinde âmil olan saray çevresinin, Selim &#039;den çok Bayezid &#039;e tarafdar olduğu ve onun veliahdlığını sağlamak için çalıştığı ilk zamanlardanberi sezilmekte idi. Bu temayülde olanların başında Hurrem Sultan &#039;in bulunduğu görülüyordu. Ancak onun Bayezid &#039;i tercih etmekle beraber, öz ve büyük oğlu Selim aleyhinde de cephe aldığı söylenemezdi. Şehzade Selim &#039;in Nahçıvan seferinde babasının yanında bulunması ve uysal tabiatiyle babası üzerinde müsbet bir te&#039;sir bırakmasına karşılık, Hurrem Sultan da, Bayezid üzerine kanat germiş, hakkında duyulan ufak-tefek itimatsızlıkları gidermiş, hattâ, onu Konya&#039;dan daha iyi bir mevki gibi telâkki edilen Kütahya sancağına naklettirmişti. Bayezid, bu esnada (1558 ) Kütahya&#039;da Mekke emîri tarafından elçilikle İstanbul &#039;a gönderilen Kutb al-Din al-Makki &#039;yi kabul etmiş ve ona, Haremeyn-i şerîfeyne gönderilmekte olan surre-i hümâyûn vesilesiyle, saltanat kendisine müyesser olduğu takdirde, gerçekleştirmek istediği bâzı arzularından bile bahsetmişti. Gerçekten şahsiyeti, kültürü ve yaşayışı itibariyle de onu taht &#039;a namzet görenler çoktu. Selim &#039;in Manisa &#039;da nedimler arasında eğlenceye dalmış bulunmasına karşılık, Bayezid Kütahya &#039;da bir irfan muhiti kurabilmişti. Ancak Hurrem Sultan&#039;in aynı sene zarfında vefatı ite, Bayezid kuvvetli bir hamisini kaybetmiş oldu. Bundan sonra ise, Selim ile Bayezid arasında bir çok anlaşmazlıklar çıktı ve her iki şehzadenin taraf darlarının tutumu da soğukluğu arttırdı. Bu arada, her iki şehzadeye de hizmet etmiş olan Lala Mustafa Paşa&#039;nın iki kardeşi birbirine düşürmek hususunda bir çok tertip ve fesat hareketlerine giriştiği de iddia edilmektedir. Nihayet bütün anlaşmazlıkları endişe ile takip eden ve Selim &#039;in mütemâdi şikâyetlerinin te&#039;siri ile, kayguîarı daha da artan pâdişâh, Bayezid &#039;e yaptığı ihtarların ve nasihatlerin de bir faydası görülmeyince, oğulları arasında her hangi bir çatışmayı önlemek maksadiyle sancaklarını değiştirdi. Selim &#039;i Manisa &#039;dan Konya &#039;ya, Bayezid &#039;i Kütahya &#039;dan Amasya &#039;ya, her birine 300.000 &#039;er akçe terakki vermek suretiyle, naklettirdi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aynı zamanda Selim &#039;in şehzadesi Murad &#039;a Akşehir, Bayezid &#039;in büyük oğlu Orhan &#039;a da Çorum sancaklarını tevcih eyledi. Fakat, bu tahvil Bayezid &#039;i memnun etmemişti. Payitahttan uzak bir yere gönderilmesini hakaret sayıyor ve Amasya &#039;ya gitmek istemiyordu. Bayezid&#039;in Kütahya&#039;dan ayrılmamak için ileri sürdüğü mazeretleri kabul etmiyen padişah, bu şehrin imârı hususunda pek çok para sarfettiğini ve binaenaleyh nakil için paraya ihtiyacı olduğunu bildirmesine karşı, Kütahya &#039;dan hareketini bildirir-bildir-mez kendisine para gönderileceği cevabını vermişti. Bayezid, bundan sonra da türlü bahane ve mazeretler ileri sürdü ise de, nihayet 15 muharrem 966(28 teşrin I. 1558)&#039;da Kütahya &#039;dan hareket zorunda kalan şehzade, çok yavaş yol alıp, konaklarda lüzumundan fazla kalarak babasının vaadlerini yerine getirmesini bekliyordu. Esasen çok kalabalık bir kafile ile hareket eden şehzadeye yol boyunca da bir çok kimseler iltihâk ediyor, kuvveti gittikçe çoğalıyordu. Bu vaziyet karşısında zâten endişe duyan Kanunî, Bayezid &#039;e sözünü geçirebilecek ve onu yatıştırarak, bir an önce Amasya&#039;ya gitmesini sağlayacak bir şahsiyeti onun yanına göndermek lüzumunu duydu ve tarafsız hareket etmiş olmak için aynı zamanda şehzade Selim nezdine de başka birini göndermeğe karar verdi. Bu suretle dördüncü vezîr Pertev Paşa&#039;yi Bayezid&#039;in, üçüncü vezîr Sokollu Mehtned Paşa &#039;yi da Selim&#039;in yanına gönderdi. Gerçekten, Pertev Paşa Ankara &#039;ya yakın bir yerde Bayezid &#039;e müiâkî olmuş, pâdişâhın, Selim kadar kendisini de sevdiğini, aradaki anlaşmazlığı kaldırmak için bu nakillerin yapıldığını izahla, şehzadeyi az-çok teskin etmiş ve onun Amasya &#039;ya gitmek için ileri sürdüğü teklifleri ve babasından istediklerinin hepsinin yerine getirilmesini taahhüd etmişti. Bununla beraber, baba-oğul arasındaki anlaşmazlıklar ve iki kardeş arasındaki münâferet ve rekabetler devam etmiş, Kanunî, Bayezid &#039;in isteklerini yerine getirmekte oyalayıcı bir yol tutmuş, şehzade ise, taleblerini gittikçe artırarak âdeta babasını itham edercesine sesini yükseltmişti. Bu durum, pâdişâhın Selim &#039;e daha fazla meyletmesine sebep oluyordu. Bu sırada Lala Mustafa Paşa &#039;nın, Selim üzerindeki telkinlerinin ve aldığı tedbirlerin de Bayezid aleyhindeki SÜLEYMAN U tutumu kuvvetlendirdiği muhakkaktı. Tarihçilere göre, pâdişâha, şehzade Bayezid &#039;in gevmlü nâmiyle bir çok eski yayı başına topladığı, bir takım haydudu kapukulu, sekban ve tüfenk-çiyan yazdırdığı ve böylece 20.000 kişilik bir kuvvete sahip olduğu mealinde bîr haber de göndererek Kanunî &#039;nin şüphesini arttırmıştı. Bundan sonra her iki tarafça bir iç savaş hazırlığı başladı. Bayezid&#039;in, ister saltanat tahtını silâh kuvvetiyle ele geçirmek, ister nefsini müdâfaa maksadiyle olsun, etrafına kuvvet toplayarak bir ordu teşkil etmesi karşısında Selim de harekete geçmiş ve askerî hazırlığa koyulmuştu. Ancak aradaki fark, Bayezid &#039;in kendi başına hareket etmesine mukabil, Selim &#039;in, pâdişâhın emir ve müsâadesine göre davranması ve hazırlıklarının tabiatiyle daha sessiz ve pâdişâhın yardım ve direktifleri dâhilinde gerçekleşmesiydi. Pâdişâh, Selim &#039;in tek başına Bayezid&#039;e mukavemet edemeyeceğini anlamış, ona, Bayezid gibi sâdece çift bozan reayayı değil, harp kabiliyeti daha fazla olan, at kullanıp teçhizatına da mâlik bulunan raiyetten gevmlü yazmasını bildirmiş ve gerekli masrafları karşılamak üzere de 600.000 akçelik bir terakki ihsan etmişti. Buna rağmen Selim&#039;in asker toplamakta güçlüğe uğradığını öğrenince Konya &#039;ya yakın beyler -beyilere kuvvetleriyle birlikte Selim&#039;in hizmetine gitmek için hazırlanmalarını emretmişti. Böylece Anadolu beyler-beyisi Cenâbî Ahmed Paşa, eyâleti askeriyle Afyonkarahisar&#039;a, Dül-kadır beylerbeyisi Ali Paşa Kayseri &#039;ye gelecek, Karaman beylerbeyisi Ferhad Paşa ile Adana valisi Ramazan-oğlu Pîrî Paşa da Selim &#039;in emrine göre hareket edeceklerdi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu yolda pâdişâhın fermanını alan daha bâzı idare adamları da vardı ki, Bayezid bu suretle Amasya &#039;da âdeta bir çember içine alınmış bulunuyordu. Bu kıskaçtan kurtulmak için şehirden çıkıp kuvvetlerini toplayarak Ankara istikametine hareket edince, Kanunî, artık Bayezid üzerine yürümenin gerektiği kararına vardı ve Sokullu Mehmed Paşa ile Rumeli beyler-beyi-sini de Konya &#039;ya gönderdi. Pâdişâh, Selim &#039;e, müdâfaa muharebesini Konya&#039;da kabul etmesini emretmişti. Aynı zamanda mülti Ebüssu-&#039;ûd Efendi &#039;den, âdil bir sultanın evlâtlarından birinin itaatten ayrılıp bâzı kalelere müstevli olması, cebr ile halktan para alması ve asker toplaması hâlinde ve onu bu hareketinden başka suretle çevirmeğe imkân olmadığı takdirde »Cemiyetleri dağılıncaya kadar kıtale&amp;quot; cevaz olduğu hakkında bir fetva aldı. Kanunî, bundan sonra hâdisâtı daha yakından takip etmek isteyerek, haziran 1559 &#039;da otağını Üsküdar &#039;a kurdurdu. Çok geçmeden Konya &#039;da şehzade Bayezid kuvvetleri ile şehzade Selim ve pâdişâh kuvvetleri arasında bir savaş vuku buldu ve ikinci günü Bayezid kuvvetlerinin mağlûbiyeti ve firarı ile neticelendi. Bayezid, oğulları ve küçük bir kuvvetle Amasya &#039;ya kaçmaya muvafak oldu. Bundan sonra Bayezid &#039;in hareketlerinden pişmanlık duyarak pâdişahdan afını istirham ettiği ve bu maksatla Amasya müflisini de İstanbul &#039;a gönderdiği görülmekte ise de, pâdişâhın, sözü fi&#039;line uymadığı gerekçesiyle bu âsi oğlunun katli için almış olduğu fetvayı tatbik etmek istediği, şer-i şerif mucibince de merhamete lâyık görmediği anlaşılıyordu. Bu sebeple Selim &#039;e Bayezid&#039;i ele geçirmesini emretmiş, bunun için de ona, münâsip gördüklerine mansıblar tevcihi gibi geniş selâhiyetler de vermişti. Sokullu Mehmed Paşa ve Rumeli beyler-beyisi Mustafa Paşa ile birlikte ve babasının emri gereğince, şehzade Selim Amasya üzerine hareket ettiği sırada pâdişâh da onun kaçması ihtimâli karşısında hudut boylarında bulunan beylerbeyilerine birbiri ardınca hükümler göndererek, şehzade Bayezid&#039;in İran&#039;a kaçmasına mâni olunmasını emrediyordu. Bayezid afını beklerken vaziyetin gittikçe kendi aleyhine geliştiğini görmüş ve artık Amasya&#039;da kalamıyacağını anlamış olduğundan dört şehzadesini yanına alarak, Iran &#039;a doğru hareket etti (7 temmuz 1559). Yanında tamamen kendine sâdık mühim bir kuvvet bulunuyordu. Kendisini takip edenler hududa yakın Sa&#039;d çukuru denilen mevkide şehzade Bayezid &#039;in kuvvetlerine yetiştiler ve aralarında şiddetli bir çarpışma vuku buldu. Fakat onun hududu geçerek İran &#039;a ilticasına mâni olamadılar. Gerçekten, Revan hâkimi Nizam alDih Şah-Kuli, şehzadeyi ta&#039;zim ile kabul etmiş, durumu Şah Tahmâsp &#039;a da bildirerek, ondan aldığı emir üzerine Bayezid ve maiyetindekileri Tebriz&#039;e uğurlamıştı. Mülteciler orada şah tarafından 24 teşrin II. 1559 &#039;da mutantan bir merasimle kabul olundular. Kanunî, Şah Tahmâsp &#039;a bu münâsebetle gönderdiği ilk mektubunda, oğlu Bayezid &#039;in isyanını, Konya savaşını anlattıktan sonra, aradaki dostluğa binâen onun iade ve teslim edilmesini, aksi takdirde âsi şehzadeyi yakalamaya me&#039;mûr edilen Osmanlı kuvvetlerinin İran topraklarına girmeğe mecbur kalacaklarını bildiriyordu. Pâdişâhın endişesi Tahmâsp&#039;in Bayezid&#039;e fi&#039;l&#039; yardımda bulunması idi. Bunun önüne geçmek üzere her ihtimâle karşı ordunun hudut boylarında kışlamasını emretmişti. Diğer taraftan Selim de, Şah Tahmâsp &#039;a aynı mealde yarı, rica yarı tehdidi tazammun eden mektuplar gönderiyordu. Fakat şahın Kanunî&#039;ye ilk cevabı BaSÜLEYMAN L »43 yezid için babasına şefaatte bulunmak yolunda idi. Bundan sonra padişah ile Iran şahı arasında bir sürü muhabereler cereyan etmiş ve başlangıçta bu şefaat, Kanunî&#039;nin hiddetini az-çok teskin ederek babalık hislerini harekete getirmişse de, sonradan hâdiselerin aldığı seyir yüzünden, iki hükümdar arasında âdeta bir pazarlık konusu olmuştu. Zîrâ, Kaz-vin &#039;de Bayezid &#039;in maiyetinin sebep olduğu bâzı hâdiselerin doğurduğu huzursuzluk ve kuşku yüzünden Şah Tahmâsp da artık Bayezid &#039;in, Kanunî tarafından afı hususunda şefaatte bulunmaktan vaz geçmiş ve onu pâdişâhın elçilerine teslim etmek temayülünü göstermişti. Feridun Bey Münşaât &#039;ında ve diğer kaynaklarda görülen karşılıklı mektuplardan anlaşılan son karar şöyle idi: Tahmâsp &#039;m, Bayezid &#039;in büyük bir meblağ mukabilinde Selim &#039;in adamlarına teslim edilebileceği hakkındaki mektubuna Kanunî müs-bet cevap vermiş, Bayezid ve oğullarının teslimi karşılığında kendisinin 900.000 ve Selim &#039;in ayrıca 300.000 altın ödeyeceğini, şehzadeler mûtemed adamlarla Erzurum &#039;a kadar getirilecek olursa, bu meblağın orada ödeneceğini ve ayrıca şahın istediği Kars kalesinin de verileceğini bildirmiştir. Bu hareket Kanunî &#039;yi şahsı bakımından küçülttüğü gibi, Kars kalesinden feragati de Osmanlı devletinin haysiyetine yakışmamaktaydı. Bununla beraber Kars kalesi hakkındaki vaad yerine getirilmemiştir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Geıek para meselesi hallolunduktan, gerekse iranlılar ile dost kalınacağı hakkında bir ahid -nâme verildikten sonra, Kazvin &#039;e giden kalabalık bir heyet şehzade ve oğullarını Tahmâsp &#039;tan teslim almış ve katilleri hakkındaki hükmü hemen orada infaz etmiştir ( 21 zilkade 969 = 23 temmuz 1562). Bayezid ve oğullarının cenazeleri Sivas &#039;a getirildi ve burada defnolundu. Şehzade Bayezid hâdisesi, bâzı iç karışıklıklara sebep oldu, bir müddet onun taraf darlarına karşı mücâdele zorunda kalı-nıldı. Yevmlü teftişi yapıldı. Bir takım idarî değişikliklere lüzum görüldü ve bu arada yeniçeriler muhafız olarak Anadolu &#039;ya yayıldılar. Şehzadelerin sancağa çıkarılmaları usûlünde de değişiklik yapıldı (tafsilât için bk. Şerafettin Turan, Kanunî &#039;nin oğlu şehzade Bayezid vak&#039;ası, Ankara, 1961). R ü s t e m Paşa &#039;n in ölümü ve S e m i z Ali Paşa&#039;nin v e z î r - i â z a m l ı ğ ı (1561). Kanunî &#039;nin damadı ve iki defada 15 sene gibi uzun bir müddet vezîr-i âzami bulunan Rüstem Paşa, şehzade Bayezid &#039;in teslimi ile ilgili muhabereler sırasında ( 12 temmuz 1561) vefat etti. O, şahsiyeti ve icrââtı ile pâdişâh ve bu devir üzerinde, müsbet veya menfi olarak, derin bir te&#039;sir bırakmış olan iki vezîr-i azamdan biri sayılabilir. Hattâ, Kanunî&#039;nin saltanatını, ibrahim ve Rüstem paşaların birbirini itmam eden başlıca iki büyük sadâret devri olarak mütâlea etmek mümkündür. Birincisi nasıl imparatorluğun büyüklük, zindelik ve ihtişam devrini temsil etmişse, ikincisi de devlet hazînesinin en zengin, askerî kudretinin en parlak bulunduğu zamanın mümessilidir ve bu devir icrââtında pâdişâhın karar ve hareketleri üzerinde en müessir şahsiyet, her türlü hâdisenin seyrinde rolü ve damgası görülen adam Rüstem Paşa &#039;dır. Msl. Busbecq &#039;in müşâhadesine göre, keskin ve uzağı görür zekâsiy-le pâdişâhın şan ve şöhretini te&#039;siste onun büyük hizmeti vardı. Avusturya elçisi, istanbul &#039;da bu vezîr-i âzamin himmeti ve kabiliyeti sayesinde iç ve dış hazînelerde büyük mikyasta para biriktiğini, hattâ Rüstem Paşa &#039;nin aleyhdarlarmdan dinlemişti. Onun devlete gelir temin edebilecek bütün kaynakları harekete getirdiği görülmüştür. Aynı zamanda istanbul &#039;un iaşesi ve diğer mevzularda murabahaya meydan vermemek üzere salim tedbirler aldığına dâir vesîkalâr mevcuttur. Kanunî devrinde Avrupa ile olan iktisadî münâsebetlerde zamanzaman memleketin aleyhine tezahürler ve başta istanbul olmak üzere yer-yer gıda dar-lığ1 görülmekte idi. Bunun sebebi, Anadolu ve Rumeli &#039;deki toprak mahsûllerinin memleketin ihtiyacı düşünülmeden hârice çıkması veya kaçırılması oluyordu. Karadeniz ve Akdeniz limanlarına gelen yabancı gemiler çok defa rayiçten yüksek fiyatla hububat alıyor, yerli ve yabancı tacirler marifetiyle anbarlarda biriktirdikten sonra, kendi memleketlerine naklediyorlardı. Bâzan memleket ihtiyacına kâfi gel-miyen gıda maddelerinin veya bâzı ma&#039;mûl eşyanın gelişi-güzel ihracı, bilhassa, sefer zamanlarında bu türlü ihtiyaç maddelerinin yokluğunu mucip oluyor, istanbul &#039;da ve diğer yerlerde iktisadî buhran, hayat pahalılığı ve ihtikâr yaranılıyordu. Rüstem Paşa &#039;nin pâdişâha sunduğu bir arîzadan anlaşılmaktadır ki, o, kendi sadâreti devrinde bütün memlekete şâmil bir mes&#039;ele olarak görünen ve hattâ bâzı vezîrlerin bile menfaat ve ilgi duydukları bu mevzuda haklı bir hassasiyet göstermekte, Kanunî Sultan Süleyman&#039;ın dikkatini bu mes&#039;ele üzerine çekerek hububat satışının hiç bir kayda tabî olmadan serbest tutulması hâlinde beliren mahzur ve zararlara işaret etmekte idi. Diğer taraftan, Rüstem Paşa &#039;nin, pâdişâh üzerindeki nüfuzu ve kayın vâldesi ile zevcesi Mihrimah Sultan sayesinde, hükümdara bâzı yolsuz tutumlarını da kabul ettirmiş olması, Kanunî devrinin içtimaî bünyesinde menfi te&#039;sirler de doğurmuştu. Hakkındaki bir şikâyetten ö£- »44 SÜLEYMAN L renüdiğine göre, Eflâk voyvodalarından bîri, sadrâzama rüşvet vermek suretiyle, voyvodalı ğı kendisine te&#039;min etmiş, fakat bn yüzden dev let hazînesi büyük bir zarara uğramıştı. Onun Osmanlı devletinin bu en muhteşem devrinde, rüşvet kapısını açarak, daha sonraları bir fe lâket hâline gelen, yolsuzluk ve bozuklukların başı gibi görüldüğü bütün tarihçiler tarafın dan kabul edilmektedir ki, bu konuda hakkın da vâki bîr çok şikâyetler pâdişâha da akset tirilmişti (tafsilât ve meydana getirdiği diğer bid&#039;atler hakkındaki misâller için bk. Tayyib Gökbilgin, Rastem Paşa ve hakkındaki itham lar, Tarih dergisi, 1956, sayı n/ıs; ayrıca bk. mad. ROSTEM PAŞA). &#039; Rüstem Paşa &#039;nm yerine ikinci vezîr Semiz veya Kalın lekapları ile mâruf Ali Paşa vezîr-i âzam oldu. O, selefinin tam zıddı bir seciyede, iyi kalpli, cömert, halk adamı ve nüktedandı. Sohbetlerindeki latifeleri dillerde dolaşır ve nükteleri mecmualara kaydolunurdu. Pâdişâhın yaşlılığına işaret ederek daima sulhçu bir siyâset takip etmiştir [ bk. mad. ALÎ PAŞA, SEMİZ ]. A v u s t u r y a ile b a r ı ş a n l a ş m a s ı ve Iran e l ç i l i k h e y e t i ( 1562 ). Amasya&#039;da 1555&#039;te yapılan mütârekede askıda kalmış olan ihtilâflar devam etmiş ve Busbecq &#039;in uzun süreli bir anlaşma akdi hususundaki bütün gayretleri Rüstem Paşa &#039;nın sadrazamlığı devrinde boşa gitmişti. Ali Paşa iktidara gelince, Avusturya elçisine müsait davrandı. Nihayet. müzakereler 8 senelik bir barış anlaşması ile neticelendi. Bu muahedeye göre, imparatorun, Erdel &#039;e âit yerlerden kat&#039;î olarak feragat etmesi, kıraliçe ve oğlu ile ihtilaflı yerler hususunda&#039; anlaşacağı va&#039;dine karşılık, Kanunî 8 senelik bir müddet içinde, hukuken kendisine âit olup da, fi&#039;len Erdel kiralının elinde bulunan bâzı yerleri ( Tisza nehri bölgesinde ) ve Ferdinand&#039;a karşı tekrar vassallık vazifelerine devam eden Balassa ve Bâthory gibi asilzadelerin arazilerini istemeyeceğini taahhüt etmekteydi. Ayrıca Ferdinand,senede 30.000 dukalık vergiyi muntazaman ödemeye devam edecek, her iki taraf kendi arazilerindeki kaleleri karşılıklı olarak tahkim edebileceklerdi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muâhadede bunlardan başka iki tarafa vergi veren yerler, asîler ve mülteciler, haydutlar, şikâyetler ve saire hakkında da maddeler yer almıştı. Receb 969 ( mart 1562 ) tarihli bu ahid-nâme tercüman İbrahim Bey&#039;in refakati île Busbecq tarafından imparatora götürülmüş ve 1 haziran 1562&#039;de Prag&#039;da imzalanmıştı (bk. Baron de Testa, IX., s. 11 v. d. Ancak burada gösterilen eylül 1561 tarihi (muharrem 969) shid-nâmeye esas olan mütâreke tarihi olsa gerektir. Noradounghian, I, 31, Hammer &#039;in türkçe ve latînce nüshalarından bahsetmesini de dikkate alarak, mart 1562 &#039;yi göstermiştir ; ayrıca bk. Busbecq, agn. esr., s. 238 v. dd.% Şah Tahmâsp &#039;m, bu sırada Kanunî nezdine gelen elçilik heyeti, şehzade Bayezid &#039;in teslimine karşılık gönderilen paranın alınmasından sonra pâdişâhtan bâzı isteklerde bulunuyordu. Mutad hediyelerini takdim eden elçi, Kanuni tarafından kabul edildi. Fakat, Türkmen ve özbeklere karşı yardım istekleri, sünnî olan özbeklere karşı şi&#039;î mezhebindeki iranlılara yardımın din bakımından caiz olamayacağı gerekçesiyle ve iranlı hacıların Osmanlı arazisinden serbestçe geçmelerine müsâade talepleri ise, bu hacıların arap kabilelerinin tecavüzüne mâruz kalabilecekleri ve bunun da iyi münâsebetlerin ve barışın bozulmasını mucip olabileceği mulâhazasiyie kabûie şâyân görülmedi. Sâdece Bitlis hanının şaha ihanet ederek kaçan ve Bagdad &#039;a iltica eden oğullarının teslimi kararlaştırıldı. D e n i z l e r d e h a r e k â t , yeni hâdiseler ve s e f e r l e r (1550^—1560). Barbaros&#039;un 1546&#039;da vefatından sonra da Akdeniz &#039;deki Osmanlı hâkimiyeti bir müddet daha devam etmiş, onun yerine geçen Sokullu Meh-med Paşa&#039;nın kısa süren kapudan-1 deryalığını takiben bu vazifeye Rüstem Paşa &#039;nın kardeşi Sinan Paşa geçmişti. Barbaros&#039;un Cezayir beylerbeyiliğindeki halefi ise, evvelâ oğlu Hasan Paşa, sonra da yine Barbaros Nın yetiştirmelerinden Salih Reis olmuştu. Turgud Reis(Turgud Bey)&#039;e gelince, o da Menteşe sancağından zuhur ederek, daha Barbaros &#039;un hayatında şecaâtiyle her tarafa nam salmış, bu sırada esarete de düşmüş, Barbaros&#039;un tavassut ve imparatorun denizcilerini tehdidi ile kurtulmuş, bir aralık da Napoli körfezindeki Cas» teliamar kalesini zapt ile büyük bîr ganimet almıştı. Müteakiben kapudan-ı derya Sinan Paşa delaletiyle İstanbul&#039;a gelerek kendisine Karlı-ili sancağı verilmiş, maiyetindeki diğer kapudanlara da pâdişâh tarafından ulufeler v« fener asmak imtiyazı bahşedilmişti. Daha sonra Turgud&#039;un Tunus&#039;ta Mahdiya kalesini zapt ettiği, 1550&#039;de Şarlkent&#039;in ordusu tarafından bu kalenin muhasarasında büyük kahramanlığı görülmektedir. Bir defa da rastladığı ve kendisine tazim için yelkenlerini indirmeyen ve „pişkeş&amp;quot; vermeyen bir Venedik gemisini ateşlemiş ve barış hâlinde bulunulduğundan balyosun Rüstem Paşa nezdinde şikâyeti üzerin* pâdişâh tarafından İstanbul &#039;a davet edilmişti, Vezîr-î âzamin, kardeşini iltizam ederek dâima muarız bulunduğu (Kâtip Çelebî, Tuhfat al-kibâr, s. 691 Turg-ud P.eis. aleyhinde bir SÜLEYMAN I. »45 tertipten şüphelenerek İstanbul &#039;a gelmemiş, Magrib taraflarında takriben iki sene isyan hâlinde kalmış, fakat sonra Trablusjarb&#039;m fethi kararlaştırılınca, padişah kendisine incinmiş olmasına rağmen, davet emriyle birlikte ona bir mushaf ite altın kabzalı bir kılıç göndermişti; bunun üzerine kapudan-ı derya Sinan Paşa donanması ile birleşerek 958 ı 1551 )&#039;de Trablus-garb &#039;in fethini sağladı. Ancak Kanunî Sultan Süleyman &#039;in Trablus hükümetinin kendisine verileceği hakkındaki kat&#039;î va&#039;dine rağmen, Sinan Paşa &#039;nın fethedilen bu memleketi başkasına vermesi, Turgud Reis&#039;i darıltmış, diğer kapudanlarla birlikte pâdişâhın hizmetinden ayrılarak yine Magrib taraflarına gitmek istemiş, fakat kapudan-ı deryanın bir çok vaadle-riyle bu tasavvurdan vazgeçerek İstanbul &#039;a dönmüştü. Bundan sonraki senelerde de Turgud Reis &#039;in Akdeniz &#039;de büyük başarıları ve zaferleri oldu. Napoli ve Sicilya sahillerinde gazada bulundu ve Korsika&#039;da Bastia kalesini muhasara etti, Arnavutluk sahillerini denizden sıkıştırarak te&#039;dibe muvafak oldu. Umulandan daha büyük muzaferiyetler ve ganimetlerle istanbul &#039;a geldiği vakit, Osmanlı devletine ve onun büyük hükümdarına şan ve şeref kazandıran bu ünlü denizciye, pâdişâh Cezayir bey-lerbeyiliğini kapudanlık ile birlikte ihsan etmek istemiş, fakat Rüstem Paşa &#039;nın bu tevcihe, Turgud &#039;un, serbest hareket etmeği devlet hizmetinde bulunmağa tercih edeceğini ileri sürerek mâni olmağa çalışmasına rağmen, Turgud bizzat Kanunî &#039;nin huzuruna çıkarak Trablus eyâletini rica etmiş ve neticede, bu memlekete ölünceye kadar tasarruf eylemişti. Sinan Paşa &#039;nın ölümünden sonra kapudan-ı deryalığa Piyâle Paşa geçince 1554 \ Turgud Reis onunla birlikte yine Akdeniz &#039;deki faaliyetine ve gazalarına devam etti. Bu defa, Fransa donanmasına yardıma gönderiliyordu. Zîrâ d&#039;Aramon&#039;un teşebbüsleri neticesinde pâdişâh kapudan-ı deryaya hitaben bir ferman çıkarmış ve bunda Turgud Reis ile iş birliği kurulması ve onun tecrübe ve vukufundan faydalanılarak fransız donanması ile buluşmasını emretmişti i bk. Tuhfat al-kibâr, s. 70 v. d; Cevdet, Tarih, I, 351; bu münâsebetle pâdişâhın Fransa kiralına gönderdiği -uâme için bk. Ferîdûn Bey, Münşaât, I, 494 v. d.; Henri II. &#039;nin fransız donanması kumandanına bu hususla ilgili mektubu için bk. Charriere, ayn. esr,, s. 259 v. d.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Fransa kiralı Kanunî &#039;nin bu yardım ve kararından o kadar memnun olmuştu ki, gönderdiği 3 temmuz 1555 tarihli teşekkür mektubunda pâdişâha .,pek yüksek, pek muazzam, pek muhteşem, nâ-mağlûp hükümdar, müslümanların büyük pâdişâhı, bizim pek azîz ve muhterem İılkm Antikteptdiii dostumuz&amp;quot; diye hitap etmekte, sıcak ve samimî teşekkürlerini bildirmek mecburiyetinde bulunduğunu. Osmanlı donanmasının, i reveze &#039;ye vâsıl olduğunda, orada 5 fransız galerisini bulacağım ve fransız amirali ile müşterek düşmana imparatora) karşı neler yapılacağının kararlaştırılacağını ve sâireyi yazmakta idi (tafsilât için bk. Charriere, ayn. esr., s. 346 v. dd.). Gerçekten, Piyâle Paşa, donanma ile Sicilya &#039;ya doğru ilerlemiş, Akdeniz &#039;de bâzı kaleleri muhasara ve zaptetmiş, bu sırada 65 gemi ile Napoli önlerinde bulunan Andrea Doria, Osmanlı donanmasının geldiğini duyunca, oradan uzaklaşmıştı [ bk. mad. PİYÂLE PAŞA ]. Mamafih, Barbaros devrinde olduğu gibi, bu defa da, Fransızlar ile tam bir işbirliği yapılamamış, Fransa kiralı. Kanunî &#039;ye bu münâsebetle yeni bir mektup &#039; 22 teşrin 1. 1555 tarihli ) göndererek bu teşebbüste bir netice alı-namamasından kendilerinin itaba hedef tu-tulmamalarını reca etmiş ve mazeretlerini bildirmiştir ( Kalbiye „Calvi&amp;quot; harekâtı denilen bu teşebbüs hakkındaki diğer vesikalar için bk. Kâtip Çelebî, göst. yer; Ferîdûn Bey, Münşaât, II, 498 v. dd.; Charriere, ayn. esr.. s&amp;gt; 353 v.dd.). Bu sırada Cezayir beyler-beyisı Salih Paşa&#039;nın da o havalide bâzı teşebbüs ve harekâtı vardır; Fransa kiralına gönderilen mektuplarda da bundan bahsedildiği görülmektedir. Hâdise, İspanyollar ile ittifak hâlindeki bir yerli kabile reisinin Pavus Pinon de Ve-lez ) kalesini muhasarası ile başlamış ve Salih Paşa derhâl oraya koşarak İspan ol arı tard ve mağlûp etmişti t bk. Celâl-zâde ayn esr var. 411; Peçevî, Tarih. s. 348 ). Fransız kiralının bu sırada imparator ile Vaucelles &#039;de mütâreke yapması, Charriere &#039;e göre. müttefiki Kanunî &#039;yi memnun etmemişti. Pâdişâh, temsilcisinin bulunmadığı bu anlaşmanın tek taraflı olarak yapıldığından ve harp yüklerinin tamamen kendi üzerine yüklendiğinden şikâyette bulunmuştu ( ayn. esr., II, 364 . Henri İL, bunun üzerine derhal pâdişâh nezdindeki elçisi M, de la Vigne vâsıtasıyle, imparatorun tahttan feragatini mümkün kılmak ve kolaylaştırmak istediği için bu mütârekeyi kabû! ettiğini mazeret olarak ileri sürdü. Zâten başka sebeplerle de bu mütâreke işlemez hâldeydi. Hem bu vesile, hem de Salih Paşa&#039;nın o tarafa donanmanın şevkini istemesi sebebiyle, Piyâle Paşa kumandasındaki donanmayı, pâdişâh, üst-üste bir kaç sene Magrib sahillerine gönderdi ve keyfiyeti ayrı bir nâme ile Fransa kiralına da bildirdi ( krş. Ferîdûn Bey, ayn esr., s. 501 ). Piyâle Paşa, 1556 — &#039;558 seneieri arasındaki harekâtı neticesinde, Oran ve Bizerte müstahkem mevkilerini zapt ve Mayorka adasını 146 SÜLEYMAN I-. tahrip ederek, İspanyol donanmasına rastlamadan İstanbul &#039;a döndü. 1559 &#039;da ise, Adriyatik seferini yaptı, imparator kuvvetlerinin ve Malta şövalyelerinin Cerbe adasına karşı hazırlıkları esnasında da ikmâlini yaparak evvelâ Malta istikametinde düşman donanmasını aradı, sonra da onların Cerbe sularında olduğunu öğrenince Turgud Reis &#039;e mülâki olmak üzere buraya geldi [ krş. mad. PİYÂLE PAŞA ]. Yerli bir şeyhin imparator kuvvetlerine teslim ettiği Cerbe adasından 7—8 mil uzakta, ittifak hâlinde bulunan düşman donanması ile Osmanlı donanması arasında büyük bir deniz savaşı cereyan etti ( 16 mayıs 1560); bizzat Piyâle Paşa &#039;nın bildirdiğine göre, 3 gün 3 gece, devam eden savaş sonunda düşmanın 20 kadırgası alınmış, bunlardan biri yakılmış, 26 gemisi ele geçirilmiş, bir kısmı da kaçıp kurtulmuştu (bk. T O EM, I, 99, 29 ramazan 967=23 hazîran 1560 tarihli hüküm; Kâtip Çelebi, ayn. esr.,s. 74 v.d.; müttefik amirallerinden J. A. Doria &#039;nın kaçışı ve Don Alvaro &#039;nun da Cerbe hisarına sığınması hakkında krş. Hammer, VI, 123 v.d.). Deniz harbi bir zafer ile neticelendikten sonra da adayı ve kaleyi kurtarmak cihetine gidildi. Turgud Reis &#039;in de katıldığı ve Trablus eyâletinin, Trablus, Kayrevan, Sfâkes v. b. piyade ve süvari kuvvetlerini de beraberinde getirerek yaptığı kuşatma 80 gün sürdükten sonra nihayet Don Alvaro teslim olmaya mecbur kaldı, kadırgaların hepsi batırıldı, büyük mikdarda esir alındı (30 temmuz 1560; ayrıca bk. Bus-becq, ayn. esr., s. 22; v.dd.). Osmanlı imparatorluğunun Hind denizindeki faaliyeti ve Portekizliler ile çarpışmalar, Hadım Süleyman Paşa &#039;nın dönüşünden sonra da devam etmişti. Bir aralık Portekizliler Kızıl-deniz &#039;e girip Cidde limanını işgal etmek istedilerse de, Mekke emîrinin yetişmesi üzerine muvaffak olamadılar; Süveyş tersanesini işgal ile Türk donanmasını yakma teşebbüsleri de akîm kaldı. Kısa bir zaman için ele geçirebildikleri Aden şehri de, Süveyş kapudanı Pîrî Reis &#039;in himmeti ile kurtarıldı. Pîrî Reis bundan sonra 30 kadar gemiden mürekkep bir filo ile Hind denizine çıkmış ( 1551 ), fakat buradaki harekâtı başarısızlık ve Süveyş filosunu Basra &#039;da bırakmış olması suç addedilerek dönüşünde, Kanunî &#039;nin emriyle Mısır &#039;da îdam edilmiştir ( 1553 ). Pîrî Reis &#039;in Akdeniz &#039;in haritalarını havi ve koy, körfez, boğaz ve limanlarını, deniz akıntılarını bildiren Kitab-ı bahriye adlı eseri Osmanlı denizcilik tarihi için çok değerli bir eser mahiyetindedir (tafsilât için bk. mad. PÎRÎ REİS ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pâdişâh, Pîrî Reis &#039;ten sonra Süveyş kapudanlığını KubadPaşa &#039;nın inhası üzerine, eski Katîf sancak beyi Murad Reis &#039;e tevcih etti. Murad Reis donanmadan bir kısmiyle Basra &#039;dan ayrıldı ise de, Hürmüz adası civarında rastladığı Portekiz donanması ile. vâki savaşta mühim zayiat vererek, Basra &#039;ya dönmek zorunda kaldı ve azlolundu ( 1552 ). Bu suretle Basra körfezinde mahsur kalan Süveyş donanmasını Süveyş&#039;e getirmeğe, Süveyş ka-pudanlığı vazifesiyle tersane reislerinden Sey-dî Ali Reis me&#039;mûr oldu ( 1553 ). Ancak, bu zât da donanmayı geriye getirememiş, Portekizlilerle ve Hind okyanusunun fırtınalarıyle mücâdeleden sonra Gucerât sahillerine düşerek üç yıllık maceralı bir seyahatten sonra kara yolundan İstanbul &#039;a dönmüş ve Mir&#039;St al-mamâlik isimli meşhur seyahatnamesini padişaha takdim ederek iltifata mazhar olmuştur (tafsilât ve ayrıca te&#039;lif ettiği Muhit adlı eseri hakkında bk. mad. SEYDÎ ALİ REtS; Âlî, ayn. esr., var. 303 v. dd.; Peçevî, göst. yer; Hammer, VI, 120 v.d.). Malta m u h a s a r a s ı (1565 ). Avusturya ile 1562 barış anlaşması Akdeniz &#039;deki harekâta da müspet te&#039;sir yapmış, İspanya kiralı bir müddet hareketsiz kalmışsa da, 1564 &amp;quot;de Cerbe &#039;nin kaybını telâfi etmek isteyerek, Catalonia kıral naibi Garcia de Toledo &#039;yu Afrika sahillerine göndermiş ve Pinon de Velez&#039;i tekrar ele geçirmişti. Gerek bu hâdise, gerek o sırada Malta donanmasının Osmanlı sarayı ile ilişiği bulunan bir gemiyi zaptetmesi Malta muhasarasının zahirî sebepleri sayılabilir. Hakikatte, Akdeniz hâkimiyetinin Osmanlılarda kalabilmesinin ilk ve esaslı şartının, şarkî ve garbî Akdeniz arasında mühim bir mevki olan Malta &#039;nın zaptı ile mümkün olabileceğini gören Turgud Reis, senelerden beri bu yolda gayret sarfediyordu ve 1551 &#039;de böyle bir teşebbüste de bulunmuştu. İşte Bostancıbaşı &#039;ya âit bir geminin tüccar ve hacılarla dolu olarak gelirken Maltalılara esir düştüğü haberi İstanbul &#039;a gelince, büyük bir teessür uyandırmış ve pâdişâh Malta üzerine sefere karar vermişti. Bu sefere Kızıl-Ahmedlü vezîr Mustafa Paşa serdâr tâyin edildi. Pâdişâhın hususî müsaadesiyle bu sefere kapıkulu efradı bile donan-macı olarak katılmak imkânını bulmuşlardır. Sadrâzam&#039;in topladığı divan, Malta seferine 300 gemi ile çıkılmasını, kale döğecek 20 ağır top ile 120 daha küçük top ve 20.000 kantar barut v. b. götürülmesini kararlaştırmış ve iki ay gibi kısa bir zamanda bu hazırlıkları tamamlamıştı. Büyük türk denizcisi Turgud Reis &#039;in şehâdetine mal olan bu seferden müsbet bir netice elde edilemedi. Kâtip Çelebi 1, agn. esr., s. 81 ) başarısızlığı serdârla kaplıdan-1 derya Piyâle Paşa &#039;nın yekdiğeri üzerine yüklemeye çalıştığını bildirdiği gibi, sadrâzamın SÜLEYMAN I. MI daha seterin Daşında her ikisine karşı güvensizliğini belirttiği [bk. mad. ALİ PAŞA—SEMİZ—], hattâ pâdişâhın da mîrahur Ferhad Ağa &#039;ya bir gün bu işten duyduğu nedameti açıkladığı Setânikî ( Tarih, s. lo) tarafından ifâde edilmektedir. Malta sefer ve muhasarası hakkında krş. mad MALTA. A v u s t u r y a l ı l a r ile yeni i h t i l â f lar ve S i g e t v a r s e f e r i (1566) . 1562 Osmanlı— Avusturya anlaşmasından sonra da hudutlarda ve Macaristan &#039;da bâzı anlaşmazlıklar zuhur etmiş, Avusturya hükümeti bu yüzden, evvelce taahhüt ettiği vergiyi iki sene üst-üste göndermemişti. Anlaşmanın imzasından iki sene sonra imparator Ferdinand ölünce (•564), vezîr-i âzam, İstanbul&#039;daki Avusturya elçisinden hem müterakim vergiyi, hem de anlaşmanın geri kalan 6 senelik müddetinin yenilenmesini istemişti. Yeni imparator. Maximi-lien II. ise, paranın ödenmesini anlaşmazlıkların halline ta&#039;lîk etmeyi uygun görmüştü. Kanunî, cülus tebriği için Bâlî Çavuş &#039;u Viyana&#039;ya gönderdiği vakit, imparatorun eski ahidnâmeyi yenilemek arzusunda olup-olmadığını da sordur muştu. Bu esnada Erdel kiralı Jânos Zsig-mond imparatorla aralarında ihtilâf konusu olan bir bölgeye müdâhale etmişti; Erdellile-rin kanâatına göre, Avusturya o zamana kadar burayı fuzuli işgal altında bulundurmuştu. Gerek bu hâdise ve gerekse diğer ihtilaflı mevzular hakkında izahat vermek üzere pâdişâh nezdine yeni bir Avusturya elçisi geldiği vakit, vezîr-i âzam, ona sulhun 8 sene müddetle uzatılmasına efendisinin müsâade edeceğim, ancak Osmanlı devletinin Tisza nehrinin ötesinde sahip olduğu bütün toprakları muhafaza arzusunda olduğunu bildirdi. Bu müzâkereler ve elçinin yeni talimat almak üzere Viyana&#039;ya dönmesi sırasında Semiz Ali Paşa vefat etmiş ve yerine Sokullu Mehmed Paşa vezîr-i âzam olmuştu ( 1565 ). Yeni sadrâzam &#039;in bu mevzu-dâki tutumu ve siyâseti selefininkinden hayli farklı idi. Müzâkerelere devam için tekrar gelen Avusturya elçisi Czernowicz &#039;i ilk kabulü esnasında, imparatorun Tokaj ve Szerencz &#039;i iade etmesi lâzımgeleceği gibi, Szathmar anlaşması pâdişâhın muvafakati alınmadan yapıldığı için, hükümlerinin yerine getirilmesinin asla mümkün olamayacağını bildirmişti. Bu yüzden, verginin ödenmesine ve isteklerin yerine getirilmesine kadar bütün müzâkereler kesilecek ve barışın yenilenmesi işi bundan sonra bahis konusu olabilecekti. 1566 senesi başlarında da vaziyet gerginliğini muhafaza ediyordu. İmparator bir taraftan muharebeye hazırlanıyor, diğer yandan da Kanunî nezdine yeni elçiler gönderiyordu. Fakat yeni elçi Hosszûthoty, ihtilaflı konulardan f biri olan Kruppa kalesinin iadesini talep ettiği hâlde, müterakim vergiyi getirmemiş ve başka bir ihtilâf mevzuu olan Tokaj kalesi hakkında da tatminkâr izahat vermemişti. Bu sebeple pâdişâh, Avusturya &#039;ya karşı yeni bir sefer ilân etti ve elçiyi nezaret altına aldırdı. Tarihçilere ve ezcümle bu sefere müstakil bir eser ( Heft meclis ) tahsis eden Âlî &#039;ye göre, seferin sebepleri arasında, bilhassa Sigetvar İhalesindeki düşman kuvvetlerin hudutlarda yağma ve garetle her tarafa taarruz ederek reayayı huzursuz bırakmaları vardı. Pâdişâh ise, ihtiyarlığına ve hastalığına rağmen sefere çıkmaya karar vermişti. Hükümdarın sefere bizzat iştirakini, bâzı tarihçiler, şimdiye kadar fetih teşebbüsleri başarısızlığa uğramış olan, Avusturyalıların çok müstahkem Sigetvar ( Szigetvar ) ve Eğri (Eğer) kalelerini alarak Macaristan &#039;da mukavemet ve yığınak yuvası bırakmamak arzusuna atf etmektedirler; hattâ Yanık kale ( Györ ) ve Kornom ( Komâ-rom) kalelerini de zaptederek bu bölgedeki fütuhat silsilesini şan ve şerefle tamamlamak istediği düşüncesindedirler. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ancak, onun bu kararında bir sene önceki Malta başarısızlığının intikamını almak arzusu kadar, 10 seneden fazla bir zamandır sefere çıkmamasını tenkid edenleri tatmin ve teskin etmek düşüncesi de müessir olmuş olmalıdır. Bu türlü tenkitler açıkça yapılıyordu. Msl., Şeyh Nureddin isminde biri bizzat cihâd vazifesini yapmayan bir hükümdarın muahezeye lâyık olduğunu söylemekte, padişahı sefere tahrik etmekte idi. Bu mevzuda onu kızı Mihrimah Sultan&#039;in da teşvik ettiği rivayet olunur. Tabîatiyle hudûd kumandanlarının bu yoldaki arızalarının ve taleplerinin de te&#039;siri olmuştur. Sefer- i hümâyûn başlamadan önce ikinci vezir Pertev Paşa serdarlıkla Erdel tarafına gönde rildi. Vazifesi Tamşvar taraflarındaki Erdel kalelerinden Göle (Gyula ) kalesinin zaptı idi, bu suretle Osmanlı ordusunun sağ kanadı emniyet içinde bulunacaktı ( Pertev Paşa &#039;nın durumu inceleyerek, harekât istikameti hakkında yazdığı arîzalar için bk. Tayyip Gökbilgin, Kanunî Sultan Süleyman &#039;m 1566 Sigetvar seferi, sebepleri ve hazırlıkları, Tarih dergisi, 1966, XVI.). Pâdişâh ve Osmanlı ordusu 1 mayıs 1566 &#039;da İstanbul &#039;dan hareket etti ve mu-tâd yolu takip ile yolda Erdel kiralını da kabul ederek, ağustos başlarında Sigetvar&#039;1 muhasaraya başladı (tafsilât için bk. T( Gökbilgin, ayn. esr.). Kale kumandanı ZrinyT Mi kloş, kaleyi iyi tahkim etmiş ve kuvvetli bir müdâfaa ordusu hazırlamış idi. Osmanlı ordusu yaklaşırken, istihkâmların ortasına büyük bir haç 148 SÜLEYMAN I. koydurmuş, Osmanlı padişahının ihtişamına mukabele mânasında, kale bedenleri üzerine kırmızı çuha tefriş ettirmişti. Muhasara bir aydan fazla sürdü ve mukavemet şiddetli olduğu için çetin ve çok zayiata sebep oldu; bir çok mevziî ve umumî hücumlar yapıldı. Evvelâ dış istihkâmlar ve dış kale alındı. Muhasaranın onbeşinci günü yapılan ve bizzat vezîr-i âzam tarafından idare olunan hücumdaki büyük kayıpları ve bizzat Sokullu &#039;nun da tehlike atlattığını, kalenin şimal taraflarından biraz uzakta bir tepe üzerindeki otağında haber alan pâdişâh, vezîr-i âzam &#039;a bir tezkere göndermiş, iyice hazırlanmadan ve gerekli savaş vâsıtalarını tamamlamadan metrislere giçmeğe rızâsı olmadığını bildirip „zîrâ bu kale benim yüreğimi yakmıştır ; dilerim Hakdan ateşlere yana&amp;quot; diyerek muhasaranın uzamasından ve zayiatın fazla olmasından duyduğu teessürü belirtmişti. Bundan sonra, evvelâ teslim teklif edildi ve bâzı harp hilelerine müracaat olundu, hepsi de te&#039;sirsiz kalınca hücumlar ve tazyik daha da arttırıldı ve nihayet 7 eylülde fetih müyesser oldu (tafsilât için bk. muhasaraya bizzat iştirak eden Selânikî Mustafa, agn. esr.; Ferîdûn Bey, Nuzhat alahbâr dar safar-i Sigetvar, Topkapısarayı, hazîne, nr. 1339, h. 976 tarihli; Alî, Kunh al-ahbâr, var. 330 v.dd.; ayn. mil., Heft meclis, İkdam neşriyatından ; Peçevî,Nuh-bat al-tavârih; Solak-zâde ; Ramazanzâde Age-hî Mansur Çelebî, Sigetvar seferini mübeyyin tarihçe, Üniversite kütüp., nr. T Y 3884 ; diğer Sigetvar fetihnameleri için bk. Osmanlı müellifleri, fihrist). Ka n u n î S u l t a n S ü l e yma n &#039; ı n ölümü (7 eylül 1566). Pâdişâh sefere çıktığı sırada hasta ve zayıf idi. Edirne &#039;y6 gelmeden rahat bir arabaya nakledilmiş olup, sefer yorgunluklarını azaltmak, nakil vâsıtasının sarsıl mamasını te&#039;min maksadiyle, sadrâzam bir konak önden giderek güzergâhı tanzim ve tesviye ettirmekteydi. Hastalığının nikris, dizanteri, nüzul ve hattâ kanser olduğu hakkında türlü rivayetler ve görüşler vardır. Muhasaranın son günlerinde hastalığının arttığı orduda şayi&#039;--olmuştu. Vefatı 6/7 eylül gecesi, gece yarısından sonra vuku bulmuş ye keyfiyet derhal vezîr-i azama gizlice haber verilmişti. Sokullu Mehmed Paşa, büyük teessürüne rağmen, saltanat işlerinin ve artık başarıya ulaşmak üzere olan muhasaranın yürümesini aksatmamak, her hangi bir karışıklığa yahut gayretsizliğe meydan vermemek maksadiyle pâdişâhın yakınında ve keyfiyetten haberdar bulunanlara, bunun kat&#039;iyen kimseye duyurulma-masını, herkesin basiret üzere ve sanki Sultan Süleyman hayatta imiş gibi hareket etmesini tenbih etti ; pâdişâhın mahremlerinden Silâh-dar Cafer Ağa &#039;ya gizlice tezkere gönderip ka-pucular kethüdasının otağ-ı hümâyûna davet edilmesini ve ona ..pâdişâhın sıhhati hamd olsun düzelmek üzeredir, amma bu kalenin bu kadar zahmet ve zayiattan sonra feth olunmamasından dolayı çok huzursuzdur, emr-i şerifleri kalenin hemen bugün feth olunmasıdır&amp;quot; denilmesini emretti. Gerçekten, böylece hareket edilerek, vezirler dâhil, hiç kimse vefattan haberdar olmadı ve kale de aynı gün feth olundu. Sadrâzam yine zaman-zaman arza girmekte, pâdişâhın hattına benzeyen silahdâr Cafer Ağa &#039;nm yazdığı tezkerelere göre hareket etmekte idi. Böylece vefat haberini, yeni pâdişâh Selim &#039;in orduya gelmesine kadar saklamağa muvaffak oldu, bu müddet zarfında Sultan Süleyman&#039;m na&#039;şı tahnit ve ahşası o civara defn edildi. Buraya sonradan Budin bey-ler-beyisi Sokullu Mustafa Paşa mermerden muhteşem bir türbe yaptırmış ve burası asırlar boyunca Sigetvar &#039;da Sultan Süleyman türbesi olarak ziyaret edilmiştir (tafsilât için bk. Tayyip Gökbilgin, Kanunî Sultan Süleyman &#039;in Sigetvar &#039;daki türbesi, Tarih dünyası ( 1950 ), sayı 4 ; Molnâr Jozsef, Szûlejmân seul-tân siremleke Turbekey, Müveszettörteneti, Ertesitö, Budapest, 1965, XIV .). Sonra pâdişâhın na&#039;şı istanbul &#039;a getirilerek Süleymaniye camii avlusundaki türbesine defnolundu (bk. IJadikat al-cavâmf; ayrıca bk. mad. İSTANBUL). K a n u n î S u l t a n Sü l e yma n &#039; ı n şahs i y e t i ve e s e r l e r i . Yuvarlak çehreli, elâ gözlü, arası açık kaşlı, doğan burunlu ve seyrek dişli olarak tasvir edilen Sultan Süleyman uzun boylu, mevzun ve yakışıklı, söz ve hareketleri ölçülü ve nâzik idi. Âlim, şâir ve hakimlerle bulunmaktan hoşlanır, hoş sohbet, hulâsa, maddî ve manevî bütün iyi hasletleri şahsında toplamış bir pâdişâh olduğunda bütün tarihçiler müttefiktir. 26 yaşında tahta geçip 46 sene saltanat sürmesi, devrinin umumiyetle zafer ve zenginliklerle dolu bulunması, imparatorluk camiasının nizam ve adalet esâsları dâhilinde idaresi, onun halk üzerinde çok büyük bir saygı ve sevgi uyandırmasının başlıca âmilleridir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Uzun saltanat de vresi boyunca Osmanlı orduları Avrupa, Asya ve Afrika kıt&#039;alarında bir çok muharebeler yapmış, kazanılan zaferlerle imparatorluk arazisi her üç kıt&#039;a üzerinde büyük genişlemeler kaydetmiş, bizzat bir çok seferlerin yüksek kumandasını üzerine almıştır^ Devletin genişleme ve yükselmesinde şahsen büyük hissesi vardır. Bu büyük kumandanlık vasfı yanında âmme hukukuna ve mevzuata riâyette azamî hassasiyet gösterdiği ve bunu te&#039;siste SÜLEYMAN I. 149 de müstesna derecedeki adalet saygısının rol oynadtğı, yerli ve yabancı kaynaklar ve müşahitler tarafından takdir ve hayranlıkla belirtilmiştir. Ordu ve idare mensupları üzerindeki münakaşa&#039;götürmez nufûzu, telkin ettiği saygı ve sevgi hisleri, vazife sahiplerinin durumlarını daima göz.önünde bulundurarak bunların terakki ve terfileri ile ilgilenmesi sayesinde gittikçe kuvvetlenmişti. Bu zihniyet ve duygu o derecede köklü idi ki, bâzan hissî hüküm ve kararlarla, yahut da Hurrem Sultan &#039;in ve harem hayatının te&#039;siri ile, âmme vicdanını da sızlatan, şehzade Mustafa ve şehzade Bayezid ile İbrahim ve Ahmed paşaların idamları gibi vak&#039;a-lar bile, hakkındaki müsbet kanaati devamlı bir şekilde değiştirememişti. Bu yüzden, ölümü haberi orduda yayılınca, istisnasız bütün asker, memleketin her tarafında da bütün halk derin bir teessüre kapıldı. Sultan Süleyman &#039;m daha saltanatının başında babası Yavuz Sultan Selim&#039;in şiddet tedbirlerinden zarar görmüş kimseleri hoşnut etmesi, onun lehindeki hissiyatın doğmasını sağlamış, halka zulmeden ve reaya evlâtlarını esir olarak satan idare ve ordu mensuplarını hiç bir zaaf ve müsamaha göstermeden cezalandırması da adaletinin ilk tezahürü olmuştu. Saltanatı boyunca suçsuz bir kimse azledilmediğî gibi, ağır bir töhmet ile azledilen de kolay-kolay tekrar bir makama getirilmezdi. Kadıların ve idare adamlarının adalet ve insaf ile hareket etmelerinde bu tutumun büyük bir te&#039;siri olduğunda ve vazife sahiplerinin uzun müddet yerlerinde bırakılıp bu suretle memlekette istikrarın sağlandığında şüphe yoktur; Peçevî (I, 6 v.dd.&#039; bu hususta bir çok misâller vermektedir. Sultan Süleyman &#039;m fevrî bir tabiata sahip olmaması, kararlarını düşünüp taşınarak ve ekseriya vezirlerine de danışarak vermesi, temkin ve itidali elden bırakmaması, onun muvafakiyet yolunu açan ve kendisini büyüklüğe götüren hasletlerden sayılmaktadır. Devlet kudret ve nüfuzunu her şeyin üstünde tuttuğu, devletin yüksek menfaatlerine aykırı saydığı hareketlere tevessül eden kimseleri, en sevdikleri bile olsa, feda etmekten çekinmediği bir vakıadır. Onun, umumiyetle iyi adam seçtiği ve vezîr-i âzamlarını, vezirlerini ve diğer nişancı, defterdar, kazasker gibi yüksek derecedeki vazife sahiplerini iktidarlı, liyakat ve tecrübe sahibi kimseler arasından intihap eylediği de muhakkaktır. Kanunî, İstanbul &#039;un imarına büyük ehemmiyet verTniş ve hizmet etmiş bil&#039;^hükümdardır. Süleymaniye külliyesinden başka, babasının nâmına yaptırdığı Sultan Selim camii ve müştemilâtı, oğulları şehzade Mehmed ve Cihangir nâmına yaptırdığı cami ve te&#039;sisler, kızı Mihrimah Sultan nâmına olan Edirnekapı ve Üsküdar camileri, zevcesi Hurrem Sultan nâmına inşâ ettirdiği Haseki Sultan Camii, medrese ve darüşşifa, İstanbul &#039;un çehresini çok güzelleştirmiş ve bunlar İstanbul &#039;a kazandırılan büyük eserler olmuştur ( krş. Hadi kât al-cavâmi&#039;; Mehmed Ziya, istanbul ve Boğaziçi, Halil Edhem, Camilerimiz, ayrıca bk. mad. İSTANBUL ). İstanbul &#039;daki Kırk çeşme denilen su yolları da, Kanunî&#039;nin&#039;büyük ve faydalı eserlerindendir. Âlî &#039;nin bildirdiğine göre, 2i zilkade 962 ( 7 teşrin 1. 1555 )&#039;de başlayıp, 970 senesi şevvali (23 haziran 1563) nihâyetinde tamamlanan su yollarına evvelâ 40.203.060 akçe (400 yükten fazla), sonra büyük sel sebebi ile bâzı yerleri yıkılınca 9.800.000 (98 yükten fazla) bir para daha harcanmış ve böylece su yolları cem&#039;arı 50.054.207 akçeye mal olmuştu ( Kanh al-ahbâr, var. 337 ); keza, 1563 senesinde vuku bulan ve pâdişâhın İskender Çelebî bahçesinde ( bugünkü Yeşilköy ve Florya taraflarında ) bulunduğu tir sırada hayatını da tehlikeye sokan büyük selden sonra. Mimar Sinan marifetiyle Büyük Çekmece köprüsü yaptırılmıştır. Buna 8 zilhicce 972 &#039;de başlanmış safer 975 sonunda ikmâl olunmuş ve cem&#039;an 11.450 000 akçe sarf -edilmişti ( ayn. esr., göst. yer ). Aynı zamanda Kanunî imparatorluğun diğer yerlerinde de bu türlü te&#039;sisler vücuda getirmişti : Bagdad &#039;da şi&#039;îlerin uzun bir müddet evvel yıkmış oldukları İmâm-i A&#039;zam Abu Hanifa türbesini imâr ve bunun yanında bir cami ile bir imaret (dar al-ziyâfa ) inşâ ettirdiği gibi, yine Bagdad&#039;daki Kadiriye tarîkatinin kurucusu Şayh &#039;Abd al-Kâdir alGilani türbesini ve camiini tamir ile bunlara kâfî derecede evkaf tahsis eylemiştir. Konya &#039;da Mevlânâ Celâleddin Rumî türbesi yanında iki minareli bir cami ile bir semahane, bir imaret ve dervişler için hücreler yaptırmıştı. Seyid Gazi kasabasında Seyyid Battal Gazi türbesi civarında bir büyük tekke, cami, medrese ve imaret te&#039;sis etmiş, tekkeyi bektaşîlere verdirmiştir. Bu suretle imparatorluktaki sünnî teb&#039;a ve bunlar arasında kadiri, mevlevî ve bektaşî tarîkatlerine mensup olanlar, brandan çok memnun olmuşlardı. Kefe &#039;de ve İznik&#039;te evvelce kilise iken, sonradan camie çevrilmiş mâbedleri harabîden kurtarmış, Şam &#039;da da yeniden bir cami, medrese, imaret ve mektep yaptırmıştır. Meriç üzerinde Gazi (Çoban) Mustafa Paşa&#039;nin köprüsü (Cisr-i Mustafa Paşa), kervansaray, cami ve imaret harap olduğundan Haseki Hurrem Sultan tarafından tamir ettirilmiştir«.( krş. Peçevî. s. 425 v.dd.). Bu devirde feth edilen bütün kale, I palanka ve kasabalardaki kiliseler camie tahıSo SÜLEYMAN I. vil edilmiş, bulunmayanlara da yeniden cami yaptırılmıştır. Pâdişâh, Kudüs &#039;te Kub_bat al-Şahra denilen mukaddes makamın duvarlarının içini ve dışını nakışlı çinilerle süslettirmiştir. Kabe &#039;yi, eski halîfeler gibi, tamir ve tezyine çalışan ilk Osmanlı pâdişâhı Kanunî olmuştur. Bu tezyinatın cevazı hakkında Müfti Ebüssu&#039;ûd Efendi &#039;den fetva almış ve inşaatın Mekke fu-kahası ile hanefî, şâfiî, mâliki ve hanbelî mezhepleri imamları huzurunda yapılmasını emretmiştir. Bu dört mezhep için 4 medrese yaptırıp, bunlara Osmanlı medreseleri usûlüne göre talebe ve „muîd&amp;quot; tâyin ettirmiştir. Peygamberin zevcesi Hadica &#039;nın, önce mescide tahvil . edilen evini tamir ettirerek üzerine bir kubbe yaptırmış, Mekke &#039;nin en büyük ihtiyacı olan su yolları için tahsisat ayırtmış, Kabe örtüleri için vaktiyle Mısır sultanları tarafından ihdas edilen evkafa yenilerini ilâve etmiştir (tafsilât için bk. Peçevî, ayn. yer,; Hammer, VI, 150 v.d.). K a n u n vâzı lığı ve S u l t a n Sül e yma n kanu n-n â m e 1 e r i. Sultan Süleyman, Osmanlı hükümdarları içinde „kanunî&amp;quot;le-kabını taşıyan tek pâdişâhtır. Haddizatında kanun müessesesi, islâmî esaslardan kaynağını alan Osmanlı imparatorluğunda da doğrudan -doğruya hükümdarın şahsı ve otoritesiyle kaimdi ve o teşrîî kuvvetin olduğu kadar şahsî kudretin de mutlak iktidarına sahipti. Osmanlı hükümdarları da devlet idâresinin en yüksek devlet otorite ve iktidarının talep ettiği her vaziyette, her türlü siyâsî ve idarî nizamı te&#039;siste birinci derecede hak sahibiydiler. Hülâsa bunlardan her biri kanun vâzıı idi. Bu itibarla, kuruluşundan itibaren Osmanlı devletinde de, müdevven olsun veya olmasın, şer&#039;î ve örfî kanunlar mevcuttu ve bunları vaz&#039; edenler de başta Osmanlı sultanları idiler. Ancak, kanun-nâme şekli r de bir „codification&amp;quot; ameliyesini ilk defa oldukça nakıs şekilde Fâtih Sultan Mehmed zamanında ve esaslı olarak da Sultan Süleyman zamanında görüyoruz. Onun Kanunî lekab ve sıfatını almasına, şüphesiz ki, o zamana kadar yavaş-yavaş tekevvün eden hukukî, idarî, mâlî, askerî ve şâir mevzuatın ıslah edilerek en mütekâmil şekline kavuşması ve bu pâdişâhın da devlet ve cemiyet hayatının nâzımı, dolayısiyle bu kanun ve nizamların vâzıı bulunduğunun âmme vicdanına- mal olması sebep ve âmil olmuştur. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanun &amp;lt;tazı&#039;hğı mevzuunda, Sultan Süleyman&#039;ın birinci derecede yardımcıları ve mevzuatı kaleme alanlar nişancıları veya müftileri idi. „Kanun-nâme-i âl-i Osman&amp;quot; nâmı ve Sultan Süleyman Han-ı Kanunî emriyle cem ve telfik olunarak neşredilen, kütüphanelerimizde de bir çok nüshalarına rastlanan kanun mecmuasını, naşiri Mehmed Arif &#039;e göre, pâdişâhın emriyle, devrinin ilk nişancısı Seydî Bey tanzim ve tertip etmişti. Diğer yazma kanun-nâme-lerin bir çoğunda da muhtelif mes&#039;elelerin ele alınışında, verilen başlıklarda Nişancı Celâl -zade veya müfti Kemâl Paşa-zâde veyahut Ebüssu&#039;ûd Efendi &#039;nin adlarının geçmesi ve hükümlerin bu isimlere bağlanması, Kanunî &#039;nin kanun-nâmelerinin tedvininde bu neviden makam sahiplerinden faydalandığını göstermekte ve bu devirdeki kanun „codification&amp;quot; &#039;u usûlünü aydınlatmaktadır (tafsilât için bk. Ka* nûn-nâmeiÂli Osman, mukaddimesi, TOEM ilâvesi (1329); Osmanlı kanun-nâmeleri, M TM, 1331, nr. 1 ; husûsî kütüphanemizdeki Kanun-nâme-i Âl-i Osman; Ömer Lûtfi Barkan, XV. ve XVI. asırlarda Osmanlı imparatorluğunda zırâî ekonominin hukukî ve mâlî esâsları, İstanbul, 1945, mukaddime; A. H, Lybyer, The Governement of the Ottoman Empire, Michi-gan, 1959, s. 159 v.dd.). Sultan Süleyman ka-nun-nâmesi üç ana bölümde ve bunların tâli kısımlarında, ceza kanununu, vergi kanunlarını, bir de reâyâ ve bâzı askerî sınıflarla ilgili kanunları ihtiva etmektedir. Kanun-nâme husûsiyle Umar ve zeamet er-babıyle halkın hukukî ve malî vaziyetini tes-bit etmekteydi. Yeni fethedilenlerle beraber memleket toprakları, öşrî, harâcî ve emîrî arazi hâlinde birbirinden ayrılmış ve bununla ilgili olarak bir çok eyâletlerin tahriri yapılmıştır. Bu faaliyetlerin neticeleri bilhassa Ebüssu&#039;ûd Efendi&#039;nin fetvaları ile de kanuni-yet kesbederek „Sultan Süleyman kanunnâmeleri&amp;quot; adı ile asırlarca mer&#039;iyette kalmıştır. Bu büyük Osmanlı pâdişâhı zamanında nüfus ve arazi tahrirlerine çok ehemmiyet verilmiş ve Kanunî de bir hükmünde, memleketin hakikî vaziyeti bütün teferrüâtıyle bilinecek olursa, zamanla meydana çıkması mümkün bir takım yolsuzluk ve haksızlıkların ortadan kaldırılabileceğine işaret etmiştir. Bu tahrirlerle türlü sahalarda çalışan türlü vergilerle mükellef halk ile me&#039;mûr kitlesine bir nazarla hâkim olmak mümkündü. Bu hususları tetkik ve tafsil bakımından Başbakanlık arşivi tahrir defterleri geniş malzeme ihtiva etmektedir (Topkapısa-rayı, Revan köşkü, nr. 1935, Kanun mecmuası, s. 82 ; Veliyüddin Efendi kütüp. nr. 1970, Mecmua; Başbakanlık arşivi, kanun hâline gelmiş irâde ve hükümleri ihtiva eden mühimme defterleri ; Kanunî devrindeki askerî esaslardan bahseden Koçi Bey risalesi; Lutfi Paşa, Âsaf-nâme). Mâlî ve i k t i s a d î v a z i y e t , T e ş k i lât. Kanunî Sultan Süleymafo devrinde, Fâtih SÜLEYMAN I. devrinden beri inkişâf etmekte olan mâlî ve iktisadî vaziyet umumiyetle bir istikrar içinde sayılabilirdi. Devlet gelirinin başlıcası yine öşü,-&#039; hâsılatı idi. Ancak, imparatorluğun kabul ettiği umûmî esaslar cümlesinden olmak üzere, bu varidat has, zeamet ve timar suretiyle ve dirlik adı altında vezirlere, ümerâya ve eyâlet askerleri &#039;«lan timarlı sipâhîye; vakıf olarak cemiyet ve kültür hizmetlerine, yurtluk ve ocaklık olarak da hudut ve kale muhâfızlariy-le kalelerdeki yerli neferlere tahsis edilmişti. Devlet gelirinin temeli ve asıl kaynağı öşür hâsılatı olduğuna göre, &amp;lt;~*smanlı imparator-luğundaki arazinin nev&#039;i ve mâhiyeti büyük bir ehemmiyeti hâizdi. Şer&#039;î hükümlere göre yapılan tasnifte, yâni toprağın „arâzi-i öşriye&amp;quot;, „arâzi-i harâciye&amp;quot; ve „arâzi-i emîrîye&amp;quot; şeklindeki başlıca 3 türlü taksiminde, Kanunî devrinde esaslı tadilât yapılarak, müfti Ebüssu&#039;ûd Efendi &#039;nin bu mevzûdaki fetva ve ictihadları bir kanun mâhiyetini almış ve Osmanlı devleti arazisinin tamâmı „arâzi-i emîrîye&amp;quot; hâline getirilmiştir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu türlü topraklardan hazîne (beytütmâl) hissesi olarak alınan ücrete de öşr denilmiştir. Bu hususta sâdır olan hüküm ve ferman, bilhassa Budin &#039;in fethinden sonra bu memleketteki reayanın vaziyetim tesbit ederek ve umumiyetle Rumeli &#039;deki araziyi de mirî topraklar sınıfına sokarak mer&#039;î bir kanun hâlini almıştı. Buna göre, bu türlü mîrî topraklarda yaşayanlar, rakabesi yâni zâtı ve mülkiyeti esâs itibariyle hazîneye âit bulunan yerlerine mutasarrıf olup, ellerindeki menkûl malları ile kasaba ve köylerdeki evleri, bağ ve bahçeleri kendi mülkleri olarak kalacak, bunlara diledikleri gibi tasarruf edecekler, satış, bağış ve diğer her türlü temlik hakkına sâhib bulunacaklar, ancak bunların zirâat ettikleri tarlalar, ellerinde mukarrer olmakla beraber, diğerleri gibi kendi mülkleri olmayıp arz-ı memleket sayılacak, harac-ı mukasemesini ve diğer hukuk ve rüsumunu devlete ve onun temsilcilerine edâ edeceklerdi. İşte Kanunî devrinde Ebüssu&#039;ûd Efendi ile başlayan bu kanun ve hukukî nizam daha sonraki müftiler ve hukukçular, pâdişâhlar ve devlet adamları tarafından da makbul bir ictihad olarak mer&#039;î tutulmuş ve tatbikat buna göre yapılmıştır. Diğer taraftan, Kanunî zamanında da toprak ve dirlik nizamında zaman-zaman değişiklikler vuku bulmuş, bir hâssın zeamete, zeametin veya çiftlik suretiyle tasarrufun alelade timara çevrilmesi, yahud da vakıf hâline getirilmesi, hülâsa, her hangi bir tasarruf şeklinin diğer bir şekle tebdili yapılabilmiştir. Ancak bu gibi hâllerde mutlaka pâdişâhın husûsî irâdesine ihtiyaç görülmüş, bu değişiklik irâdeleri defteri hakanı kayıtlarına bizzat nişancı tarafından geçirilmiştir (buna dâir ve defterdar Mahmud Çelebî ile ilgili bir misâl için bk, Edirne ve Paşa livası, s. 86). Osmanlı imparatorluğunda devlet hayatına kuvvet ve istikamet veren en mühim müessese olarak t&#039; 0- rak idaresi ve „sâhib-i arz&amp;quot; hüviyeti üzeri) le Kanunî devrinde de uzun-uzun ve .derinü§ine durulmuş, zaman-zaman pâdişâhın yeni biı takım hüküm ve fermanları ile bu müesseseye vuzuh getirilmiştir. Sipahi, zaîm, su-başı, reaya ve evlâtları, ecnebi sayılarak müdâhale edilen kimselerle ilgili bu türlü hüküm ve fermanlarla, Kanunî, bu vadide yapılan haksızlık ve yolsuzlukları da önleyerek yeni bâzı esaslar koymuş, ileri bir görüşün hâkim tutulmasına aydınlık kazandırmıştı (receb 937 tarihli ve Rumeli beyler-beyisi Behram Paşa&#039;ya hitap eden ve „sûret-i kanan-nâme-i pâdişâhı&amp;quot; olarak „codex&amp;quot; &#039;e geçirilmiş ferman ve diğerleri için bk. Bibliotheque Nationale, Manuscrits Turcs, nr. 41 ). Sâhib-i arz, Kanunî devrinde pek ağır olmayan, mûtâd şer&#039;î vergileri toplardı. Baş-lıcaları „resm-i çift&amp;quot; (çift akçesi), bennâk, dönüm resmi v. b. olan bu rüsumun nisbeti her sancakta aynı değildi. Bu nisbeti her eyâlet veya sancağın tahrir defterinde, baş tarafındaki kanun-nâmede kaydedilmişti; ayrıca kısmen Sultan Süleyman Kanun-nâmesi diye tanınan Kanan-nâme-i Âl-i Osman &#039;da da belirtilmiştir ( bk. mezkûr kanun-nâme, T O E M ilâvesi; Ömer Lûtfi Barkan, Kanunlar, İstanbul, 1943, tür. yer.). Avarız denilen fevkalâde vergiler (tekâlif-i örfiye) ise, Kanunî devrinde yine mutedil sayılabilirdi. Bunlar, devletin fevkalâde ve daimî ihtiyaçları için pâdişâhın hüküm ve emirleriyle vaz&#039; ve tarh olunan, kürekçi, avarız akçesi gibi rüsum idi ve henüz muahhar devirlerdeki tekâlif-i şakka denilen adaletsiz vergi mâhiyetini almamışlardı. Bu devirde devletin ganâim ve cizye varidatından başka haracgüzâr hükümetlerden alınan vergiler de vardı ki, buna bizim kaynaklarımız umumiyetle haraç veya cizye demektedirler. Mikdarları ve alındıkları yerler şöyledir : Avusturya senede 30.000 duka altını ( Avusturyalılar buna honorarium ve honoraire derlerdi), Zanta ve Kıbrıs tasarrufu dolayı-siyle Venedik devleti senede 8.500. Erdel kıratlığı 5.000, Eflâk voyvodalığı 15.000, Boğdan voyvadalığı 15.000, Ragusa hükümeti 12.000 duka altını. Buna, bir de- ^&#039;sâliyâne sistemiyle idare edilen eyâletler (Bagdad, Basra, Mısır, Yemen, Habeş, Lahsâ, Haleb, Cezayir-i Bahr-i Sefîd eyâletleri ) içinde, bilhassa Mısır sâliyânesi, yâni hâsılât-ı öşriye ve örfiyesi, diğer »s* SÜLEYMAN I. eyâletler gibi dirliklere taksim edilmeyip, doğ-rudandoğruya devlet hazînesine âit bulunan g-elirler ilâve olunuyordu. Kanunî devrindeki devlet gelirleri arasında, pâdişâhın emriyle idam edilen vezirlerin ve zengin devlet adamlarının hazîneye alınan servetlerini de saymak gerekmektedir. Bu suretle Kanunî devrindeki umûmî devlet varidatı Venedik balyoslarının raporlarında belirtildiğine göre 7—8.000.000 duka altını olarak hesaplanmaktadır. Kanunî devrinde istanbul &#039;un iaşe işlerini devlet üzerine almıştı. Lüzumlu buğday, et, erzak Rumeli şehirleri ile Marmara sahillerinden, Karadeniz kıyısındaki memleketlerden; pirinç, mercimek Mısır &#039;dan ve yağ ise Kefe &#039;den getirtiliyor ve fiyatlarını da hükümet tesbit ediyordu i bk. Ahrried Refik, Kanunî Saltan Süleyman devrinde İstanbul&#039;un iaşe usûlü, ticarî vaziyeti, T O E M. sene 7, s. 23; ayn. mil., On altıncı asırda istanbul hayatı, istanbul, &#039;935- tür. yer.). Diğer taraftan, Kanunî, Venedik &#039;te hububat ve zahireye ihtiyacın fazla olduğu zamanlarda, Venediklilerin Osmanlı memleketlerinden istedikleri kadar hububat satın almalarına müsâade etmişti. 1533 &#039;te Hersek sancak beyine gönderilen bir fermandan ve 1Ç36 &#039;da Venedik dojuna gönderilen bir nâme-i hümâyûndan öğrendiğimize göre, pâdişâh, havass-ı hümâyûn mahsûlünden veresiye olarak istedikleri kadar hububatı muhtelif iskelelerden onlara teslim ettirmiş, ayrıca vezirlerin hâsları mahsûllerinden de satılmasına müsâade etmişti ( bk. Tayyib Gök-bilgin, Venedik arşivi ve türk vesikaları, belgeler i, vesika 21, 55 ve tür..yer.). Kanunî devrinin sonlarına doğru Osmanlı imparatorluğunun eyâletleri şöylece sıralanabilir : Rumeli, Bosna, Tamşvar, Budin. Anadolu, Karaman, Rûmiye-i Sugrâ, Cezâyir-i Bahr-i Sefîd, Dulkadrîye, Erzurum, Şam, Ha-leb, TrabluSşam, Rakka ( Paşa sancağı Urta ), Kars, Çıldır ( Paşa sancağı Çıldır I, Trabzon, Kefe, Musul, Diyarbakır, Van, Bagdad, Basra, Lahsâ, Yemen, Habeş, Mısır, Trablusgarb, Tunus ve Cezayir ( garp ocakları). Bunlardan başka Hicaz şerifliği ve Kırım hanlığı da Osmanlı devleti teşkilâtına dâhildi ( bk. Defter-i elvîye-i memâlik-i ma&#039;mûre..., Topkapısa-rayı arşivi, D. 8303, 9578; D. 10057; Tabaküt al-mamâlik, var. 10 v.d.; Nataic al-vukû&#039;Bt, I, 125 v.dd.; Ayn-i Ali risalesi; Hammer, Des osmanischen Reiches Staatsverfassıtng • . . , Wıen.-ı8i5, II, 429 v.d.). İlim ve s a n &#039; a t h a r e k e t l e r i . &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kanunî Sultan Süleyman ilim ve kültür adamlarını himaye eder ve bu çeşit hareketleri desteklerdi. Kendisi de bizzat şâirdi ve Muhibbi mahlası ile divan tertip etmişti. Onun edeb eserlere verdiği yüksek değere en açık misâl. Kelîle ve Dimne mütercimi Vâsi Alisi [ b.bk.] diye meşhur olan Alaeddin AH Çelebi 1 Fili-bevî )&#039;nin Hümâyûn-nâme adı ile yaptığı tercümeyi takdim ettiği zaman, onun bu eseri bir gecede okuyarak, mütercimini Bursa kadılığına tâyin etmesidir. Kanunî &#039;nin büyük- bir hükümdar olduğunda ittifak eden tarihçilerden bir kısmı, onun devrinin on büyük sadrâzamı olduğunu ve on mümtaz vasıflı defterdar ve nişancısı yanında, on tane büyük âlim ile on büyük şâir bulunduğunu da bildirmektedirler Ünlü ilim adamlarından fakîh ve büyük âlim Kemal Paşa-zâde [ b. bk.] ve Ebüssu&#039;ûd b.bk . &#039;dan başka Celâl-zâde Salih Çelebi. Taşköp-rülü-zâde Isâmeddin Ahmed i Şaka ik al-nu-&#039;tnöniya ve Mavzü&#039;ât al-ulüm müellifi ), Ah-lak-ı &#039;Alâ&#039;i müellifi Kınalı-zâde Alaeddin Ali Çelebi, Ahterî Mustafa b. Şemseddin, Abd Allah b. Şayh İbrahim Sabi star i; Zahir al-Din Erdebili, Camâleddîn Aksarâyî neslinden Hurram at-Camâli, Muhammed b. ibrahim alHalabi 1 Hanbelî-zâde ), Ahmed b. &#039;Abd al-Avval alKazvini, Muhyi &#039;l-Din Muhammed Ka-rabâği. Bostan Çeiebî diye meşhur Mustafa b. Muhammed ve Fevrî Ahmed bunlar arasında zikredilebilir. Kanunî devrinde, onun adına yazılan mühim eserlerden Molla Kırîmî&#039;nin Hutöşat al-mizöc, yine bu hükümdar nâmına &#039;Abd alKarım b. Muhammed tarafından siyâsete ve ahlâka dâir yazılan NaşS&#039;ih al-abrâr, Koca Nişancı Celâl-zâde Mustafa Çelebi &#039;nin ahlâkî eseri Anis al-salâtin va calis al-havâ-kin, tarihe dâir Kaşf al-ğumam fi ahbâr alumam tercümesi, kardeşi Salih Çeiebî&#039;nin Kanunî &#039;oin emriyle 8 cilt üzerine tercüme ettiği Manâkib-i Bahman Şah b. Firâz Şah hikâyesi, kozmografya âlimi Konya &#039;lı Mehmed b. Kâtib Sinan &#039;in Mizan al-kavâfcb adlı eseri, yine hey&#039;et âlimi Mustafa b. Ati &#039;nin A&#039;lâm al-&#039;ibâd fi ahbâr at-bilâd&#039;ı. Matrakçı Nasuh &#039;un Sultan Süleyman nâmına TSrıh-i Taban &#039;den tercüme eylediği Macma altavarih &#039;i, şehzade Mustafa nâmına hocası Gelibolulu Mustafa Surûrî Efendi &#039;nin şiir san&#039;atından. aruz ve kafiyeden bahseden Bahr al-ma&#039;ârif adlı kitabı, ahlâkî, dinî ve idarî esaslardan bahseden Zahirat al-mulûk tercümesi Kanunî devrine âit belli-başlı ilim ve kültür eserleridir. Kanunî, medrese tedrisatında bir çok tadilât yaptırmış ve yeni ihtiyaçlara göre bu tedrisata yeni bir veçhe verdirmişti. Osmanlı ordusunun üssünden uzaklarda-savaşması ve gittikçe büyümesi, hekim ve mühendis ihtiyacını artırdığından Süleymaniye medreselerinde tıp ve riyaziye tahsiline ehemmiyet verilmiş, aySÜLEYMAN I. »53 rica bir tıp medresesi ile bir de dârüşşifâ te&#039;sis olunmuştu. Kanunî devrinde türk edebiyatının pek bariz bir gelişmeye mazhar olduğuna işaret edilmelidir. Bunda Türk edebiyatının XV. asırdan itibaren muayyen bir inkişaf seyrine girmiş olması yanında, şâir ve naşirlerin bizzat Kanunî&#039;nin şahsında kadirşinas bir hâmî bulmuş olmalarının da hissesi bulunmaktadır. Bu devir şâirleri gazel ve kasîde tarzında kendi san&#039;at kudretlerini, en az seleflerinin fazlaca takdir ettikleri İran şâirlerinin seviyesinde hissetmişlerdir. Bu tarzın büyük mümessilleri arasında sağlam ve ölçülü dil ve san&#039;atınm yanında yetiştirici tarafı ile de meşhur Zatî b. bk.], eserleri tasannudan ziyâde hassas ruhunun sıcak ve samimî terennümlerine istinâd eden Hayalî [ b.bk.]. devrinde „sultânu &#039;ş-şuarâ&amp;quot; unvanını almış ve birçoklarının en olgun eseri saydıkları meşhur mersiyesinde Kanunî &#039;ye otan sevgisini ve onun vefatı üzerine duyduğu acıyı ebedîleştirmiş olan Bakî [b.bk.], ilim, zekâ ve hassasiyeti, pek az san&#039;atkara nasip olan bir şi&#039;riyet ve tabiîlikle terennüm edebilen Fuzûlî [ b. bk.] gibi simalar vardır. Onun mes-nevî tarzındaki Leglî vii Mecnan&#039;u da, bilindiği gibi türk şiirinin muhalled eserlerindendir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu devrin, mesnevi tarzında eserler veren diğer şâirlerinden en belli-başlıları, bâzı eserlerindeki mahallî unsur ve tasvirleriyle de alâkayı çeken hamse sahibi Taşlıcalı Yahya, edebiyatımıza getirdiği yeni mevzular daki mesnevileri yanında manzum ve mensur çok sa-vıdaki eserleriyle husûsî bir yer işgal eden Lâmi&#039;î Çelebî [ b.bk.] v.b. dir. Bu devrin edib- .erinden Sehî [b.bk.], Latîfî [b.bk.]. Ahdî f b. bk. ı ve bilhassa Aşık Çelebî [ b. bk.] ve bunları tâkîben Kınalızâde Hasan Çelebî &#039;nin te&#039;lif ettikleri şuarâ tezkireleri ile Âlî [ b. bk.] nin Kunh al-ahb3r &#039;inda Kanunî devri şâirlerine tahsis ettiği kısım gibi eserler bahis mevzuu olan velûd devirde yaşayan şâirlerin mikdarı hakkında bir fikir verebileceği gibi, Aşık Çelebî&#039;nin eserinde yeryer edebî muhit ve münâkaşalara da temas edilmiştir. Nesir de, bu devrede, kudretli şahsiyetlerin elinde san&#039;at ve ilim dili olarak gelişmiştir. Devrin pek çeşitli mevzûlardaki menşur eserleri arasında bilhassa tarihler nazar-ı dikkati celbeder. Filhakika XVI. asırda eserleri, meşgul olduğumuz devrin tarihinin kaynakları arasında bulunan Kemâl Paşa-zâde, Celâl-zâde, Hoca Sa&#039;deddin Efendi. Lutfî Paşa, Selânikli Mustafa Efendi ve bilhassa Alî gibî simalar yaşamışlardır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde gösterilenlerden başka bk. Kanunî Sultan Süleyman &#039;m e 1-y a z ı l a r ı : Murad I. &#039;in vakfiyesinin kendi devrinde tanzim edilmiş nüshası, Üniversite kütüp., nr. TY 6225; h a t t - ı hümâ y û n l a r , Başbakanlık arşivi, Adalet Çelebî kolleksiyonu; t u ğ r a s ı : Hamidiye kütüp., Murakkaât, nr. 33; Başbakanlık arşivi, tür. yer.; Venedik devlet arşivi (Archivio di Stato di Venezia ), Türk vesikaları&#039; koleksiyonu ( Collezione di doeumenti di Türeni ), tür. ger.; Fekete Lajos. Bevezetes- a Hödolstsâg Török Diplomatilcâjaba ( Buda-pest, 1926 !, tür. yer.; M. Guhoglu, Paleo-grafia şi Diplomatica Turco-Osmana, stu-diu şi albüm ( Bucureşti. 1058), tür. yer.; m ü h ü r ü : Uzun Firdevsî. Süleyman-nâme (Ali Emirî, tarih, nr. 317 ); mi n y a t ü r-1 e r i: Âşık Çelebî, MaşSir alşuarS I Ali Emirî, tarih, nr. 772, var. 386); Urmiyeli Lokman b. Hüseyin, Kiyüfat al-insâniya fi şamâ&#039;il alOsmâniya (Ali Emirî, tarih, nr. 1216, var. 63); Solakzâde Mehmed Hem-demî Çelebî, Fihrist-i şâhân ( Üniversite kütüp.. nr. TY 9366); Pâdişâh resimleri albümü (Bayezid umumî kütüp., nr. 5018; Üniv. kütüp., nr. TY 9365, 9367 ); Hümâyûn-nâme ( Topkapısarayı, nr. 843); Fevrî Ah-med. Ahlâk-ı Süteymânî ( Üniv. kütüp., nr. TY 2694-, Abdürrahman Hibrî, Risâle-i jütuhatı Âl-i Osman ( Fâtih kütüp., nr. 2362 ); Kanunî ( Muhibbi ) &#039;nin Divân &#039;inin nüshaları için bk. İstanbul kitaplıkları türkçe yazma divanlar katalogu, İstanbul, 1947, s. 147 — 152; b e r a t l a r ı (1520—1566): Topkapısarayı arşivi, E. 5404. 5417, 9600, 11573; h ü k ü m l e r i ( 1520—1566 ): Topkapısarayı arşivi, E. 2418, 4502, 4503, 4504. 6460, 8824, 9300, 11576; f e r m a n l a r ı (92 2—974): aynı arşiv, E. 2759, 5221, 5683, 7727, 7921, 7938, 12321; Nemçe ve Fransa kıratlarından, Zâpolyai jânos&#039;dan. Venedik ve Sakız beylerinden gelen çeşitli m e k t u p ve tebr i k l e r (926—974), aynı arşiv, E. 2501, 3926, 5496, 5887, 5934, 6261, 6348. 6378, 6608, 7210, 770I, 11478; Kanunî &#039;ye, Tâe Mir Bahtiyâri, Hacı Turhan Han. Gâzî Mah-mud, Emîr Timur, Bitlis hâkimi Şeref Han, Menteş Sultan, Âbid Han, Abdütlâtif Han, Ali Sultan, emîr-ül-hac, Endülüs müslüman-ları, Kırım hanı, Gürcistan hâkiminden gelen nâme, arz ve t e b r i k l e r i 1520— 1566), aynı arşiv, E. 3071, 3154, 4085. 5292, 5435, 58ı8, 59&amp;lt;&amp;gt;5, 6318. 7^7. 8332. 8354, 9251. 9508, 9511, 9693, 961 W 0262. 12287; sancak beylerinden, hudut ümerâsından ve vazifeli adamlarından gelen h a b e r ve a r z-lar ( 926—974 ). ayc. yer.; E. 346b, 4473, 5586, 5&amp;amp;2/. 6070, 6108, 6271, 6388, 6678. I$4 —&#039;-LIA.M.M ıs.&#039; &#039; SÜLEYMAN I. 7064, 7295, 7496, 8939, 9052, 9212, 95&amp;lt;», 9688, 10068, 10273, &amp;quot;S53, «769, »2013; zamanında yapılan savaş ve savaş hazırlıklarına dâir r a p o r ve v e s i k a l a r (1520— 1566), aynı arşiv, E. 1282, 5491, 5875» 591°, 6060. 6129, 6214, 6303, 6354, 8112, 8342, 10274, 10290, 10723, 11637, 12213; nasihati havî i m z a s ı z ve t a r i h s i z me k t u p lar, aynı arşiv, E. 2402, 6314; devri ile ilgili vesika ve tahrir defterleri için bk. aynı arşiv fihristi; Başbakanlık arşivi, türlü tasnifler ve fihristleri. Kanunî devrini anlatan, kendi çağında ve sonra yazılan tarihler, kendisine sunulan eserler, devrine âit yazma kanun-nâmeler ve o devir san&#039;atından örnekler için bk. Kanunî Sultan Süleyman&#039;ın 400. ölüm yıl dönümü dolayısiyle sergi katalogu ( Süleymaniye kutup. yayımları, sergi kitapları 9 ), İstanbul, 1966. Kanunî &#039;nin bir ; kısım hükümlerinin suretleri, Bursa iktisadî ve içtimaî hayatının bu devirdeki hâdise ve hareketlerine v.b. âit sicil kayıtları için bk. Bursa şer&#039;iye mahkemesi sicilleri, Bursa müzesi ( h. 939—940), A. 36/39 tür. yer.; (h. 949—95°), A. 39/44 tür. yer.; ( h. 940/941), A. 52/40, tür. yer.; (h. 945/948 1, A. 38/43 tür. yer.; ( h. 944/945 ), A. 40 &#039;45 tür. ger. Fetih-nâme-i Ungurûs, türkçe manzum, Hacı Mahmud kütüp. (Süleymaniye kütüp.), nr. 5345; Tarih-i sefer-i zafer-i Alaman, Kadı-zâde Mehmed kütüp. (Süleymaniye), nr. 557 ; ayrıca bk. Agâh Sırrı Levend, CazavSt-nSmeler, Ankara, 1956, bk. fihrist; istanbul kitaplıkları tarih-coğrafga yazmaları katalogları ( Millî Eğitim Bakanlığı yayınlarından ); Tarih vesikaları (Millî Eğitim Bakanlığı yayınlarından ), sayı I —15 ; Belgeler (TTK yayınlarından \ sayı i—3. Muhiddin b. Ali Cemâlî &#039;nin Tevârih-i Al-1 Osman (Ali Emirî kütüp. yazmaları içinde ), nşr. Giese, Breslau, 1922 ; Ramazan rzâde, Nişancı Tarihi ( İstanbul, 1279 ); Rüs-tem Paşa, Tevârih-i Al-i Osman ( nşr. For-rer, Die osmahische Chronik des Rustam Pascka, ( Türkische Bibliothek, Leipzig, 1923, nr. 10 ); Kara Çelebî-zâde Abdülaziz, Süley-man-nâme (Bulak, 1248); ayn. mil., Raviat al-abrâr (Bulak, 1248); Ferîdûn Bey, Mün-şaât &#039;ındaki rûznâme ( nşr. W. F. A. Behrhnauer, Süleiman des Cesetzgebers Tagebuch auf seinem Feldzuge nach Wien im Jahre 953/6 d. H. (Wien, 1858 ); Staatsbibliothek ( Wien ), nr. 327 ( nşr. Flügel, s. 293 ) &#039;deki Mün&#039;şaât- ve bâzı vekayii Sultan Süleyman Han (Hammer tarafından Ferîdûn Bey &#039;in cem ve teifik ettiği n ciltlik koleksiyonun sonuncu cildi sayılmaktadır, krş. Selânikî, s. 1371. Kanunî hakkındaki muhtelif Şehname &#039;1er ve Hüner-nâme. Topkapısarayı kitaplıklarında bulunmaktadır : Bursalı Tâhir, Osmanlı müellifleri, bk. fihrist; Babinger, G O W, bk. fihrist; Cari Göllner, Turcica, Die europaischen Türkendrucke des XVI. Jahrhunderts (.7501— 1550), Bucureşti-Berlin. 1961, I; Ettore Rossi, Elenco Dei Mano-scritti Turchi della Biblioteca Vaticana, Vatican ( 1953 ); Bosna kanun-nâmeleri için bk. Kanunî 1 Kanan-nâme (Orijentalni Institut U Sarajevu), Sarajevo, 1957; Hazım Şabanoviç, Bosanski Pasaluk ( Nauçno Druştvo NR Bosne 1 Hercegovine ), Sarajevo, 1959; Prilozi, 1958&#039;1959, VIU-IX ( Orijentalni Institut U Sarajevu ); Sarajevo. 1960; Asaf-nâme ( nşr. R. Tschudi, Türkische Bibliothek, nr. 12, Berlin, 1910 ); Osmanlı kanun-nâmeleri ( M T M, İstanbul, 1331, I); Frans. trc. için bk. Petis de la Croix, Canon du Sultan Soleiman II., represante â Sultan Murad IV. pour son instruction, ou etat politiçue et militaire tire des archives les plus secrettes des princes ottomans et qui ser-vent pour bien gouverner leur empire (Paris, 1735); Canoun-name ou edits de Sultan Soliman concernant la poliçe de l&#039;Egypte (Dijon.ts.); Nouveaux Contes turcs et ara-bes (Paris, 1781); Hammer, Des Osmani-schen Reiches Staatsverfassung und Staats-verıoaltung ( Wien, 1815 ) I—II; Alberi, Re-lazioni, I—IV ; Busbecq mektuplarının diğer nşr. Forstera-Daniell, The Life and letters of Ogier Chiselin de Busbecq (London, 1881 ); Seyahat arkadaşı Hans Dernschwam, Tagebuch, nşr. Babinger ( München-Leipzig, 1923); Leunclavius, Nezve Chronika Tür-kischer Nation ( Frankfort, 1590); Boissard, Vitae et Icones Sultanorum Turcicorum (Frankfort, 1596); Zinkeisen, Ceschichte des Osmaniscken Reiches in Europa (Gotha, 1854 ), II—III; Kupelvvieser, Die Kâmpfe Ös-tereichs mit den Osmanen vom Jahre 1525— 1537 (Wien, 1899); Jorga, Geschichte des osmanischen Reiches ( Gotha, 1909 ), II—III; Harold Lamb, Süleiman The Magnificent, Sultan of the East, New York ( 1951 ); Fair-fax Downey, Kanunî Sultan Süleyman, türk. trc. Enis Behiç Koryürek ( Ankara, 1950 ); Renzo Sertoli Salis, Muhteşem Süleyman, türk. trc. Şerafettin Turan (Ankara, 1963); I. H. Uzunçarşılı, Osmanlı tarihi (TTK yayını), II, 2. baskı (Ankara, 1964); Ar-mand Baschet, La diplomatie Venitienne au XVU siecle (Paris, 1862); Kâmil Paşa, Tarih-i siyâsî-i devlei-i osmaniye (İstanbul, SÜLEYMAN I. - SÜLEYMAN II. &#039;55 1325); Ahmed Refik, Sokalla Mehmed Paşa; ayn. mil., Kadınlar saltanatı; ayn. mü., Âlimler, san&#039;a&#039;kârlar ; Mehmed Zeki, Maktul şehzadeler (İstanbul, 1336); Mustafa Akdağ, Celâli isyanları, 1550—1603 (Ankara, 1963 ); von Hanna Sohrvveide, Der Sieg der Safaviden in Persien und seine Rückzuirkungen auf die Schiiten Anatoliens im 16. Jahrhundert ( Der islam, Berlin, 1965, XLI); Midhat Sertoğlu, Muhteva bakımından başvekâlet arşivi (Ankara, 1955 ); P. Wittek, Notes sur la Tughra ottomane (Tughra de Sulayman ıcr), Bruxelles, 1948; Atsız, istanbul kütüphanelerinde tanınmamış Osmanlı tarihleri ( Türk kütüphaneciler derneği bülteni. Ankara, 1957, VI, sayı 1—2 ); Robert Anhegger, Eyyûbî &#039;nin menâkib-i Sultan Süleyman &#039;ı ( Tarih dergisi, 1949, I/ı ); ismail Soysal, Türk-fransız diplomasi münâsebetlerinin ilk devresi ( Tarik dergisi, I953J III, 5 v.d.); Mehmed Süreyya, Sicitl-i osmânî ; Hüseyin Gazi Yurdaydın, Bostan&#039;in Süley-mannâmesi ( Belleten, 1955 ; XIX ); Homan-Szekfü, A Magyar Törtenet (Budapest. 1939 ), 111; Fekete Lajos, Budapest A Törökkorban ( Budapest, 1944 ); Olâh Miklos, Compendiari-um suae aetatis chronicam, 1464—1555{ Mo-numenta Hungariae Historica, Scriptores serisinde); Brodarics Istvân, De conflictu Hungarorum cum Turcis ad Mohacz Verissima descriptio, ( Krakko, 1527 ); Brutus, Re-rum Hungaricarum libri XX, 1490—1552; Forgach Ferenc, De statü republicae Hun-caricae Ferdinando, Johanne, Maximiliano regibus ac Johanne secundo principe Tran-sylvania commentarii ( 7540—1572); Veran-tius, De rebus gesiis Hungarorum ab inclinatione regni historia (Monumenta Hungariae Historica, Scriptores serisinde ); Istu-ânfy Miklos, Historia Regni Hungariae 1490 —1606, muhtelif neşirleri; Fekete Lajos, Egy videki Török ûr otthoma a XVI szâzadban i A Magyar Tudomânyes Akademia Nyelv es irodalomtudomânyi osztâlyânak Kö jlemenyei, XV, şayi I—2 ; Fekete Lajos, Magyar-sâg, Törökseg : Ket vilâgnejet Bajvivöi, Budapest, 1947); Tayyib Gökbilgin, XV.— XVI. asırlarda Edirne ve Paşa livası (İstanbul, 1952 ); ayn. mil., Kanunî Sultan Süleyman devri başlarında Rumeli eyâleti, livaları, şehir, ve kasabaları (Belleten, 1956, XX, 78); s^yn. mil.,/? umeli&#039;de Yürükler-Ta-tarlar ve Evlâd-ı Fatihan ( İstanbul, 1957 ); ayn. mil., XVI. asır başlarında Kayseri şehri ve livası (Zeki Velidi Togan armağanı ); ayn. mil., XVI. yüz yıl başlarında Trabzon Uvâsı ve doğa Karadeniz bölgesi (Bellen, 1962, XXVI) ; ayn.&#039; mil., XVI. asır or talarında Osmanlı devletinin Tuna havzası ve Akdeniz siyâsetleri, bunlar arasındaki alâka ve irtibat, muhtelif veçheleri (DTCF dergisi, 1955, XHI, 4); ayn. mil., XV. ve XVI. asırlarda eyâlet-i Rûm ( Vakıflar dergisi, 1965. VI); ayn. mil., Kanunî Sul tan Süleyman&#039;ın Macaristan ve Avrupa siyâsetinin sebep ve âmilleri, geçirdiği saf halar (Kanunî &#039;nin 400. ölüm yıl dönümü semineri, TTK yayını ); Şerafettin Turan, Osmanlı teşkilâtında hassa mimarları (D T C F. Tarih araştırmaları dergisi, 1963, I, 1); ayn. mil., 7550 tarihinde Anadolu&#039;da yiyecek maddeleri fiyatlarını gösteren bir Iran elçilik hey&#039;eti masraf defteri ( D T C F dergisi, 1965, XXII, 3 v.d.); Herbert Melzig, Büyük Türk Hindistan kapılarında ( İstanbul, 1943); Faruk Sümer, Osmanlı devrinde Ana dolu&#039;da Kayıtar (Belleten, 1948, XII); ayn. mil., Çukurova tarihine dâir araştırmalar (XVI. yüz yılın ikinci yarısına kadar ), DTCF Tarih araştırmaları dergisi, 1963, I, 1; Robert Anhegger, Beitrâge zur Ceschickte des Bergbaus im Osmanischen Reich, Europâische Türkei (istanbul, 1943 \ I, 2 (Zürich, 1944). (M. TAYYİB GöKBİLGİN.) -&amp;quot;&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Solak&amp;diff=515</id>
		<title>Solak</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Solak&amp;diff=515"/>
		<updated>2024-05-08T09:26:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SOLAK. SOLAK&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   &amp;#039;&amp;#039;Osmanlı Kapı Kulu teşkilatında bir sınıf askerin adı olup, yeniçeri ocağının cemâat ortalarından 60, 61, 62 ve 63. ortaları meydana getirirdi.&amp;#039;&amp;#039;    Solaklar, Lambert de Vos, 1574 Kelimenin lügat mânasının delâlet ettiği üzere, sağ yerine sol ellerini kullandıkları için hu suretle tesmiye olunmuşlar ve hüküm...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SOLAK. SOLAK&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Osmanlı Kapı Kulu teşkilatında bir sınıf askerin adı olup, yeniçeri ocağının cemâat ortalarından 60, 61, 62 ve 63. ortaları meydana getirirdi.&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Bremen, Staats- und Universitätsbibliothek, ms. Or. 9, fol. 34r.jpg|küçükresim|Solaklar, Lambert de Vos, 1574]]&lt;br /&gt;
Kelimenin lügat mânasının delâlet ettiği üzere, sağ yerine sol ellerini kullandıkları için hu suretle tesmiye olunmuşlar ve hükümdarın rikâbında yürümek ve bulunmak vazife&#039;.eri do-layısı ile, pâdişâhın bindiği atın sağında giden solaklar ok atarken, yay kullanırken solak gibi sol el ile hareket etmeğe, ona arkalarını dönmemeğe mecbur idiler. Mamafih pâdişâhın atının sol tarafında yürüyen solaklar sağ ellerini kullanırlar, fakat onlar da aynı şekilde hareket ederlerdi (Chalcocondyle zeyli, II, Desc-ription kısmı, s, 7). Yeniçeri teşkilâtında solak sınıfının teşkilinin Yıldırım Bayezid zamanında yapıldığı anlaşılmaktadır. Aşık Paşa-zâde &#039;den öğrendiğimize göre, Yıldırım Bayezid ile Timur arasında vuku bulan savaşta, pâdişâhın yanında Karaca adında bir solak bulunuyordu ve bozgun başladığı vakit, hükümdarın en yakın bir muhafızı olan bu solak, efendisini acı bir şekilde tenkit etmiş idi. Gerek bu kayıt, gerek Yıldırım Bayezid&#039;in hücum yaparken yanında sâdece bir kaç solak bulunması, hattâ bunlardan birinin bu pâdişâhın Timur nezdindeki ölümüne kadar onunyanından ayrılmaması, bilâhare de, Çelebî Sultan Mehmed tarafından Amasya diz-darlığına, Murad II. tarafından da Bursa naipliğine tâyin edilmesi XV. asır başlarında solakların rikâb-ı hümâyûndaki mühim vazifelerini göstermektedir (krş. Âşık Paşa-zâde, Te-vârih-i âl-i Osman, istanbul tabı, s. 78 v.d.). Bu ehemmiyet Fâtih kanun-nâmesinde (T O E M ilâvesi, s. 27) de belirtilmiş, bir maddesinde hükümdar, jSefer vâkî o&#039;.dukta rikâb-ı hümâyûnumda solak-başı. .. yürüsün&amp;quot; diyerek, solakların vazifesini tasrih etmiştir. Fâtih zamanında, istanbul&#039;un fethi tarihinden itibaren, solak mevcudunun 200 kadar olduğunu, bunların „âyin-i osmanî&amp;quot; üzere hükümdarın önünde yaya yürüdüklerini biliyoruz (Mahrusa-i İstanbul fetihnamesi, T O EM ilâvesi, s. 22). Bu adedin Murad II. devrinde de mevcudiyetini düşünebiliriz. Ancak, Bayezid II. devrinde solakların sayısını 150 olarak gösteren Span» douyn&#039;in bu kaydını ihtiyat ile karşılamak gerekir. Kanunî Sultan Süleyman zamanında ise, dört ortanın mevcudu, evvelâ 80 nefer iken, sonradan yüzer nefere iblağ olunmuş ve bundan sonra da böylece kalmıştır. Bu devirde SOLAK. 747 artık solak ortaları teşekkül etmiş ve seferlerde de muhafızlık vazifeleri belli olmuş idi. Solak ortaları, böylece, hükümdarın muhafız bölükleri demek oluyordu. Solaklar, cesur, kuvvetli, tecrübeli ye gösterişli yeniçeriler ;arasın-dan, usûlüne göre, seçilirlerdi. Kavânin-i yeniçe-riyana göre. „solak olan kimesne müşekkel olmak gerektir, boylu-boslu olmak gerektir ve taze oğlan ve köse olmamak gerektir ve bodur olmamak gerektir ; zîrâ solaklar pâdişâhın önünce ziynet için tâyin olunmuş kuludur... Bunların kârı ok atmaktır ve darb delmektir ve bilmeyene tâlim ettirmektir&amp;quot; (Uzunçarşılı, Osmanlı devleti teşkilâtında kapa kala ocakları, I, 218 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Solakların içinden 12 &#039;si hazar vaktinde, filhakika bir süs olarak, pâdişâhın gezintilerinde, cuma selâmlık alaylarında kendisine refakat eder ve bunlara tahsisen „rikâb-ı hümâyûn solakları&amp;quot; denilirdi. Solak ortalarında her ortanın en eskisinin so&#039;ak-başı olması kanun idi. 4 solak ortasından başka diğer ortalardan solak-başı tâyin edilemezdi. Vefat eden sö&#039;ak-başının yerine, ondan sonra gelen dört solak kethüdasından en kıdemlisi solak-başı olurdu. Bu 4 solak ortası manen bir addedilir^ birindeki amirlik ve kethudâlık münha-line diğerinden getirilirdi. Kanunî Sultan Süleyman solak&#039;ortalarından hâriç olarak birisinin bu ortalara solak-başı, kethüda olmasını kat&#039;î surette men&#039;etmiş idi. Solak kethüdalarından birinin solakbaşılığa tâyini ile münhal kalan solak kethudâlığına da yine 4 ortanın en kıdemli oda-başısı getirilir, yürüyüşlerde de sö&#039;akların kıdemli olan sakallıları, kanun mucibince, hükümdara yakın yürürlerdi. Muharebe meydanında 4 so&#039;ak-başı ile 4 solak kethüdası, 4!ödabaşı pâdişâhın atının yularlarım tutar, pâdişâhın eteklerine yapışır, 400 kemankeş okçu so&#039;ak da onu her taraftan ihata»ederlerdi. Solaklar hattâ silâh-dâr, çuhadar, rikâbdâr gibi hükümdara hizmet ile vazifeli 6&#039;anları bile yaklaştırmazlardı. Solakların etrafında ise, yeniçeriler, ikinci tabaka muhafaza kuvvetini teşkil ederlerdi. Pâdişâhın sefere gidişinde köprü, su geçidi, derbend, ormanlık gibi tehlikeli ve hükümdarın atını ürkütecek yerler geçilirken, solak-başılar atın yularından tutarlar, solaklar da yaklaşarak, iki taraftan yürür,&#039; sudan geçerken de bâzan yüzerlerdi. Bu esnada, geçilen su dizlere kadar çıkarsa, bir akçe, daha derin ise. daha fazla akçe terakki almalarının kanun olduğunu Chalcocondyle zeyli (göst. yer.) kaydetmektedir. Keza, Kanunî Sultan Süleyman zamanında 1532 alman seferinde, yolda bataklıklara rastlanıp, otağ-ı hümâyûn ile büyük bir zahmet çekildiği sırada, solaklara Jo.ö^o akçe ihsanda bulunulduğunu biliyoruz (Ferî^ dûn Bey, Münşeat, rûznâme, I, 578 ). Pâdişâh, memleket içinde gezerken, rikâb-ı hümâyûn solakları, husûsî kıyafetleri ile ve ellerinde yay ve okları çekilmiş olduğu hâlde, hükümdarın önünde ve yanında yürürlerdi, başlarında altın üsküften serpuşları ve sorguçları var idi. Sefere giderken ise, umumiyetle solaklar, dolmanlarının eteklerini belle-rindeki kuşaklarina sokarlar ve üzerlerindeki beyaz ve 4 kollu kaftanlarının 2 kolunu giyip, diğer ikisini kuşaklarına sararlardı (resimleri için bk. Chalcocondyle zeyli, göst. yer. J Mah-mud Şevket Paşa, Osmanlı teşkilât ve kıyafeti askeriyesi, istanbul, 1325, resim nr. 32 ). Koca Nişancı Celâl-zâde de Tabakât al-mamdlik &#039;inde solakları „üsküf pûş ve keman derâgûş, tîrendâz-ı serfirâz, sefid-dâmen, âhen pîrâhen&amp;quot; ve „serâser libâs u zerrin kaba, be-yaz-dâmen, keman-bâzû ve gül-pirehen&amp;quot; şeklinde vasıflandırmaktadır. Ancak solakların XVIII. asır başlarında artık ok ve yay taşımadıkları anlaşılmaktadır. Solak-başılar, diğer yaya-başılar gibi, atlı olup, samur ve vaşak kaplı kadife üst elbisesi giyip, başlarındaki sorguçlarına balıkçıl tüyü takarlar ve atlarına zincir, esenlik ve gümüş özengi ve topuz koyup, sân çizme giyerlerdi OEyyûbî Efendi kanunâmesinden naklen Uzunçarşılı, ayn. esr., s. 222; d&#039; Ohsson, Tableau general de l&#039;Empire Ottoman, Paris, ı824,VII, 317 ). Solak kethüdaları da solak-başılar; gibi atlı, fakat solak odabaşıları ve solaklar yaya idiler. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Solak-başıların azli gerektiğinde, kendilerine Yedikule dizdarlığı verilirdi. Solak ortalarına, i münhal vukuunda, alınacak efradın çok iyi vasıflı, iyi ok atmasını bilen, muharebelerde tecrübe kazanan ve aynı zamanda ahlaken de mazbut olmalarına dikkat ve itinâ gösterildiği cihetle, yeniçeri ağası arzetmedikçe, bu ortalara kimse Verilmezdi ve tercihen de, solakların hizmetlerine bakan ve kendilerine müteferrika-i solakan denilen neferler arasından seçilirlerdi. Bu ortalardan 60., 61., 62., orta odaları eski odalarda, 63. orta ise, yeni odalarda bulunmakta idiler. Kanunî Sultan Süleyman devrinde sölak-başıların ulufeleri 23 akçe olup, sonra XVII. asırda, 26 akçe ve solak kethüdalarının ise, 20 akçe olmuş idi. Bâzı ulufe defterlerinde ise, bu mikdârın daha da fazla olduğu görülmektedir ( bir yazma kanun-nâme ile ulufe defterlerinden naklen Uzunçarşılı, ayn. esr., göst. yer.). XVII. asrın birinci yarısında müteferrika-i solakan sayısı da oldukça fazla idi ve 60. solak ortasının 264, 61. solak ortasının 295, 62 &#039;nin 3ı&amp;gt;3 ve 63. solak ortasının ise, 381 müteferrikası vaı idi ( h. 1033 tarihli ulufe def748 SOLAK — SOLAK-ZÂDE. terlerinden naklen Uzunçarşılı, göst. yer., s. 224). Solaklardan bölüğe, kapı kulu süvariliğine çıkanlar bulunduğu gibi tımar ve zeamet alanlar da mevcut idi. XVI. asır ortalarında tımara çıkacak solaklara 15.000 akçelik dirlik verilirdi. Bir timar kanunu suretinde „atlu sekban kethüdaları ve ağa bölük-başıları gibi solakların bu mikdar akçelik timar a çıkageldik-leri&amp;quot; belirtilmektedir ( Kanunî devri vesikaları, Bibi. Nat., var. 19 ). Solak müteferrikaları senelik onar bin akçe ile timara çıkarlardı. Solak-başılar dirliğe çıktıkları vakit kendilerine 36.000 akçelik ve solak kethüdalarına da 20.000 akçelik zeamet verilmesi kanun idi (yazma kanunnâme, Es&#039;ad Efendi kütüp., nr. 2362 &#039;den naklen Uzunçarşılı, göst. yer.). Yeniçeri ocağının kaldırılmasından evvel, solaklardan rikâb solakları ( yahut solakan-ı hâssa ) denilen saraya mensup mahdut bir kısım sefere gitmeyip, pâdişâhın alay ile bir yere veya camie gidişinde, süslü elbiseleri ile, maiyetinde bulunurlardı. Diğerleri gibi solak teşkilâtı da bozulunca, defterde isimleri yazılı solaklar bu merasime iştirak etmez olmuşlar, bunun için derme-çatma efrâd tedârik edilmesine mecburiyet duyulmuş idi. Yeniçeri ocağının kaldırılması ile solak ortaları da tarihe karıştı, sâdece rikâb solak-başısı ile beraber pâdişâhın maiyetinde 8 gedikli ve 4 nefer mülâzım ve 12 nefer solak kaldı ki, bunların sayısı sonra 30 &#039;a çıkarılmış idi. Bunlara âit bir nizâmnâme hazırlandı ise de, çok geçmeden, yeni teşkilâtta, solak adı da kaldırıldı ve hepsine „rikâb-ı hümâyûn hademesi&amp;quot; denildi ( 1244 = 1828 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde zikredilenlerden başka, tafsilât için, bk. Celâl-zâde Mustafa Çelebî, Tabakât al-mamâlik fi da-racât al-masâlilc (Millet kütüp., nr. 779, s. 237 ); Fakirî, Risale-i ta&#039;rifât ( Univ. kütüp., TY 430); Theodore Spandouyn Cantacuzin, Petit traicte de l &#039;origine des, Tarcs (Paris, 1896), s. 115; v. Hammer, Des Osmanischen Reiches Staatsverfassung und StaaUveruıal-tung (Wien, 1815), II, 50, 210; Rycaut, Histoire de V Etat de V Empire Oitoman (Paris, 1670), s. 345; Marsigli, VEtat mi-litaire de l&#039;Empire Ottoman (Paris, 1732), tür. yer.; A. H. Lyhyer, The governement of the Ottoman Empire in the Time of Su-leiman the Magnificent (Cambridge, Har-vard, 1913), s. 129; Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (İstanbul. 1955 ), İH, 254 v. d. (M. TAYYİB GöKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Sipahi&amp;diff=514</id>
		<title>Sipahi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Sipahi&amp;diff=514"/>
		<updated>2024-05-08T09:22:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SİPÂHÎ. SİPAHİ (F.),&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   &amp;#039;&amp;#039;&amp;quot;Asker, çeri&amp;quot; mânasında bir isim olan sipâh kelimesinden türeyen ve Osmanlı devletinin askerî teşkilâtında türlü mânalar kazanarak, çeşitli askerlik ve idare hizmetlerindeki vazifeler için kullanılan bir tabirdir.&amp;#039;&amp;#039;   Viyana Kuşatması esnasında iki sipahi ( krş. mad. SEPOY ). I. Tımarlı Sipahi, kendilerine dirlik (timar) olarak verilen ar...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SİPÂHÎ. SİPAHİ (F.),&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&amp;quot;Asker, çeri&amp;quot; mânasında bir isim olan sipâh kelimesinden türeyen ve Osmanlı devletinin askerî teşkilâtında türlü mânalar kazanarak, çeşitli askerlik ve idare hizmetlerindeki vazifeler için kullanılan bir tabirdir.&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Battle of Vienna.Sipahis.jpg|küçükresim|Viyana Kuşatması esnasında iki sipahi]]&lt;br /&gt;
( krş. mad. SEPOY ). I. Tımarlı Sipahi, kendilerine dirlik (timar) olarak verilen araziyi imar etmek, içindeki ahâliye bakmak ve savaş zamanlarında hudutlara yetişmek üzere ihdas olunan atlı askere denilirdi. Yani Osmanlı devleti askerlik teşkilâtında timar (dirlik) adıyla öşür ve vergilerini aldıkları araziye karşılık, barış zamanlarında sahip oldukları ve nezâretleri altında bulundurdukları bölgeyi idarî, iktisadî ve mâlî bakımlardan iyi idare etmekle vazifeli olan, savaş zamanlarında ise, kendi atları ve kanunen götürmeye mecbur oldukları &amp;quot;cebeluları&amp;quot; ile birlikte sefere katılan bir türlü atlı askere verilen unvan idi ki, bunlara aynı zamanda, tımarlı sipâhî ve hukuk-mâliye ıstılahlarına göre, sahib-arz da denilirdi. Bu sonuncu ıstılahı bazı yabancı müelliflerin &amp;quot;köy ağası&amp;quot;, &amp;quot;toprak sahibi küçük çiftçi&amp;quot; mânalarında anladıkları görülmüştür. Bu türlü sipahilerin ilk Osmanlı hükümdarları zamanında da mevcut oldukları söylenebilirse de, bu husustaki bir kanunname maddesi bunların Murad I. devrinde ve Rumeli beylerbeyi Timurtaş Paşa&#039;nın telkini ile ihdas edildiğini Ansiklopedisi&#039;nde bildirmektedir. Bu kanun şöyledir: &amp;quot;Sultan Murad Gazi zaman-ı şeriflerinde iptida sipâhî... olmak ve erbâb-ı timar oğulları mahrum olmayıp babaları fevt oldukda, oğullarına kanun üzere timar verilmek... Timurtaş Paşa ilkası ile olmuştur&amp;quot; (Karşılaştırınız, MTM, II, 325). Bu türlü sipahiler Osmanlı ordusunda eyalet kuvvetlerini teşkil eder, bazen hudutlarda akıncılık ve karakol hizmetlerini görürler, savaşlarda ise, düşman karşısında piyadeleri koruma, seri ve seyyal hareketleri ile düşman gerilerine sarkma, gerektiği zaman taarruz ve hücum vazifesi yaparlardı. Sipahiler, seferin başladığı haberi ve davet üzerine, seraskerin bulunduğu yere gelirler, yoklama olurlar, gerek kendileri, gerek cebeluları ayrı ayrı deftere yazılır, bunlara herhangi bir sancakbeyinin veya paşanın &amp;quot;deft erlisi&amp;quot; denilirdi ki, bu kayıtlar sipahinin ve kanunen beraberinde getirmeye mecbur olduğu cebeluların seferde bulunduklarını isbat eden vesikalar idi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Davet edilip de, sefere katılmayan sipahinin elindeki timar alınarak, başkasına verilirdi. Kanunun belirttiği mikdardaki cebeluyu ve gulamı sefere getirmeyenler veya getirdiği halde kaçanların yerlerine yenilerini tedârik edemeyenler hakkında da tımarının (dirliğinin) elinden alınması muamelesi tatbik edilirdi. Sipahilere verilen timarlar, umumiyetle, senelik öşür hâsılatı 1.000 akçeden 20.000 akçeye kadar olan dirlikler idi. Ancak bundan fazla olanlar da görülmektedir. Sipâhî dirliğinin kılıç hakkı denilen 3.000 veya 5.000 akçeden fazla miktarı için, cebelular götürürdü. Bunun için de kanun 6.000 akçe tımarı olan sipahinin 2; 10.000 olanın 3; 20.000 olanın da 4 cebelu vermesini emretmiş idi (Lutfî Paşa, Âsaf-nâme, s. 20). Bununla beraber Lutfî Paşa &amp;quot;cebelu almaktan vüzerâ gayet hazer etmek gerektir, sefere sâhib-i timâr bizzat gelmek gerek...&amp;quot; diyerek, seferde her halde sipahinin isbat-ı vücûd etmesi gerektiğini belirtmektedir (gösterildiği yer.). Sultan Süleyman Kanunnâme (TOEM, ilâve neşir, s. II v.dd.)&#039;sine göre, 1.000 akçelik tımarı tasarruf eden sipâhî kendisi cebelu, 2.000 akçelik olanlar kendisi cebelu ve gulamı ile birlikte, 3.000 akçelik olanlardan itibaren buna ilâveten &amp;quot;bürüme&amp;quot; denilen &amp;quot;ak-börk&amp;quot; giymek suretiyle sefere iştirak ederler; daha fazla gelirli dirliğe tasarruf edenler ise, ayrıca çadırları ile katılırlardı. Müşterek timar tasarruf eden sipâhîlerden, sefer emrolunduğu halde hizmet etmemiş olanın hissesine âit hâsılatı, o timar hissesi başka bir kimseye verilinceye kadar, mevkufçu denilen vazifeli tasarruf ederdi. Nöbetle sefere memur olan müşterek timar sahibi sipâhîlerden nöbeti olmayanın hissesine müdahale olunmazdı. Sefere giden sipahilerden herhangi biri, vezirler veya beylerbeyi emri ile, sancak beyi tarafından, ağırlık muhafazası için, ayrıldığı takdirde, o sipahinin &amp;quot;kulluğu makbul&amp;quot; idi ve &amp;quot;mevkufçu dahi&amp;quot; eyleyemezdi. Keza, mevkufçu olan kimse sipahilerin cebelularına ve deftere yazılan oğlanlarına (gulamlarına) müdahale edip, ya cebelu için oğlan veya oğlan için cebeludur diye niza edemez, yani mevkufçu cebeluları teftiş edemezdi. Aynı Kanunnâme timar sahibi sipahinin tasarrufunda olan hususları da şu şekilde belirtmektedir: reaya elindeki bütün çift, yarım çift (nim çift) veya bundan eksik olanların şer&#039;î rüsumu, ister deftere yazılı olsun, ister olmasın, sipahiye aittir ve defterden hariç olanlara, &amp;quot;ehl-i örfden&amp;quot; sayılan âmiller ve diğerleri müdahale edemezlerdi. Bir tımarın eski raiyetlerinden birçoğu, herhangi bir karışıklık veya huzursuzluk sebebiyle, başka yerlere gitmiş olsalar ve deftere yazıldıktan sonra, tekrar o tımara gelseler, yine o timar sahibi sipahinin raiyeti idiler; sipâhî kendi tımarı dâhilinde sakin olan reayadan şahsî vergi mâhiyetinde olan &amp;quot;ekin-lu bennâk&amp;quot; ve &amp;quot;cabâ bennâk&amp;quot; resimlerini aldığı gibi, araziden öşür, sâlâriye, dönüm resmi dahi tahsil ederdi. Koyunlardan ağnam resmi, arı kovanlarından kovan resmi, değirmenlerden, bağlardan Kanunnâmenin tâyin ettiği resimleri almak yine sipahinin hakkı idi. XVI. asra ait bu Kanunnâme, bir de &amp;quot;matlab-ı sipâhî&amp;quot; kısmında, sipahinin vaktinden evvel reayadan ne şekilde ve hangi ahvâlde resim alacağını da tasrih etmektedir (aynı eser, s. 15).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sipahilerin timarları dâhilinde, eşhas tarafından tasarruf olunan yerler olduğu gibi, doğrudan-doğ-ruya kendisi tarafından ekilip-biçilen ve &amp;quot;hassa çiftliği&amp;quot;, &amp;quot;hassa yeri&amp;quot; denilen mahaller de vardı. Birincilerin resimleri, ikincilerin ise hâsılatı tamamen kendilerine âit idi. Eğer timar sahibi bir sipâhî paraya tamah edip, kendi zamanında bu gibi &amp;quot;hassa yeri&amp;quot; denilen araziyi tapuya verse, verdiği kimse burayı ancak onun zamanında tasarruf edebilir, fakat kendinden sonra bu timar hangi sipahiye geçerse, bu tapuyu o bozabilirdi. Sipâhîye âit olan tapu ücretinin mikdarının ne şekilde tâyin olunacağı da bir fetva ile gösterilmiş idi ki, buna göre, tapu resmi muaccel sayılan bir ücret idi, yâni peşin ödenmesi gerek idi ve ücretin mikdarı da bilir-kişilerin tahmini ve takdirine bağlı idi {Kanunnâme, M T M, I, 70). Sipahinin, ister sahibinin ölmesi, ister yurt terk etmek suretiyle, mahlûl kalan yerleri kendisinin ekip-biçmesi veya ortağa vermesi ile, o yerin raiyet-lik yerden, yâni reayaya mahsus arazi olmaktan çıkmayacağı ve tamamen hassa çiftliği zümresine geçemeyeceği de Kanunnâme &#039;de belirtilmiştir. Hattâ bu yerin, belli bir raiyet adına izafe edilerek, sipâhî elinde muvakkaten tasarrufu, reaya arasında malûm olsa, bu sipâhî bu araziye düşecek avarız vergisini de, diğerleri ile birlikte, seyyanen ödeyecekti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Ottoman Sipahi, Melchior Lorch (1646).jpg|küçükresim|Sipahi]]&lt;br /&gt;
Buna mukabil, sipâhî dirliği dahilindeki bütün muamelât onun izni ile yapılabilirdi. Bir fetva bu hususu &amp;quot;sipahiden izinsiz olan&amp;quot; muamelât külliyen bâtıldır&amp;quot; şeklinde ifâde etmektedir (aynı eser, s. 52 ). Diğer taraftan, bir raiyet kızı sipâhîye nikâh olduğu zaman, askerî hükmünde itibâr olunurdu, hâlbuki sipâhî kızı raiyet taifesine nikâh olsa, askerî sayılmazlardı. Keza sipâhî kulu azadlı olup, sipâhî hizmetinden ayrılsa ve &amp;quot;huzûr ihtiyar eyleyip, kâsibler silkine münselik olsa&amp;quot;, aynı suretle asker sınıfından çıkardı (aynı eser, s. 41 ). Sâhib-arz olan sipahilerin hukukî durumları &amp;quot;il kanunlarında&amp;quot; da, türlü vesileler ile. belirtilmiş ve aynı zamanda zirâî-mâlî vazifelerinde de husûsî hükümler tesbit olunmuştur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Msl. Bayezid II. devri başlarında Hüdâvendigâr (Bursa) livasında, bir yörük bir sipahiden yer tutup, zirâat etse, öşrünü ve sâlâriyesini verdikten başka, sipâhâiye, &amp;quot;resm-i boyunduruk&amp;quot; adı ile, 12 akçe daha verirdi. 1528&#039;de, Aydın livasında, bir sipahinin timarında diğer bir sipahinin raiyeti veya başka birisi zirâat yaptığı takdirde, hâric-i raiyet addolunur, arazinin hususiyetine göre, dönüm başına sipâhîye bir resim öderdi. Aynı tarihte, aynı bölgede, bir raiyet defterde &amp;quot;bennâk&amp;quot; yazılmış iken, sonradan çifte mâlik olsa ve başka bir ra&#039;yetten arazisini tapu ile alsa, hem &amp;quot;bennâk&amp;quot;, hem de çift resmini sipâhîye vermeli idi; aynı il Kanunnâme &#039;si öşür ve sâlâriye meselelerinde de, sipahinin tasarruf şeklini ve haklarını belirtmektedir. Yine XVI. asır başlarına âit Biga Kanun-nâ-me &#039;sinde, bu bölgede zeamet, emlâk ve evkaftan başka yerlerdeki sipâhî reayasının &amp;quot;resm-i ağnamı&amp;quot;, yarı-yarıya, sipâhî ile sancak beyinin idi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aynı Kanun-nâme sipahilere âit &amp;quot;şömüye&amp;quot; bir maddeyi de açıklamaktadır: Bir sipâhî, mâzûl olsa veya kendi arzusu ile tekaüt ihtiyar etse ve çocukları, ellerinde babalarının beratları bulunup, ibraz eyledikleri takdirde, raiyet olmayacaklardı; ancak ellerinde raiyet çiftliği bulunuyorsa, bunun öşrünü ve resmini vereceklerdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yine msl. Kocaeli livasında da serbest olmayan tımarların &amp;quot;bâd-ı hava&amp;quot; resimlerinin yarısı mîr-livaya (sancak beyine) hâsıl kaydolunmuş idi ve yarısı da sipahinin idi. Hâlbuki &amp;quot;resm-i ganam&amp;quot;, &amp;quot;resm-i otlak&amp;quot; ve &amp;quot;kışlak&amp;quot;, &amp;quot;zemin tapusu&amp;quot; ve &amp;quot;âdet-i daşt-bânî&amp;quot; denilen vergilerin hepsi sipâhîye âit bulunuyordu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sipahilikle ilgili bu türlü hükümleri ve misalleri çoğaltmak ve hemen her bölgede çeşitli şekillerini göstermek mümkündür. Bu il kanunlarımdan biri olan 1519 senesine ait Rum vilâyeti sipahi kanunu münhasıran bu mevzûdaki kanun ve teamülleri ihtiva etmektedir. Keza bu kanun-nâmelerden sipâhî öşrü, sipâhî resmi, sipâbî raiyetinin ocağı, sipâhî tahvili, sipâhî tasarrufları, sipahiye raiyet yazılmak, sipâhî-zadeler v.s. gibi bir çok meseleleri öğrenebiliyoruz. Sipahilerin dirlikleri olan timarları tasarrufları vazifelerini fiilen ifâ ile meşrut idi. Aslî vazifeleıini terk ile başka bir işe girmeleri hâlinde, ellerindeki timarlar alınırdı. Bu müddet azamî 7 sene idi, yâni 7 seneyi geçirenler raiyet yazılırlar ve reayanın ödemekle mükellef oldukları resimleri ve tekâlifi te&#039;diyeye mecbur tutulurlardı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ancak, dirlik ümidi ile, İstanbul &#039;a gelenler ve yahut beyler-beyi kapısına mülâ-zemet eyleyen sipahiler, dirlikleri ile ilgilerini kesmemiş telakkî olunarak, işleri başından 7 seneden fazla müddetle de ayrılsalar, tasarruf ettikleri yerler ellerinden alınmazdı. Azledilmiş bir sipahinin azil müddeti iki sene olmadıkça, kendisine mahlûlden timar verilmezdi; ölmüş bir kimsenin tımarını ise, alamazdı. Bu memnûiyet ölen timar mutasarrıfının bıraktığı timarın hukukunun muhafazası için idi. Sipahilikten feragat etmiş birinin timarı hakkında bu memnûiyet yok idi. Bunun da sebebi su-iistimalin önünü almak idi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sipâhîzâdelerin, babaları hayatta olduğu müddetçe, babalarının berâtı ile timar almaları kanuna aykırı idi. Babalarının tekaüdlüğü sebebi ile, muvakkaten timar tasarruf eden sipâhî-zadeler, babalarının ölümünden itibaren 7 sene zarfında, timarı kendi namlarına geçirebilirlerdi. Bu müddet içinde müracaat etmeyenler, bu iş ile alâkalarını kesmiş sayılarak, dirliği ellerinden alınır, diğer bir müstahıkkına verilirdi. Bir savaşta şehit olan s&#039;pâhî ile kendi memleketinde ölen sipahinin oğullarına timar verilmesi hususunda kanun müsavi muameleyi tasvip etmez ve şehit olan sipahinin oğluna ziyâdesi ile verilirdi. Sipahilerin &amp;quot;mahall-i ma&#039;rekede firarı ihtiyar etmeyip, şehit olursam, ocağım sönmez, dirliğim oğluma verilir&amp;quot; diye can ve baş feda etmeleri bu yüzden idi (Aynî AH risalesi, Kavânin-i Âl-i Osman der hulâsa-i mezâmin-i defter-i dîvân, s. 71).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bir kimse, sipahilikten tekaüt olduktan sonra, başkasına raiyet yazılmadıkça, asker sayılırdı. Diğer taraftan, raiyet yazılı iken sipâhî olan ve kendilerine timar verilenler raiyetlikten çıkmazjar ve raiyet resminin te&#039;diyesinden kurtulamazlardı. Bu gibilerin resimlerden ve tekâliften kurtulabilmeleri, tımara çıktıkları vakit, pâdişâha raiyet oldukları arzedilip, yoldaşlığı karşılığında, timar verildiği berâtında yazılmış olmasına bağlı idi. Böyle bir berât elde eden kimse sipahilik durumuna, bütün şartları ve hakları ile, yükselmiş addolunurdu. Bununla beraber, bu gibi kimselerin fazla artmamasına da dikkat edilmekte idi. Lutfî Paşa &#039;nın bir kaydı bunu açıkça göstermektedir: &amp;quot;reayet yazılı olup, ata ve dededen sipâhîzâde olmayanları iptidadan sipâhî etmede gayet dayanmak gerektir. Maazallah kapı açılınca, her kes raiyetlikten kaçıp, sipâhî olmak lâzım gelir. Raiyet kalmayınca, irâd-ı pâdişâhı kıllet bulur&amp;quot; (Âsaf-nâme, s. 18).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:1578-Lala Mustafa Pasha in camp after his Victory at Kars-Nusretname.jpg|küçükresim|Kapıkulu Sipahileri (Sol alttan 1.,2.,3. ve sol üstten 3. ve 4. askerler.)]]&lt;br /&gt;
Nitekim, reayadan sipâbî olanların kendilerine bahşolunan muafiyetten akrabalarını da istifâde ettirmeğe kalkıştıkları Lutfî Paşa tarafından açıklanmakta, „reâyadan küllî hizmette bulunup,., tımara müstahik olup, sipâhî olsa, akrabasına hiyânet etmemek&amp;quot; gerek olduğu bildirilmektedir (ayn. esr., s. 25 ). Tımarlı sipahiler, devletin diğer askerî teşkilâtı gibi, intizamlarını muhafaza ettikleri ve inzibattı kaldıkları müddetçe, kendilerinden istifâde edilmiştir. XVII. asırdan itibaren sipahiler ve sipâhîlik müessesesi de bozulmağa yüz tutmuş idi. Bu bozukluğun en mühim sebebini, Aynî Ali risalesi (s. 76 ) „pâdişah dirliğine mutasarrıf olan sipahinin devlete hizmet etmeyip, âhara koşuntu olmasında&amp;quot;, yâni başka ve talî vazifelerde hizmete sevkedilmesinde görmektedir. Ona göre, „timar sipahisi sancağı askeri ile konup, göçüp ve kimse yanında hizmet etmeyip, pâdişâha hizmet eylese. asker mükemmel olduktan başka, herkes seferde dirliğine hizmetkâr ve satın alınmış kul tedârik edip, seferlerde kılıç ziyâde olurdu... Seferlerin yoklaması mazbut olmak mühimmattan&amp;quot; idi. Bu husustaki şikâyetler gittikçe artmış ve durumu düzeltmeğe matuf tavsiyeler bu asrın bütün ıslahatçıları, Koçi Bey, Kâtib Çelebi v.b. tarafından da ileri sürülmüş idi (tafsilât için bk. Koçi Bey risalesi, Düstûr al-&#039;amal li-işlâh al-halal, Kitâb-i mustatâb...). Timarlı sipahilerin nizam ve intizamları, kanunları XVIII. asırda daha fazla bozuldu. Bunun ıslâhı hususunda Abdülhamid I. devrinde bâzı yeni nizamlar kondu ise de, te&#039;sir ve faydası devamlı olmadı. 1205 ( 1790 ) senesinde, Osmanlı-Rus harbinde, ismail kalesinin muhafazasına me&#039;mûr edilen Anadolu timarlı sipahilerinin bu savaşta gayret göstermemeleri neticesinde, ruslar kaleyi zaptettikleri gibi, büyük zayiat verilmiş idi, Bu esnada, şehitlerin hüviyetleri ve 69i SİPAHİ. mikdarı anlaşılıncaya kadar, mahlûl denilen tımarların tevcih olunmaması bir irâde-i seniye ile açıklanmış iken, sulhun akdinden sonra anlaşılmış idi ki, Anadolu timarlı sipahilerinin çoğu hayatta ve memleketlerinde rahat üzre-dirler ve sefere gelmeyerek, birer suretle alay beylerim ve diğer âmirlerini razı etmiş ve sükûta ikna eylemişlerdir. Bunun üzerine, hem ticâret erbabını bir nevî te&#039;dip, hem de nizâm-ı cedîd için gelir sağlamak maksadı ile, mahlûl tımarlar, sipahiler cebelularına tevcih olun-mayarak, hepsinin mukataaya tahvil ve mîrîye zaptedilmesi usûl ittihâz edildi (krş. Mustafa Nuri Paşa, Nataic al-vukuât, IV, no). Bundan sonra tevcihat yapılmaması dolayısı ile, sipahilerin sayısı bayii azalmış ise de, yine de bunlar 30.000 kadar idi. Bir müddet sonra Arnavutluk &#039;ta bulunan timarlı sipahilerden bâzıları humbaracı, lağımcı ocaklarına ilhak edilmiş ve bunun epeyce faydası da görülmüştür. Vak&#039;a-i hayriyeye, yeniçeri ocağının lağvına, tekaddüm eden aylarda Rumeli ve Anadolu &#039;daki sipahilerin mühim bir kısmı humbaracı ve lağımcı ocaklarına geçirilmişlerdi. Ocağın kaldırılmasından sonra ve artık muntazam askerî teşkilât yapıldığı sırada, bunların da muntazam bir hâle konulması düşünülerek, kendilerinden zabitler tâyin edilmiş idi. Fakat bir kaç sene sonra, zaptiye vazifesi görmek üzere, çağırıldıkları sıradaki tutumları bundan da bir fayda elde edilemeyeceğini göstermiş idi. Bu sebeple 1263 ( 1847 ) senesinde bütün timarlı sipahiler (ve zeamet erbabı), hayat kaydı şartı ve timarları hâsılatının yarı bedeli ile, tekaüt edildiler ve böylece timarlı sipahisi tarihe karışmış oldu. II. S i p a h i b ö l ü ğ ü , kapı kulu ocağı içinde ve yeniçeriler gibi muvazzaf ve dâima hazır bir nevi süvari olmak üzere, Murad I. devrinde ihdas edilen bir zümredir. Timarlı süvarilerinin, timarlarmın bulunduğu sancak dâhilinde vatan tutmaları şart olduğundan, devlet merkezinde de piyade olan yeniçeriler gibi ulufe ile vazifeli bir süvârî askeri teşkil edilmesi lâzım gelmiş ve Kara Timurtaş Paşa &#039;mı himmeti ile, „ebnâ-i sipâhiyân bölüğü&amp;quot; tanzim ve tertip kılınmış idi. Bunlar da yeniçeriler gibi devşirme neferlerinin seçkin kısmından ve savaşlarda alınıp, sarayda, vezirler ve ümerâ dâirelerinde terbiye olunan esir çocuklarından idiler (Cevdet Paşa, Tarih, I, 35; Mustafa Nuri Paşa, Natö&#039;ic al-vukuât, I, 18 v. d.). Bunlara „dergâh-ı âlî sipahileri&amp;quot;, „kapı kulu süvarileri&amp;quot; de denilirdi. Esas itibariyle süvârî bölükleri 6 tane idi ve sipâhî bölüğü bunlardan biri idi. Diğerleri silâhdârlar, sağ ve sol ulûfecileri (alûfeciyan-ı gemin ve yesar), sağ ve sol garipleri (gurabâ-i yemin ve yesar ) idiler. Sipâhî ve silâhdârlardan gayrilerine „bö-lükât-i erba&#039;a&amp;quot; da denilirdi. Süvârî ocağının en mümtaz ve itibarlı bölüğü „kırmızı bayrak&amp;quot; denilen bu sipâh bölüğü idi. İlk devirlerde devlette nüfuzlu kimselerin ve kumandanların çocukları da bu bölüğe alınırdı. Her hâlde sipâh bölüğünün teşekkül ve taazzuv etmesi Fâtih Sultan Mehmed zamanında tamamlanmış olmalıdır. Eyyûbi Efendi Ka-nun-nâme&#039;&amp;amp;i ve diğer kaynaklara dayanan Uzun-çarşılı (Kapı kulu ocakları, II, 146 ; &#039;nın kaydı da bu kanâati kuvvetlendirmektedir. Kapı kulu süvârî ocaklarına ayrılacak devşirme çocukları kabiliyetli ve mütenâsip vücutlu olanlardan seçilir, evvelâ İstanbul, Edirne, Gelibolu saraylarında terbiye olunur, sonra 7 senede bir defa „çıkma&amp;quot; tâbiri ile, bölüklere tevzî olunurdu. Bu türlü sipahiler barış zamanlarında cizye, âdet-i ağnam, mukataa v. s. gibi mîrî malların tahsilinde istihdam olunurlar, çok defa, üzerlerine pâdişâhın iç oğlanlarından biri ağa tâyin edilerek, tahsilata gönderilirlerdi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha sonraki zamanlarda, bilhassa ocakların bozulmağa başladığı tarihten, yâni XVII. asırdan itibaren, sipahilere mütevellilik, voyvodalık ve daha bâzı hizmetler de verilmiştir. Sipahiler bölüğü, pâdişâhların camie gidişlerinde, seferlere hareketlerinde, ikişer ikişer, sağ tarafta yürürlerdi. Bu türlü alaylarda çok defa bölüğün üçte biri nisbetinde katılırlardı. Harp sahasında ise kalbdenilen ordu merkezinin sağ tarafındaki saltanat sancakları altında ve bâ-zan pâdişâhın arka tarafında dururlardı. Çadırlarını otağ-ı hümâyûnun sağında kurarlardı ve otağ-ı hümâyûnun muhafazası, bir gece sipahilere, bir gece silâhdârlara âit idi. Sefere gidilirken, sipâh bölüğünün vazifelerinden biri de ordunun geçeceği yerlere sancak tepesi denilen tepeler ihdası ile güzergâhı göstermek ve cephede de siper kazdırmak ve muhasara edilen kaleye toprak sürdürmek gibi işler idi. Sipahiler 20—30 kişilik bölüklerde bir bö-lük-başı idaresinde idiler ve XVII. asrın birinci yarısında 300 bölüğe ayrılmış bulunuyorlardı. Bundan başka baş kâhya, kâhya yeri, baş çavuş, baş bölükbaşı denilen zabitler idaresinde idiler. Hepsinin kumandanı »sipâhî ağası&amp;quot; unvanını taşırdı ve harp zamanında ordunun büyük sancağı onun uhdesinde idi. Sipahilerin ve diğer kapı kulu süvarilerinin, yen:- çerilerin olduğu gibi, İstanbul &#039;da kışlaları yok idi. Zîrâ at beslemek mecburiyetleri olduğu için, bir kolaylık sağlamak üzere, Bursa ve Edirne taraflarındaki köy ve kasabalarda oturmalarına müsâade olunmuş idi. İstanbul civarında da oturanlar var idi. SİPAHİ 693 Divan-ı hümâyûn toplandığı günlerde, sipâh ve silâhdârlardan İstanbul&#039;da bulunanların içlerinden 100 nefer, zabitleri ile, Topkapı Sarayına gelir, bâb-ı hümâyûn hâricinde selâm resmi ifâ eder ve divânın toplandığı müddetçe, orta kapıdan içerideki ahırlar tarafında beklerdi XVI. asırda sipâhî neferleri 15—30 akçe ulufe alırlardı. Daha sonraları bu mikdar arttırılmış idi. Kanunî Sultan Süleyman seferlere çıktıkça, mülâzım adı ile, suvârî bölüklerinden 300 kişi ayırtır, bunları kendi hizmetlerinde kullanırdı. Sefer bittikten sonra da, bu hizmetlerine mükâfat olarak, bâzı selâtin tevliyetlerinin ve mühim mîrî mukataalarm bir senelik idaresini veya cizye tahsilini bunlara verdirirdi. Bu usûl yavaş-yavaş kanun hükmü olmuş, idarî vazifelerden ve iltizamlardan büyük faydalar sağlayan sipahiler bu sayede zenginleşmişlerdi. Gerek bu sebeple, gerek XVI. asrın ikinci yarısında vuku bulan uzun İran harpleri sırasında içlerine yabancıların karışması ile, nizâm ve intizamları hayli bozuldu. Ulufeleri tefecilerin eline geçti. İstanbul &#039;da beş- on çavuş ile ocak kâhyalarından başka sipâhî görülmez oldu. Ancak ulufelerini alacakları {mevâcib verildiği ) zaman, yüzlercesi meydana çıkar, bu esnada da türlü yolsuzluklara tevessül ederlerdi. İstanbul&#039;daki karargâhları Kurşunlu han idi. Sipahilerin ve umumiyetle kapı-kulu süvarilerinin nizamları bozulup, inzibatsızlıkları artınca, sipâhî isyanları başlamıştır. Murad III. zamanında ilk baş-kaldır maları görülür: 1588 senesinde, akçenin vezin ve ayarının bozulması, esnafın bu türlü akçeyi noksan olarak almak istemesi sebebi ile, isyan ettiler. Evvelce 100 dirhem gümüşten 500 akçe kesilmek kanun iken, seferler dolayısı ile, bu mikdar gümüşten 2.000 akçe kesilmiş ve bu hâl fiyatların yükselmesini intâc eylemiş, neticede de sipahiler, bu hareketin müsebbiplerinin cezalandırılmasını isteyerek, isyan etmişlerdir. Pâdişâh bu hâdisede beyler-beyi Mehmed Paşa ile baş defterdarı feda etmeğe ve böylelikle sipâhî isyanını bastırmağa mecbur kaldı. Bir kaç sene sonra ( 1595 ), sipahiler tekrar ayaklandı, bu defa da yeniçerilerin mevâcipleri verilmişken, hazînenin kifayetsizliği yüzünden, sipahilere ulufeleri verilememiş idi. Bunu bahane eden sipahiler yine baş defterdarın idamını istiyorlardı ki, neticede saray halkının ve yeniçerilerin yardımı ile, bu ayaklanma bastırıldı, 300 kadar sipâhî öldürüldü ve bu suretle sipahiler ile yeniçeriler arasına bir münâferet girmiş oldu. Sipahiler, sadrâzam F^rhad Paşa zamanında da, Gence kalesinde •^ sene higroet; ettikleri işin, sipâhî bölüğüne kaydolunmaları gerekeceği iddiasını ileri süren bir kısım kul oğullarının sebebiyer verdiği \fh isyan hareketinde daha bulundular ise de, bunu da, yeniçeriler ve bostancıların yardımı ile. bastırmak mümkün oldu. Ancak sipâhî kıyamı bundan sonra da devam etti. 1603 senesinde sipahilerin yeni bir serkeşliği görüldü. Bu isyanlarda vezirlerin tahrikleri de rol oynayor-du. Evvelce Ferhad Paşa &#039;ya karşı- Koca Sinan Paşa &#039;nın yaptığı gibi, bu defa da vezîr-i âzam olmak isteyen Güzelce Mahmud Paşa sadrâzam Yemişçi Hasan Paşa &#039;ya karşı sipahileri tahrik etmiş idi. Hayatını tehlikede gören Yemişçi Hasan Paşa ise, yeniçeri ocağına iltica ettikten başka, pâdişahdan da, sipâhî zorbalarının hakkından gelinmesi yolunda bir hatt-ı hümâyûn almağa muvaffak olmuş idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pâdişâhın emrine itaat eden yeniçeriler Atmeydanı &#039;nda Arslan-hâne yakınında ve darphâne civarındaki Kurşunlu handa karargâh kuran sipahileri te&#039;dip ettiler, ele geçen ele-basıları Poyraz Osman, öküz Mehmed sorguya çekildikten ve müşevviklerin sipahilere verilmek için 30.000 flori hazırladıklarını itiraf etmelerinden sonra, idam edildiler; bu, yeniçerilerden yedikleri ik&#039;nci büyük darbe oldu. Aralarına büyük bir düşmanlık girdi ve bu hâl taşradaki yeniçeriler ile sipahiler arasına da sirayet etti (tafsilât için bk. Naîmâ, I, 303 v.dd.). Ahmed I. devrinde büyük bir hâdise çıkardıkları görülen sipahiler Osman II. &#039;in hal&#039;i ve katli hâdiselerinde en büyük rolü oynadılar. Bu sırada hükümet tamamen ellerinde idi, yeniçeriler ile birlikte hareket ediyorlardı. Mustafa I. devrinde zulümleri arttı. Sipahilerin, koyun parası adı ile, istedikleri munzam ödenekler Merre Hüseyin Paşa &#039;nın sadrazamlığı devrinde kabul edildi. Bir müddetten beri terk edilmiş bulunan sipahilerin haraç tahsili işi, bu tarihten itibaren, tekrar tatbik olundu; haraç defterleri sipahilerin eline verildi, ilgililer bu defterleri Fâtih camiinde müzayedeye çıkardılar; kim arttırdı ise, ona verdiler. Murad IV. &#039;in ilk zamanlarında sipahilerin şımarıklıkları son derece artmış idi. İçlerinden ileri gelen zorbalar, divan-ı hümâyûna müracaat ederek, isteklerini yaptırıyorlardı. Bir aralık sadrâzam Receb Paşa bunları himaye etmiş ise de, sonradan mütemadiyen artan küstahlıkları karşısında şaşırmış idi. Evvelce tard edilenler bile tekrar ocağa alınmışlardı. Murad IV., nihayet annesinin vesayetinden kurtulup da, idareyi bizzat eline alınca, senelerden beri sipahilerin türlü zorbalıklarını bildiği için, onlara karşı şiddetle harekete geçti. 1632 &#039;de sipahilere Kanunî Sultan Süleym^a zama-gmdgki mülâzemşt hizmet&#039;.erigdçn maada§ljMi) 694 SİPÂHÎ — SİPİHR. verilmesini men&#039;etmesi üzerine, buna razı olmayan sipahiler ayaklanarak, Sultan ahmed meydanında toplandılar ve bu münâsebetle Sinan Paşa köşkünde tertiplenen ayak divanında, sipahi ileri gelenlerinin pâdişâha söz vermelerine rağmen, iddialarında ısrar ettiler. Neticede ele-başıları birer-birer yakalanarak, idam edildi; İstanbul&#039;da ve taşrada, mütemâdi takibat neticesinde, sinmeğe mecbur kaldılar ve bundan sonra, Sultan ibrahim &#039;in son zamanlarına kadar, kendilerini toparlayamadılar. Fakat Mehmed IV. &#039;in, çocuk olarak tahta geçmesini müteakip, İstanbul &#039;daki ocakların faaliyete geçmesi ile sipahilerin de tekrar baş-kal-dırma hareketleri görüldü. Taşradaki sipahilerin mühim bir kısmı, İstanbul &#039;a gelerek, fırsat bekleyorlardı. Saltanat tebdili münâsebeti ile, Topkapı-Sarayı ile Galata ve ibrahim Paşa sa-raylarındaki iç oğlanları ile acemilerden 2.000 kişi, sipâh ve silâhdâr ocaklarına verildiklerinden, bunların mevcudu artmış ve faaliyete geçecek fırsat ve imkân bulmuşlardı. Bu esnada sadrâzam Sofu Mehmed Paşa, hazînenin masraflarını mümkün olduğu kadar azaltmak ve bir muvâzene kurmak emeli ile, tasarruf hareketlerine girişmiş idi. Diğer atlı bölük halkının olduğu gibi, sipahilerin de veledeşlerini, bizzat tesbit ederek, ocağa aldı ve 1.000 kadar dirliği. «çalık&amp;quot;, yâni sipâ&#039;ı ocağından tardedilmiş sipahinin de, o sırada cereyan etmekte olan Girid savaşına iştirak etmek şartı ile, kayıtlarını yenilettirdi. Sofu Mehmed Paşa &#039;nın sipahilere bu ve daha başka suretlerle gösterdiği müsâadekârlığa karşı sipahiler yine memnun kalmadılar. Anadolu &amp;quot;dan gelenler Üsküdar&#039;da ve diğerleri istanbul&#039;un muhtelif yerlerinde toplanarak, bir fesat ve kıyam hareketine giriştiler ( eylül 1648 sonları). Bu hususta, Veledeş denilen oğullarının „nânpâre sahibi&amp;quot; olmalarını ve Sultan ibrahim &#039;in katlinin sebeplerinin bilinmesini isteyor, Pâdişahsız ve „sâhib-mühürsüz&amp;quot; Girid &#039;e sefere gitmenin „hilâf-ı kanun&amp;quot; olduğunu, bir seneden beri kendilerine hizmet verilmediğini ileri sürüyorlardı. Bunlara Eski Saray ile Galata ve ibrahim Paşa saraylarındaki acemiler de katıldılar. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu Sultan Ahmed hâdisesi zorluk ile bastırıldıktan sonra başlayan nisbî sükûnet Köprülü Mehmed Paşa zamanına kadar devam etti. Her sahada ıslâhat yapmak isteyen bu vezîr-i âzamin karşısına da sipahiler çıkınca, pâdişâh ve hükümet erkânı bir defa daha yeniçeriler ile anlaştı ve sipahilere karşı yeni bir te&#039;dip hareketine girişildi ve bu hususta Mehmed IV. tarafından Köprülü Mehmed Paşa &#039;nın c&#039;ddî surette harekete geçmesine müsâade edildi. Sipahilerin ^t,meydanı &#039;nda toplandıkları duyulunca, üzerlerine yeniçeriler gönderildi; pâdişâhın emrine itaat eden yeniçeriler ele geçirdikleri sipahileri öldürdüler, barındıkları yerler, ezcümle Yenicâmi hanı, Elçi hanı boşaltıldı. Bu suretle, Köprülü Mehmed Paşa &#039;nın eli ile, yeni ve bu defa kat&#039;î darbe yemiş oldular ve bir daha kımıldayamadılar. Artık bu tarihten sonra, itibarları kalmayan sipahiler askerî sınıfın en yüksek mevkiinden en aşağı derekesine düşmüş oldular. Ne saray, ne Babıâli, bu hâdiselerden sonra, sipahi ocağını ağıza alıyordu. Gerçi ocak resmen kaldırılmamış idi, fakat hiç bir ehemmiyeti kalmamış idi. Bu durum Mahmud II. devrine kadar sürdü. Yeniçeri ocağı kaldırılırken, sipahi ocağı da kaldırıldı. Ulûfelileri, sadrâzamın huzurunda isbat-ı vücûd ederek, kethüda ve ihtiyarları ile beraber, kendilerine gümrükten maaş tâyin edildi; keyfiyet vilâyetlere de bildirilerek, oralardaki sipahilere âit kethüda birlikleri ve sipahilikleri kaldırıldı ( bu hususta gönderilen bir fermana cevaben Sivas valisi Köse Mehmed Paşa&#039;nın eylül 1826 &#039;da sipahi ocağının kaldırılmasındaki mucip sebepleri işaret eden tahriratı için bk. Uzun-çarşıh, ayn. esr., s. 210 v. dd.). Sipahiler sakal bırakmazlar, bıyıklarını yataklı denilen şekilde, uzun ve kalın bir biçime sokup, yüzlerine mehabet verirlerdi. En büyük meziyetleri bin:cilik, ok atma ve kılıç kullanma idi. III. Sipâhî, Anadolu &#039;nun bâzı yerlerinde m u a ş ş i r mânasında kullanılırdı ki, mültezim hesab.na harmanları ölçen adama denilirdi (krş. Hüseyin Kâzım, Büyük türk lügati ). IV. Sipâhî çağataycada m e&#039;m u r, e ş r a f ve â y â n mânasına gelmektedir (krş. ayn. esr-). V. Sipâhî, Hindistan &#039;da ve Cezayir &#039;de, b i r s ı n ı f a s k e r e verilen ad idi [ krş. mad. SEPOY ]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde zikredi lenlerden başka bk. Kâtib Çelebî, Fezleke, tür. yer.; Naîmâ, Tarih, tür. yer.; Selânikî, Tarih, tür. yer.; Alî, Kunh al-ahbâr, basıl mamış kısımlar, tür. yer.; v. Hammer ( frans. trc.), bk. fihrist; türk. trc. I, VII, VIII, IX, X, XI, tür. yer.; Mehmed Zeki Pakalın, Ta rih deyimleri ve terimleri sözlüğü, bk. mad. Sipâhî. _ (M. TAYYİB GÖKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Hekim-Bashi&amp;diff=513</id>
		<title>Hekim-Bashi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Hekim-Bashi&amp;diff=513"/>
		<updated>2024-05-08T09:12:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: /* HEKlM BASHI, (HAKIM-BASH!) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;HEKlM BASHI, (HAKIM-BASHI)&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Chief of the Physicians&amp;quot;, in the Ottoman Empire the title of the chief Palace physician, who was at the same 340 tJEKlM-BASHt — HERSEK-ZADE time head of the health services of the state : besides being in charge of all the Palace physicians, surgeons, oculists, pharmacists, etc., he exercised supervision over all the physicians of the Empire, Muslim or non-Muslim; it was he who appointed and dismissed all physicians, surgeons and pharmacists, who kept a check on them, who examined aspirants to these professions, and who appointed and promoted worthy candidates. Physicians were employed in the Palace, whether permanently or temporarily, probably from the earliest times. In the reign of Mehemmed II the skill of Kutb al-DIn Ahmad, the former physician of Abu Sacid the Timurid, procured his appointment as head of all the physicians of the Ottoman court, who at that time included Shukr Allah Shirwani, Khwad1a cAta&amp;gt; Allah cAdiami, Lari, and others. His daily stipend was 500 afrtes, which remained in later years the usual salary of the Hekim-bashi; there were also the perquisites of official gifts of summer and winter garments, and personal gifts as well. The Hekim-bashi counted as one of the officers of the Khass-oda. He resided in the Bash Lala Kulesi, built under Mehemmed II [see SARAY]; he was to some extent subordinate to the Bash Lala (Chief Preceptor of the sultan, see LALA). When the sultan fell ill, his was a most important responsibility; if his patient died, he was usually dismissed. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The medicines which he prescribed were made up under his supervision by the Palace pharmacists in the pharmacy situated in the Bash Lala Kulesi; they were placed in vessels sealed by the Hekim-bashi and the Bash Lala and administered to the royal patients as required. From the time of Mehemmed II onwards, such famous and skilled holders of the post as Yackub Pasha [q.v.], Lari Celebi, Akhi Celebi and Ghars alDin-zade were also highly favoured intimates of the Sultan. In later years, on the eve of the (solar) New Year (21 March), the Hekim-bashi made a special electuary called Newruziyye, which he presented to the Sultan and to the high officers of the Palace and of the government. One indication of the high esteem which they enjoyed is that their status and comfort were increased by the grant of arpaliks [q.v.] in the form of fiefs usually situated near Edirne, Tekirdaghi and Gelibolu. From the ioth/i6th century onwards, the Hekimbashi was known also as Re^is al-atibba3 (for his elfydb, see Feridun, M unshod at al-saldtin* i, 12). Archive documents of this period show that he controlled the appointments, transfers and promotions of the Chief of the Palace surgeons (Dierrah-bashi) and the surgeons, physicians, herbalists fashshdb) and compounders of beverages (sherbetdii), by submitting recommendations to the Dlwdn; he also attended to the staffing of the hospitals of Bayezid I at Bursa and of Mehemmed II at Istanbul, and to the appointment of physicians to such institutions as the Palace of Ibrahim Pasha and Ghalata-sarayi [q.v.], filling vacancies when necessary with kul-oghullari [q.v.] who had &amp;quot;practised the art of herbalism in Frengistan and the Arab lands&#039;* or &amp;quot;acquired the art of surgery in Frengistan&amp;quot;. When he retired, he continued to receive his stipend. The Hekim-bashi belonged in principle to the *ilmiyye career; he was sometimes promoted to the rank (pdye) of d^fterddr or vizier. In the nth/i7th century the post was still of importance : according to a ruzndmte register of 1013/1604 and the risdle of cAyn-i cAli, the Hekim-bashi then had under him over 20 Muslim and over 40 Jewish physicians; Ewliya Celebi records (i, 530) that in the middle of this century the Hekim-bashi held a mewlewiyyet [q.v.} of 500 aktes and had a hundred servants. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Thereafter the post became less important; at the end of the I2th/i8th century it began to be reckoned as one of those depending on the Aghas of the Dar al-Sacadet and came completely under their influence, the holders of the post being frequently changed. From 1836 onwards appointments to the post were made from the miilkiye branch of the administration. The title was changed in 1844 to Ser-Tabib-i Shehriyari, and with the establishment of the Ministry of Medical Affairs (fibbiyye) in 1850 the holder&#039;s duties were limited to those of private physician to the Palace. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 Bibliography :TastikdpTuzade, al-Shafrd&#039;ib alnucmdniyya, passim (the physicians are usually grouped in a separate tabafra at the end of each reign); Tayyar-zade cAta3, Ta^rikh-i , i, 193 ff.; Rashid, Ta&#039;rikh, iv; Subhi, Ta&#039;rikh, fol. 71; clzzi, Ta&#039;rikh, 56, 153; Djewdet, Ta&#039;rikh, vii, 263; Lutfi, Ta*rikh, v, 70; Istanbul, Basvekalet Arsivi, Miihimme def. iv (of 968/1560-1), 155, 164, 198; Ruus defterleri (Kepeci tasnifi), no. 225 (of 980-1/1572-4), pp. 353, 296, 163, 229, 120, 170, 203, 295; I. H. Uzuncarsili, Osmanh develetinin saray te§kildti, Ankara 1945, 364-8; M. D&#039;Ohsson, Tablau general. . .,a vii, gff.; Bursali Melimed Tahir, &amp;lt;0thmdnli mu&#039;ellifleri, iii, 200 ff.; 1. H. Uzuncarsili, Osmanh Tarihi, ii, Ankara 1949, 592; Hammer-Purgstall, Histoire, iv, 131, 413-4; A. Adnan-Adivar, Osmanh Ttirklerinde Him, Istanbul 1943 (expanded version of idem, La science chez les turcs ottomans, Paris 1939), passim&#039;, CO. Sh. Uludagh, Besh bu£uk aslrllk Turk fabdbeti ta&#039;rikhi, Istanbul 1925; Izzet, Hekim-bap odasi, ilk eczane, Bas-lala kulesi, Istanbul 1933; A. Siiheyl Onver, Eski hekimba$tlar listesi, Istanbul 1940; idem, Hekimb^ ve hattat K&amp;amp;tip-zdde M. Refi (ol. 1769), Istanbul 1950; idem, Hakim Hac^ Pa$a, Istanbul J953; M. Z. Pakalin, Osmanh tarih deyimlen ve terimleri sdzliigu, s.v.; Gibb and Bowen, index, s.v. (M. TAYYIB GOKBILGIN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Hekim-Bashi&amp;diff=512</id>
		<title>Hekim-Bashi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Hekim-Bashi&amp;diff=512"/>
		<updated>2024-05-08T09:11:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;HEKlM BASHI, (HAKIM-BASH!)&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   &amp;quot;Chief of the Physicians&amp;quot;, in the Ottoman Empire the title of the chief Palace physician, who was at the same 340 tJEKlM-BASHt — HERSEK-ZADE time head of the health services of the state : besides being in charge of all the Palace physicians, surgeons, oculists, pharmacists, etc., he exercised supervision over all the physicians of the Empire, Muslim or non-Muslim; it was he who appointed and dismissed all physi...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;HEKlM BASHI, (HAKIM-BASH!)&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Chief of the Physicians&amp;quot;, in the Ottoman Empire the title of the chief Palace physician, who was at the same 340 tJEKlM-BASHt — HERSEK-ZADE time head of the health services of the state : besides being in charge of all the Palace physicians, surgeons, oculists, pharmacists, etc., he exercised supervision over all the physicians of the Empire, Muslim or non-Muslim; it was he who appointed and dismissed all physicians, surgeons and pharmacists, who kept a check on them, who examined aspirants to these professions, and who appointed and promoted worthy candidates. Physicians were employed in the Palace, whether permanently or temporarily, probably from the earliest times. In the reign of Mehemmed II the skill of Kutb al-DIn Ahmad, the former physician of Abu Sacid the Timurid, procured his appointment as head of all the physicians of the Ottoman court, who at that time included Shukr Allah Shirwani, Khwad1a cAta&amp;gt; Allah cAdiami, Lari, and others. His daily stipend was 500 afrtes, which remained in later years the usual salary of the Hekim-bashi; there were also the perquisites of official gifts of summer and winter garments, and personal gifts as well. The Hekim-bashi counted as one of the officers of the Khass-oda. He resided in the Bash Lala Kulesi, built under Mehemmed II [see SARAY]; he was to some extent subordinate to the Bash Lala (Chief Preceptor of the sultan, see LALA). When the sultan fell ill, his was a most important responsibility; if his patient died, he was usually dismissed. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The medicines which he prescribed were made up under his supervision by the Palace pharmacists in the pharmacy situated in the Bash Lala Kulesi; they were placed in vessels sealed by the Hekim-bashi and the Bash Lala and administered to the royal patients as required. From the time of Mehemmed II onwards, such famous and skilled holders of the post as Yackub Pasha [q.v.], Lari Celebi, Akhi Celebi and Ghars alDin-zade were also highly favoured intimates of the Sultan. In later years, on the eve of the (solar) New Year (21 March), the Hekim-bashi made a special electuary called Newruziyye, which he presented to the Sultan and to the high officers of the Palace and of the government. One indication of the high esteem which they enjoyed is that their status and comfort were increased by the grant of arpaliks [q.v.] in the form of fiefs usually situated near Edirne, Tekirdaghi and Gelibolu. From the ioth/i6th century onwards, the Hekimbashi was known also as Re^is al-atibba3 (for his elfydb, see Feridun, M unshod at al-saldtin* i, 12). Archive documents of this period show that he controlled the appointments, transfers and promotions of the Chief of the Palace surgeons (Dierrah-bashi) and the surgeons, physicians, herbalists fashshdb) and compounders of beverages (sherbetdii), by submitting recommendations to the Dlwdn; he also attended to the staffing of the hospitals of Bayezid I at Bursa and of Mehemmed II at Istanbul, and to the appointment of physicians to such institutions as the Palace of Ibrahim Pasha and Ghalata-sarayi [q.v.], filling vacancies when necessary with kul-oghullari [q.v.] who had &amp;quot;practised the art of herbalism in Frengistan and the Arab lands&#039;* or &amp;quot;acquired the art of surgery in Frengistan&amp;quot;. When he retired, he continued to receive his stipend. The Hekim-bashi belonged in principle to the *ilmiyye career; he was sometimes promoted to the rank (pdye) of d^fterddr or vizier. In the nth/i7th century the post was still of importance : according to a ruzndmte register of 1013/1604 and the risdle of cAyn-i cAli, the Hekim-bashi then had under him over 20 Muslim and over 40 Jewish physicians; Ewliya Celebi records (i, 530) that in the middle of this century the Hekim-bashi held a mewlewiyyet [q.v.} of 500 aktes and had a hundred servants. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Thereafter the post became less important; at the end of the I2th/i8th century it began to be reckoned as one of those depending on the Aghas of the Dar al-Sacadet and came completely under their influence, the holders of the post being frequently changed. From 1836 onwards appointments to the post were made from the miilkiye branch of the administration. The title was changed in 1844 to Ser-Tabib-i Shehriyari, and with the establishment of the Ministry of Medical Affairs (fibbiyye) in 1850 the holder&#039;s duties were limited to those of private physician to the Palace. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 Bibliography :TastikdpTuzade, al-Shafrd&#039;ib alnucmdniyya, passim (the physicians are usually grouped in a separate tabafra at the end of each reign); Tayyar-zade cAta3, Ta^rikh-i , i, 193 ff.; Rashid, Ta&#039;rikh, iv; Subhi, Ta&#039;rikh, fol. 71; clzzi, Ta&#039;rikh, 56, 153; Djewdet, Ta&#039;rikh, vii, 263; Lutfi, Ta*rikh, v, 70; Istanbul, Basvekalet Arsivi, Miihimme def. iv (of 968/1560-1), 155, 164, 198; Ruus defterleri (Kepeci tasnifi), no. 225 (of 980-1/1572-4), pp. 353, 296, 163, 229, 120, 170, 203, 295; I. H. Uzuncarsili, Osmanh develetinin saray te§kildti, Ankara 1945, 364-8; M. D&#039;Ohsson, Tablau general. . .,a vii, gff.; Bursali Melimed Tahir, &amp;lt;0thmdnli mu&#039;ellifleri, iii, 200 ff.; 1. H. Uzuncarsili, Osmanh Tarihi, ii, Ankara 1949, 592; Hammer-Purgstall, Histoire, iv, 131, 413-4; A. Adnan-Adivar, Osmanh Ttirklerinde Him, Istanbul 1943 (expanded version of idem, La science chez les turcs ottomans, Paris 1939), passim&#039;, CO. Sh. Uludagh, Besh bu£uk aslrllk Turk fabdbeti ta&#039;rikhi, Istanbul 1925; Izzet, Hekim-bap odasi, ilk eczane, Bas-lala kulesi, Istanbul 1933; A. Siiheyl Onver, Eski hekimba$tlar listesi, Istanbul 1940; idem, Hekimb^ ve hattat K&amp;amp;tip-zdde M. Refi (ol. 1769), Istanbul 1950; idem, Hakim Hac^ Pa$a, Istanbul J953; M. Z. Pakalin, Osmanh tarih deyimlen ve terimleri sdzliigu, s.v.; Gibb and Bowen, index, s.v. (M. TAYYIB GOKBILGIN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=511</id>
		<title>İslam Ansiklopedisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=511"/>
		<updated>2024-05-07T19:22:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Prof. M. Tayyib Gökbilgin’in 10.5.1959 tarihli notu: ==&lt;br /&gt;
İslam Ansiklopedisi’nin Türkçe neşrinde yeniden yazılan bir kısım maddeler sadece matbu veya bilinen kronik ve tarihlere göre değil, aynı zamanda arşivlerde son zamanlarda ele geçen orijinal vesikalara istinat ettirilmiş ve o zamana kadar malum olanlara daha yeni bilgiler katılmıştır. Mesela, Osmanlı Devleti teşkilatına ait istilahlardan &amp;quot;AMEDCI&amp;quot; maddesinde (1941) Topkapı Sarayı Arşivi&#039;ndeki bu konuya dair bir vesikadan, ARPALIK maddesinde (1942), XVII. asırda vefat eden bir vezirin arpalıklarının havass-i humayuna ilhakı meselesinde bir arşiv vesikasından, BABIALI maddesinde (1942), &amp;quot;BAŞMAK&amp;quot; ve &amp;quot;BAŞMAKLIK&amp;quot; maddelerinde (1943) yazma bir tarihten ve yine yazma halindeki bir kanunnameden (Kanunname-i Avni) arşiv vesikalarından faydalanılarak bu istilahların bugünkü bilgilere göre tam bir tarif ve izahları yapılmıştır. Keza, &amp;quot;CANBAZAN (1944) ve ÇİNGENELER&amp;quot; (1945) maddelerinde &amp;quot;&#039;canbazan-i vilayet-i Rumeli&#039;&amp;quot; ve Rumeli’deki Çingane Livası ve diğer kısımlar tamamen orijinal vesikalara, bu husustaki kanunnamelere göre ve Arşivdeki tahrir defterlerine dayanılarak yeni bir görüşle yazılmış ve hukuki ve askeri statüleri, dağıldıkları yerler tespit edilmiş, aynı zamanda, bunların Musellem ve Yürük teşkilatları veya timarlı sipahileri ile münasebet ve farkları izah olunmuştur. &amp;quot;KONSOLOS&amp;quot; (1954) maddesinde de bu müessesenin geçirdiği safha ve tekamüller anlatılırken bir takım yeni malumatın ilavesi de mümkün olmuştu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hal tercümelerinden bir kısmı mevcut yerli ve yabancı kaynak ve tetkiklere istinat eden birer kompilasyon mahiyetinde iseler de (&amp;quot;Msl.ALI PAŞA ”Hadim”, ALI PAŞA ”Semiz” 1941, ARİFİ PAŞA 1942, CAFER ÇELEBI, CELAL-ZADE, CEVAD PAŞA 1944, KÖPRÜLÜLER 1954, LUTFİ PAŞA 1954, MİDHAT PAŞA 1957, MİHAL-OĞULLARI 1958&amp;quot;), diğer bir kısmı yeni vesikalara dayanılarak yapılan tamamen orijinal tetkikler vasfını taşırlar (&amp;quot;Msl.CIGALA-ZADE 1944, DİLAVER PAŞA 1945, HASAN PAŞA SOKOLLU 1949, HURREM SULTAN 1950, İBRAHİM ‘Sultan’, İBRAHİM HAN 1951, İBRAHİM PAŞA ”Pargalı” 1952, KORKUT ŞEHZADE 1954, MEHMED III. 1957, MEHMED PAŞA SOKULLU 1957&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu seri içinde yazılan semt, şehir ve bölge tarihleri de ekseriya aynı şekilde yapılan uzun ve dikkatli incelemelerin mahsulü ve en yeni bilgilerin muhassalası sayılabilirler: Basra 1943, Boğaziçi 1943, Çaldiran 1945, ÇIRAĞAN SARAYI 1945 maddelerine bazı ilaveler yapılmışsa da bilhassa DÜRZİLER 1945, EDİRNE 1946 ve KÜTAHYA 1955 maddeleri çok esaslı ve ehemmiyetli tetkiklerle orijinal birer şekil almışlardır. Dürzi’lerin XIX. asırda tarihi, orijinal bir yazma mecmuadan alınan vesikalarla Ansiklopedide hülasaten, sonra da BELLETEN’de mufassal bir şekilde (1840&#039;tan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan meselesi ve Dürzi’ler, 1946) yazıldığı gibi, Edirne ve Kütahya şehir ve sancakları da, Arşivdeki tapu ve tahrir defterlerine göre, asırlar boyunca geçirdikleri istihale ve gelişme içinde izah olunmuştur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1941 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Hadim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Semiz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1942 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arifi Paşa, Ahmed]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arpalik|Arpalık]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1943 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[BabıAli|Babiali]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basra]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basmak&amp;quot; &amp;amp; &amp;quot;Basmaklik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1944 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cafer Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Celal-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cevdet Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[CİĞALA-ZÂDE Sinan Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çaldıran Muhaberesi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-19-Turkish.pdf Canzaban]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1945 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çırağan Sarayı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çingeneler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dilaver Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dürziler|Dürziler 1833-1840’ta]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1946 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Eğri]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (A.Decei ile)]]&amp;quot; | E.İ.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1949 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hasan Paşa, Sokullu-Zade, Vezir-Zade|Hasan Paşa, Solullu-Zade, Vezir-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1950 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hürrem Sultan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hüseyin, Son Cezayir Dayısı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1951 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-46.pdf İbrahim]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Han]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1952 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Paşa, Pargalı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1954 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Konsolos]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-64.pdf Korkut.Abu’l-Hayr Muhammed Korkut]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1955 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Köprülüler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Kütahya]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-92.pdf Lütfi Paşa]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1956 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mehmed III]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ameddji]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1957 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sokullu Mehmed Paşa|Mehmed Paşa, Sokullu]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1958 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Midhat Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mihal Oğulları]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1959 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;&#039;[[İstanbul&#039; OsmanlI Turklerinin MuhasarasI; Istanbul’un Fethi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müdir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müeyyed-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Beylik]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1960 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müneccimbaşı|Müneccimbaşı | Dervis Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müşir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müteferrika]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nahiye]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Naşuh Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Navarin]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1961 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dawud Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dede Aghac]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1962 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nişancı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nizam-ı Cedid]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Orhan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Oruç Reis]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Osman I&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Djanbazan]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1963 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Duruz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne -ENG-|Edirne]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (Decei ile)]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1964 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sancak-ı Şerif]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Saray]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Savcı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sekban]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Selanik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1966 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Hekim-Bashi&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sipahi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Solak&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1967 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman I (Kanuni)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman Celebi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1969 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim Pasha&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1972 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tirhala (Tadil ve Ikmal)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastallani&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastamonu&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1974 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tokat&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Hadim&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1978 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Amedci&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arpalik&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1979 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ulema&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1982 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Varna&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Korkud Beyazid&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Selanik&amp;diff=510</id>
		<title>Selanik</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Selanik&amp;diff=510"/>
		<updated>2024-05-07T19:21:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SELÂNİK&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   SELÂNİK (Thessalonike. Osmanlı döneminde bu isim Polybius, Strabon ve o devirdeki kaynaklarda çeşitli şekillerde geçmektedir), kuruluşundan bugüne kadar Makedonya&amp;#039;nın en önemli şehri ve limanıdır. İslâm Ansiklopedisi&amp;#039;ne göre:  Isaac-Pacha Molho, sultanın yahudi doktoru. Selanik, Mayıs 1961 tarihli sayıma göre, 377.000 nüfuslu olup, kendi ismini taşıyan körfezi...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SELÂNİK&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
SELÂNİK (Thessalonike. Osmanlı döneminde bu isim Polybius, Strabon ve o devirdeki kaynaklarda çeşitli şekillerde geçmektedir), kuruluşundan bugüne kadar Makedonya&#039;nın en önemli şehri ve limanıdır. İslâm Ansiklopedisi&#039;ne göre:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Isaac-Pacha Molho.jpg|küçükresim|Isaac-Pacha Molho, sultanın yahudi doktoru.]]&lt;br /&gt;
Selanik, Mayıs 1961 tarihli sayıma göre, 377.000 nüfuslu olup, kendi ismini taşıyan körfezin kenarında, Vardar Nehri&#039;nin ağzının 16 km doğusunda, 40° 38&#039; kuzey enlemi ve 220° 56&#039; doğu boylamında yer almaktadır. Selanik&#039;in son derece önemli olan coğrafi konumu, dağlık Balkan Yarımadası&#039;nı boydan boya kesen yolların kavşağında bulunması ve aynı zamanda bu yolları işlek deniz ticaretine bağlayan korunaklı bir limana sahip olması gibi özellikler sunar. Söz konusu yollardan biri, Vardar Vadisi&#039;ni takip ederek kuzeye doğru uzanır ve kolayca aşılan bir geçitten geçerek kuzey istikametinde devam edip, Morava Vadisi üzerinden Orta Tuna ovalarına (Macaristan ovası) ulaşır. Diğer bir yol ise, Adriyatik Denizi kıyısındaki Draç&#039;tan başlayarak Makedonya göller havzasından Selanik&#039;e gelir (Egnatia yolu) ve doğuya doğru devam ederek Boğazlar bölgesine ulaşır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tarih: Selanik, Therme (Selanik) körfezinin en uygun ve gerisindeki arazinin deniz ile bağlantısını sağlamak üzere IV. yüzyılın başlarında (M.Ö. 315-316) Makedonya kralı Kassandros tarafından bir liman ve Makedonya&#039;nın yeni başkenti haline getirilmek üzere kurulmuş ve Büyük İskender&#039;in hemşiresi olan karısının adı verilmiştir. Şehrin Thessalonike isminin, Makedonya kralı Filip II&#039;nin Tesalya üzerine yaptığı bir seferin ve kazandığı bir zaferin anısına olduğu iddiası vardır, ancak bunun kişisel bir uydurma olduğu düşünülmektedir. Kassandros, bulunduğu geçit üzerinde olduğu için deniz ticareti için çok elverişli olan ancak karayla bağlantısı az olan eski Poteidaia mevkiinde Kassandreia&#039;yı kurduktan sonra, Selanik şehrine çevredeki 26 küçük şehirden sürdüğü halkı yerleştirmişti. Selanik&#039;in daha önce Therme adını taşıdığını yazan Strabon&#039;a rağmen, son araştırmalara göre Therme 10-12 km daha güneydeydi. Yeni kurulan bu şehrin kaplıcaları, Afrodit&#039;e ithaf edilen Venüs Thermae tapınağının himayesine verildi ve bunun adına bir mabet yapıldı - ki sonradan kiliseye ve Türk hakimiyeti döneminde camiye çevrildi ve Eski Cami adını aldı. Diğer yandan, bazı kaynakların bu şehrin önceden Axia adını taşıdığını iddia etmeleri yanlış olmalıdır. Şehrin adı XI. yüzyıla kadar halkın ağzında &amp;quot;Θεσσαλονίκη&amp;quot; şeklini almış ve bundan da Arap coğrafyacısı İdrisi&#039;nin Şâlûhik veya Şalünik, Sırpça ve Bulgarca şekli Solun, ve Batı dillerinden Salonica, Salnicke ve nihayet Türkçe Selanik şekilleri türemiştir. Selanik, Makedonya Krallığı zamanında, o zamanlar Egnatia yolu denilen ve Draç&#039;tan Bizans&#039;a giden yol üzerinde önemli bir liman ve ticaret şehriydi ve denizden içerilere doğru bulunan Makedonya Krallığı&#039;nın başkenti olan Pella&#039;dan sonra ikinci şehirdi. Selanik&#039;in bu devletin merkezi olup olmadığı belirsizdir. Selanik, Makedonya&#039;nın Romalılar&#039;ın hakimiyeti altına girdiği ve Aemilius Paulus tarafından diğer şehirlerle birlikte ele geçirildiği sırada, dört bölgeye ayrılan ülkenin ikinci parçasının merkezi oldu. Daha sonra, Roma İmparatorluğu&#039;nun iç mücadelelerinde de rol oynadı. Örneğin Caesar ile Pompeius arasındaki mücadelede Pompeius&#039;un tarafını tuttu, ardından Antonius ve Octavius&#039;un tarafına geçti ki, bu nedenle Brutus&#039;un ordusu tarafından yağmalandı. Selanik şehrinin yeni hâkimleri buraya bazı imtiyazlar vermişti; mesela kendi özel hakimlerini muhafaza edecekti. Selanik, serbest bir şehir ilan edildi; sonraları da koloni olarak kabul edildi. Roma imparatorları birçok bina ve kurumla şehri süslediler. Örneğin Nero, iki sıra heykelle süslenmiş ve Korent mimari tarzında bir sütunlu &amp;quot;galeri&amp;quot; yaptırmıştı. Trajanus ise Panteon&#039;u örnek alarak, modern ve &amp;quot;Rotonda&amp;quot; adını verdiği bir yapı inşa etti. Ayrıca şehirde çeşitli zamanlarda ve farklı vesilelerle zafer takları dikildi (Konstantinus, Marc-Aurelius, Octavius). Selanik, Hristiyanlığın doğuş tarihinde de önemli bir rol oynar. Çünkü milattan sonra 50. yılda havari Paulus ikinci seyahatinde Selanik&#039;e gelmiş ve burada dini vaazlarda bulunmuş, şehir halkı arasında birçok taraftar toplamıştı. Daha sonra diğer Hristiyan büyükleri tarafından da ziyaret edilen Selanik, bazı yazarların iddiasına göre 732 yılına kadar Doğu Roma Kilisesi&#039;nin başlıca merkezi olarak kalmıştı. Milattan sonra ilk iki yüzyılda Selanik uzun bir barış dönemi yaşadı. Ancak üçüncü yüzyılda (250, 253 ve 262&#039;de) Gotların saldırısına uğradı, imparator Konstantinus döneminde ise ilk liman tesisleri yapıldı.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Daha sonraları da birkaç defa Ostrogotların Selanik&#039;e karşı hücumları oldu. IV. asırda, Selanik büyük bir faciaya maruz kaldı. İmparator Theodosios I. zamanında, bir isyan hadisesi vesilesiyle, bütün Selanik halkı At Meydanı&#039;na toplandı ve imparatorun emriyle katledildi. Bu hareket imparatoru tarih nazarında lekelemektedir (Hammer, Türk. çev., II, 195). Müteakiben Slav hücumları başladı. Hunların 551&#039;de Slavların baskısına maruz kalan Selanik 583&#039;te Avarların yönetimine geçti, 5.000 kişilik bir Slav ordusu tarafından arızî olarak hücuma uğradı, fakat bundan kurtuldu. 597&#039;de Avarlar büyük bir kuvvetle Selanik&#039;i kuşattılar ise de, halk, açlık ve hastalığa rağmen, güçlü bir direniş gösterdi ve kuşatma boşa çıktı. 617-619&#039;da, Heraclius devrinde, Strymon (Karasu) vadisi boyunca yerleşen Slav kabileleri bu şehre karşı yeni bir teşebbüste bulunarak, Selanik&#039;i karadan ve denizden kuşattılar; şehri alamadılar ama çevresindeki arazilere yerleşmeyi başardılar. Bizans tarihçilerinin bu konuda sessiz geçtikleri boşluklar, kısmen Selanik&#039;in hamisi olan Demetrius&#039;a atfedilen harikulade menkıbelerle tamamlanmaktadır. Aynı şekilde Bizans imparatoru Konstant II. da 657&#039;de Selanik&#039;i tehdit eden Slavlar&#039;a karşı Trakya kuvvetlerinden oluşan bir orduyu göndermek zorunda kaldı ki, bu sefer kesin bir yenilgiye uğrayan bu halklardan birçoğu Selanik şehrine sığındılar. Bu yüzden, bu ve Hunları takip eden göç hareketinin şehrin Yunan sakinleri için olumsuz sonuçlar doğurduğu ileri sürülebilir ve bu sıralarda bazı suikastlere de şahit olunmaktadır. Slavların Selanik&#039;e karşı bitmek bilmeyen tecavüzlerinden farklı olarak imparator Justinianos II. (Rhinotmetos), 688&#039;de onları Selanik surlarına kadar püskürttü. Bu tarihten itibaren, Selanik komşuları tarafından artık rahatsız edilmedi ve oldukça uzun bir süre barış ve sükun gördü ki, bu süre zarfında şehrin sanat ve ticaret hayatı gelişti; ziraat hayatına, ilim ve edebiyata olan ilgi oldukça arttı. Ancak Balkanlara gelmiş olan Bulgarlar 755 ve 837&#039;de bu şehri ele geçirmek istediler. Bulgarlara göre, Selanik&#039;teki ticaret ambarlarından bu şehrin civarında yaşayan bütün halk, kendileri de faydalanmalıydı. Selanik gümrükleri Bulgar tacirlerinden, haksız olarak, fazla vergi talep ediyorlardı. Bunu bahane eden Bulgar çarı Symeon (893-927) Bizans&#039;a karşı savaş ilan etmişti. Diğer taraftan Selanik Slavlarca kutsal bir şehir olarak kabul edilmekteydi; zira onları Hristiyan yapan bu şehirdi (860&#039;tan sonra). Kyrillos ile Methodios kardeşler Selanikli idiler. Zenginliği ve ticaret hacmi artan Selanik bu esnada İslam memleketleriyle de ticaret ilişkileri kurmaya başladı. Bunun diğer bir tezahürü de bu dönemde Akdeniz ve Ege denizinde faaliyetleri görülen ve genelde, Arap fatihleri tarafından 904&#039;te yağmalanan Sarrasins (Saracenler) adı verilen Arap donanması oldu. Bir Bizans tarihçisinin bildirdiğine göre, Trablus-Şam&#039;dan hareket eden bir Bizanslı mühteşem tarafından idare edilen bir Arap donanması, bu yağma sonucunda, şehirden 32,000 kişiyi esir alarak götürmüştü (Johannes Cameniata&#039;nın tasviri için bk. De excidio Thessalonices, Bonn tab. Script. post Theoph., s. 487 vd.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Selanikdenizden.jpg|küçükresim|460x460pik|Selanik 1916]]&lt;br /&gt;
Bununla birlikte Selanik kendisini çabucak topladı (karşı Tafralı, Thessaloniçue an XIVH&amp;quot;i* siècle, Paris, 1913, s. ?). X. ile XI. asırlar boyunca, Selanik Bulgarlar ve Balkanlara yeni gelen diğer kavimler tarafından hücuma maruz kaldı. 990&#039;da imparator Basileios II. Bulgarlara karşı Selanik&#039;ten hareket etmişti. Şehir 1035&#039;te Peçenekler, 1040&#039;ta tekrar Bulgarlar tarafından hücuma uğradı. 1060&#039;ta Tudela&#039;lı Benjamin Selanik&#039;i ziyaret ettiği zaman, şehirde ipekli dokumacılığıyla meşgul 500 kişilik bir Yahudi cemaati görmüştü (karşı Pauly-Wissowa, aynı eser). 1185&#039;te Sicilya Norman kralı Wilhelm II., Bizans devletine karşı savaşa girdiği sırada, Makedonya&#039;yi ve kısa bir kuşatmadan sonra da Selanik&#039;i almayı başardı ama burada uzun süre kalamadı. 1204&#039;te Montferrat kontu Bonifacius, IV. Haçlı Seferi&#039;ne katılan Latin ordularının kumandanı olarak, Makedonya ve Selanik&#039;i ele geçirerek Selanik&#039;te krallığını ilan etti. Bu krallığa Makedonya, Tesalya ve Yunanistan&#039;ın bir kısmı dahildi. 1205&#039;te Selanik&#039;e imparatorluk müddeisi Kalo-Johannes&#039;in müttefiki sıfatıyla, Bulgarlar saldırdılar. İki sene sonra (1207), Bonifacius Bulgarlara karşı savaşta öldü ve yerine oğlu Demetrius kral oldu. Ertesi sene Bizans-Latin kralı Heinrich Selanik&#039;te öldü. 1223&#039;te Epir despotu Theodoros Angelos, Selanik&#039;i ele geçirerek, imparator unvanını aldı. Fakat 1230&#039;da Bulgar çarı İvan Assen II. tarafından mağlûbiyete uğratıldı, kendisi esir alındı ve gözleri kör edildi. Savaş meydanından kaçarak kurtulan küçük kardeşi Manuel ise, Selanik&#039;e girerek kendisini imparator ilan ettirmeyi başardı. 1240&#039;ta Theodoros Angelos, Bulgar çarı Assen II.&#039;nin kayınpederi olduğunda, onun yardımıyla Selanik&#039;e döndü ve bu sefer oğlu Johann&#039;ı imparator yaptı. Bu sırada İznik imparatoru Ducas Vatatses, Bizans İmparatorluğu&#039;nu tekrar ihya etmek için fırsat kolluyor ve Selanik&#039;e sahip olmayı hedefliyordu. Bu durumda bir anlaşma sonucunda, Johann imparatorluk unvanından feragat etti ve İznik imparatoruna bağlı Selanik despotu oldu. Bu şekilde şehrin kalkınması için uygun görünen Latin dönemi sona ermişti. Tafralı (aynı eser) bundan sonraki dönemi ekonomik, toplumsal ve kültürel açıdan ayrıntılı olarak tasvir etmektedir. Araştırmalara ve açıklamalara göre, şehrin asıl nüfusunu yine Yunanlar oluşturuyordu, Yahudiler ise daima küçük bir azınlık oluşturuyorlardı. 1204&#039;ten sonra Franklar da buraya gelip yerleşmişlerdi. Onların Rumlarla karışmasından Vasmul (Gasmul) adı verilen bir tarafı Grek, diğer tarafı Latin olan bir topluluk ortaya çıkmıştı. Şehrin yakınlarında, Slavlar, Aromun denilen Makedonya Romenleri ve IX. yüzyıldan beri Hristiyanlaşmış Türkler oturuyorlardı. Bu sonunculara Vardar ovasında oturdukları veya menşe&#039;leri adlandırılan Konya&#039;ya nispetle, Konyarlar deniliyordu (bu konuda ayrıntılar için bkz. Tayyip Gökbilgin, Ramelinde Yörükler, Tatarlar ve Fatihlerin Evlatları, s. 9 vd.). Esasen kavmi bakımdan Türk olan bu Konyarların büyük bir kısmı itibarıyla, 1065&#039;ten itibaren, kuzeyden Selanik bölgesine gelen Oğuz Türklerinden oluştukları anlaşılıyordu (Oberhummer, Die Türken u.d. Osmanen Reich, Leipzig, 1917, s. 14). Bunların dışında Ermenilerin de bu sıralarda Selanik&#039;te cemaatleri ve metropolitleri bulunuyordu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Street in Thessaloniki&#039;s Old Town Ano Poli July 2006.jpg|küçükresim|Selanik&#039;te Osmanlı döneminden kalma bir sokak]]&lt;br /&gt;
Romalılar devrinden Bizans &#039;m son günlerine kadarki Selanik&#039;in büyüklüğü, ihtişam ve zenginliği bir çok müellifler tarafından kaydolunmuştur ki, bu hususta bir hulâsayı Tafel &#039;in eserinde ( De Thessalonica eiusqne agro, Berlin, 1839, s. 28—3* ) görmek mümkündür ( krş. Ch. Diehl, Salonique, Paris, 1920,3. 15; Oberhummer, Realenz., göst. ger.). Selanik XIV. asır boyunca yine bir çok hâdiselere sahne oldu; iç ve dış tehlike ve karışıklıklar bu şehri sarstı. Vaktiyle türklere karşı yardımcı kuvvet olarak celbedilmiş bulunan Katalan askerlerinin 1308&#039;de yaptıkları hücum tardedildi. imparatorluk tacı kavgaları ve Kan-takuzenos &#039;un kendini imparator ilân etmesi hâdisesi ise, Bizans &#039;in diğer taraflarında olduğu gibi, Selanik &#039;te de te&#039;sir icra etmiş, asiller ile halkın ve esirlerin arasındaki zıddiyet ve mü-nâferet dolayısı ile, 1342—1349 seneleri arasında esirlerin bir isyanı görülmüş ve sonra bastırılmış idi (Tafralı, ayn. esr., s. 225—254). Bu esnada Sırpların Makedonya &#039;yi ele geçirmeleri üzerine, bu şehrin imparatorluk merkezi ile karadan irtibatı kesiliyor idi ( 1345—1355 ). Buna rağmen Ioannes V. Paleologos ve Kantakuze-nos arasındaki mücâdeleler devam etmekte, Selanik &#039;i bir yandan kendi taraflarına celbetmek, diğer yandan da Sırplara kaptırmamak için, türlü teşebbüsler ve tertipler yapılmakta idi (tafsilât için bk. Tafralı, ayn. esr., s. 274 v. dd,). Bu asrın ikinci yarısında Osmanlıların Rumeli fütuhatı ve bunun neticeleri Selanik ile de alâkadardır. Murad I.&#039;m ilk zamanlarında, Trakya ve Makedonya&#039;nın bir kısmı türk hâkimiyeti altına girmiş idi. Ezcümle Siroz kalesi SELANİK. ilk fethedilen yerlerden idi. O sırada Selanik valiliğini yapan imparatorun küçük oğlu Ma-nuel. Siroz ahâlisini tahrik ederek, kalede bulunan Osmanlı muhafız kıt&#039;ası ile buradaki türk halkını katle ve binnetîce Siroz&#039;u Osmanlı hâkimiyetinden ayırmağa teşebbüs etti Fakat bu tasavvurdan vaktinde haberdar olan Murad I., Çandarlı Hayreddin Paşa&#039;yi bir ordu ile Siroz&#039;a gönderd&#039;, fesada dâhil olan rumlar cezalandırıldı ve müteakiben Hayreddin Paşa da Selanik üzerin* yürüdü ki, Osmanlı ordusunun şehre yaklaştığını ve tehlikeyi gören Manuel bir gemiye binerek, İstanbul &#039;a kaçtı (1380). 13S1 &#039;de de Rumeli beylerbeyi Timur-Taş Paşa Selanik&#039;e hücum etti (N. Iorga, C O R, 1, 255). Bu şehrin Osmanlılar tarafından ilk muhasaraları ve zaptı hakkında muhtelif tarihler verilmiştir. Birbirini tutmayan bu kayıtları Tafralı {ayn. esr., s. 284 v.d.) şöyle te&#039;lif ve izaha çalışmaktadır: Selanik, ilk defa Siroz hâdisesi vesilesi ile, Hayreddin Paşa tarafından 1380 t a r &#039;hine doğru zaptolunmuştur. Fakat pâdişâhın Mar.uel&#039;i affetmesi üzerine. Osmanlı askeri buradan çekilmiştir. İki sene sonra, yeni bir emir üzerine, tekrar Hayreddin Paşa kumandasında gelen kuvvete karşı bu defa şehir ahâlisi müdâfaa ve mukavemette bulunmuş ve bu yüzden muhasara 4 sene sürmüştür. Nihayet 1387 &#039;de türklerin eline tekrar geçen Selanik &#039;e pâdişâh tarafından muhtariyet verilmiş, Bizans idaresi ibka edilmiş, sâdece kalede bir türk kıt&#039;ası bulundurulmakla i k t i f a olunmuştur , krşl. Oberhummer, ayn. esr., göst. yer.). Buna benzer ikinci bir işgal Bayezid l. zamanında oldu Yıldırım Bayezid&#039;in saltanatının ilk senelerinde, Anadolu&#039;da bir takım askeri harekât yaptığı sırada, Rumeli-&#039;ndeki akıncı beyi Evrenos Bey de kuvvetleri ile Selân&#039;k üzerine yürümüş ve bu şehir 25 mayıs 1391 de ikinci defa Osmanlılar tarafından zaptolunmuş, Selanik valisi olan Andronikos ise, yine denizden istanbul &#039;a kaçmış idi ( N. Iorga, C O R, s. 282 ). Yıldırım Bayezid&#039;in 1394 ilkbahaıında, frenklerin Rumeli sahillerini tahrip etmelerine karşılık, Selanik üzerine yürüdüğünü kaydeden Neşri (Cihan-nümâ, nşrv Taeschner, 1951, s. 88), bu husustaki bilgileri münâkaşa ile, doğru rivayeti belirtmekte ve Selanik vilâyetinin 19 cemâziyelâhır 796 (21 nisan 1394)&#039;da fethedildiğini, fakat Selanik kalesinin onun vefatından sonra yine bi-zanslılara geçtiğini anlatmaktadır. Bâzı eserlerin Gazi Evrenos Bey &#039;in Selanik i 1403&#039;te tekrar zaptettiğini bildirmelerine rağmen ( bk. msl. Oberhummer ve Iorga, s. 328 &#039;, öyle görünüyor ki, Selanik 1391&#039;den sonra, Ankara sa v a ş an a kadar, Osmanlılarda kalmış, ancak 1402 mağlûbiyetinden sonra. Emîr Süleyman &#039;m imparator, Venedik ve Cenevizliler ile anlaşması üzerine (Gelibolu muahedesi, 1403 \ bir çok yerler ( Kartal, Pendik, Gebze, Silivri, Tesalya ) ile birlikte, Selanik de Evrenos Bey &#039;in itirazına rağmen, Manuel e geri verilmiş idi. Bundan sonra. 1415 &#039;te Manuel &#039;in oğlu Andronikos &#039;un Selanik &#039;e vali tâyin edildiğini görüyoruz ( Oberhummer. göst. yer.). Fetret devrinde Selanik ile i&#039;gili bâzı vak&#039;alar cereyan etmiştir. Musa Çelebî İstanbul &#039;u muhasara ettiği vakit ( 1411 ), imparator da buna mukabele olmak üzere, kendi ııezdinde rehine bulunan Emîr Süleyman &#039;m oğlu şehzade Orhan &#039;1 Rumeli &#039;ye göndermiş, o da Selanik taraflarında hükümdarlık iddiasına kalkışmış idi ki. neticede muvaffak olamayınca, Selanik kalesine kaçmış ve bu yüzden Selanik bir defa da Musa Çelebî tarafından muhasara olunmuş idi. Bundan sonra, Osmanlı hükümdarı Çelebî Sultan Mehmed&#039;i kötü bir duruma sokmak isteyen imparator Manuel 1419 &#039;da Yıldırım &#039;in şehzadesi Mustafa ( Düzmece ) &#039;yi serbest bırakmış, bu taht müddeisi de Tesalya ve Selanik taraflarında faaliyete başlamıştır. Mustafa Çelebî, bir muvaffakiyetsizliğe uğrayınca, Selanik kalesine ilticayı düşünüyor idi. Nitekim bu hareketi haber alan pâdişâh, onu Selanik bölgesinde mağlûp edince, bir mıkdar kuvvet ve maiyetinde Cüneyd Bey olduğu hâlde, Selanik &#039;e sığınmış idi. Osmanlı hükümdarının, Selanik valisi Laskaris Leontarius &#039;tan, Mustafa Çelebî &#039;nin kendisine teslim edilmesini istemesi üzerine, vali, imparatorun müsâadesini almadan, bir şey yapamayacağını ve onun emrine göre hareket edeceğini bildirerek, özür diledi. Müteakiben Manuel ile yapılan anlaşma üzerine. Mustafa Çelebî Selanik&#039;ten İstanbul&#039;a gönderildi ; pâdişâh da bununla iktifa edertk, Selanik muhasarasını kaldırttı ( krş. Dukas &#039;tan naklen Uzunçarşılı, 1, 369 v.d.). Murad H. devrinde, Mustafa Çelebî tekrar isyan ettiği ve Bizanslılar tarafından da desteklendiği zaman, Osmanlı kuvvetleri, Turahan Bey kumandasında olarak, Selanik &#039;i tekrar muhasara etti ( 1423). Düzmece Mustafa mes&#039;elesi bertaraf edildikten sonra da, Bizans üzerine Osmanlı baskısı devam ediyor idi. Venedik, Bizsns &#039;m ümitsiz durumundan istifâde ederek, Mora despotluğunun ve Selanik &#039;in kendisine bırakılması için, müzâkerelere girişti. Selanik ahâlisi, şehirlerinin Bizans devleti tarafından müdâfaa edilemediğini anlayarak, Venedik hâkimiyetini tercih ediyorlar, icâbında Venediklilerin buraya kuvvetli donanma göndereıek, kendilerini türk-lere.karşı koruyacağını umuyorlar idi. Nihayet bir anlaşma ile, Selanik şehri Venedik idâıeSELANİK. 341 sine bırakıldı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bizans valisi Andronikos bunun karşılığ nda Venedik&#039;ten 50.000 duka alıyor idi. O zaman 4.0.000 nüfuslu olan bu şehir Osmanlılara senede 100 000 akçe haraç ödüyor idi. Venedik, 1261 &#039;den beri, Cenova gibi, Selanik *te bir konsolos bulundurmuş ve ticâret münâsebetlerini, muahedelere uygun olarak, yürütmüş idi. Bu defa Osmanlı memleketlerinin yanıbaşında böyle mühim bir ticâret merkezine sahip oluyorlar idi. Osmanlı devleti bu son durumu kendi topraklarına bir tecâvüz saydı ve hiç bir zaman Selanik &#039;teki Venedik hâkimiyetini tanımadı. Pâdişâhın 1423&#039;ten sonra Venedik elçisini kabul etmemesi ve onlara dâima şöyle cevap vermesi bu yüzden idi: — «Selanik, dedem Bayezid&#039;in hükümranlığı altında bulunmuş bir şehir olduğundan, burayı mevrus ülkem addederim. Bu memleket Bizans&#039;ın elinde kalsa idi, bunu kabul edebilir idim; fakat la-tinlerin, Venediklilerin idare etmesine asla müsâade edemem. Kendiliklerinden çekilip-gitme. dikleri takdirde, ben bizzat gelerek, onları çıkarırım&amp;quot; (Dukas&#039;tan naklen Haramer, II, 188). Böylece 7 seneden fazla süren ve Selanik &#039;in Osmanlılar tarafından kat&#039;î ilhakı ile neticelenen Selanik buhranı başladı (bk. Halil İnalcık, mad. MURAD II.). Venedik, Osmanlılara Selanik&#039;teki hâkimiyetlerini tanıtmak için, bir taraftan senede 1.500—2.000 duka tutarında bir haraç vermeği teklif ediyor, diğer taraftan da donanmasını Gelibolu karşısına göndererek, baskı yapmak istiyor idi ki, bu durum uzun bir Osmanlı—Venedik mücâdelesine ve bu arada Macarlar ile de muharebelere sebep olmuş idi. Selanik işi de askıda kaldı. Nihayet Venedik &#039;in Selanik işini hal için, şarkta da müttefikler araması, ezcümle Şahruh &#039;un Osmanlılara taarruz edeceği tehdidini bir silâh olarak kullanması, Murad 11. &#039;a bu mes&#039;eleyi kökünden halletmek karârını verdiıdi ve bütün kışı hazırlık ile geçirdikten sonra, 1430 senesi şubatında ordusu ile Selanik üzerine yürüdü. Anadolu kuvvetleri de, beyler-beyi Hamza Bey kumandasında, bu sefere katılıyorlardı. Venedik donanması yetişmeden fetih tamamlanmak istenmiş ve ona göre tedbirler alınmış idi. Şubat ortalarında Osmanlı ordusu Selanik surları önünde görünerek, muhasaraya başladı. Venedikliler de mukavemete hazırlanarak, kaleni» müdâfaası vazifesini aralarında taksim ettiler. Bu sırada 26 şubat gecesi şiddetli bir zelzele vuku buldu ve şehir ahâlisi arasında heyecana sebep oldu (loannes Anagnos &#039;un Excidio Thessalonicensi adlı eserinden naklen, Hammer, türk. trc , II, 189). Anadolu beyler. beyi Hamza Bey hücum ile zapt etmeden önce, Şehre girerek, tum&#039;an ikna elmek iç n, ordusundan bâzı fedailer göndermek üzere bir plaa tasarladı. Kendisi kale müdâfaasını Venedikliler ile rumların birlikte yaptıklarını düşünüyor, aralarında geçimsizlik ve nifak bulunduğunu da seziyor ve bu tedbirin iyi netice vereceğini umuyor idi. Fakat Venedikliler de bunun farkına vardılar ve mukabil tedbirler aldılar: her hangi bir ihanetin vukuuna meydan vermemek için, her rum askerinin yanına muhtelif memleketlerden ücretli olarak topladıkları askerlerden ( yağmacı) birini koymuşlar idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Thessaloniki map 1882.jpg|küçükresim|Selanik (1882)]]&lt;br /&gt;
Hamza Bey &#039;in okların ucuna mektuplar sararak, rumları şehir kapılarını açmağa teşvik etmesi, bu yüzden fayda vermedi. Ayni suretle Venediklilere teslim olmaları ve aksi takdirde hepsinin kılıçtan geçirileceği yolundaki tehdit de beyhude oldu. Muhasara ordusunda top kullanılması henüz müessir bir silâh derecesinde değil idi. 1 mart gecesi ( 1430) Osmanlı ordusu tarafından umûmî bir hücum yapılacağı hakkında şehirde bir şayia dolaşmağa başladı. Halk, toplu bir hâlde, kiliselere, ezcümle şehrin hâmisi sayılan Demetrius&#039;un kilisesine koşuyor idi. Venedikliler, Osmanlıların o gün limana vâsi! olan ve iskelede yatan 3 kadırgalarını yakmalarından endişelenerek, 1500 kişilik bir muhafaza kuvvetini istihkâmlardan çekip, limana koymağı muvafık buldular. Ertesi günü hücum başladı. Osmanlı ordusu merdivenler, kalkanlar ve bir çok hücum aletleri ile ilerliyor idi. Bir müddet bir netice alınamadı (Tâc altavârih, I&amp;gt; 344 )• Sonra orduda yağmaya müsâade edilmesi askerin şevkini arttırdı, pâdişâha sâdece şehrin toprağı ve binaları kalacağı ilân ediliyor idi. Tekrar hücum başladığı vakit, Murad II. Trigonon denilen kuleden Chortaitis manastırına ( Hortaç camii) kadar olan bütün cepheyi bizzat gezerek, askeri teşcî ediyor, ihsanlarda bulunuyor, surlarda yararlık gösterenlere ve esir alanlara para dağıtıyor ve yüksek rütbeler veriyor idi. Selanik kalesine ilk tırmanan gaziler püskürtüldüler ise de, müteakiben gâzîler kulelere tırmandılar, burayı ve Samâra adı verilen diğer kuleyi zapt ettiler. Bunun üzerine, müdâfaa ordusu, daha fazla mukavemetten âciz olduklarını anlayarak, mevkilerini terk ettiler ve kurtuluş çâresini kaçmakta gördüler. Rumların bu bozgunu Venediklilerin de maneviyatını kırdı; onlar da kadırgalarına çekildiler. Selanik hücum ile alınmış olduğundan ve esasen ganimet de gazilere vaad edildiğinden, yağma başladı, esirler alındı. Bunların sayısı 7.000 olarak zikredilir (tafsilât için bk. Hammer, ayn. esr.). Şehrin türklerin tüne geçmesi, Bizans kaynaklarına göre, *&amp;gt;&amp;gt; martta, Venedk kaynaklarına göre ise, 13 marttadır (bk, Ober34* SELANİK, hummer, ayrı. esr; krş. Neşrî, Cihan-nümâ, s. 162 v.d \ Pâdişâh, Selanik &#039;in zaptından sonra surların yanından geçen Gallikus ( Galik ) nehri yanına gitti ve Selanik &#039;i tekrar iskân etmek çârelerini düşündü. Ayni zamanda, esir olarak gö-türülmeyen ve aileleri ile dostları tarafından fidye verilerek kurtulmuş olanların şehirde evlerinde oturmalarına müsaade etti. Ancak Selanik hayli boşalmış idi ve türk-müslüman halkın da burada bulunması gerekiyor idi. Bu sebeple Murad II., Yeniee-i Vardar&#039;dan bir kısım ahâliyi buraya iskân ettiği gibi, civar kasabalardan buraya gelmek isteyenlere de bu müsaadeyi verdi. Bâzı kiliseler ve manastırlar camie tahvil olundu; diğer bâzı manastırlar kervansaray hâline getirildi. Latinlerin kiliseleri kendilerine bırakıldığı gibi, 4 rum kilisesi de hâli ile terkolundu. Selanik kısa bir zamanda bir türk-müslüman şehri hüviyeti aldı. Murad II. bu başarıyı Mısır sultanına bildiren fetihnamesinde (Feridun Bey, Miinşe&#039;ât, I, 198), Selanik &#039;in istanbul &#039;un bir eşi olduğunu, islâm-lara zarar vermekte belki İstanbul &#039;dan da ileri gittiğini yazmıştır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Müteakiben Venedik, bir aralık Selanik &#039;i geri almak ümidine kapılarak, oraya taarruz emri göndermiş ise de, çok geçmeden, Hamza Bey &#039;in Lapseki &#039;de Venedik amirali ile yaptığı anlaşma neticesinde, Venedik Selanik ve havalisi üzerindeki Osmanlı hâkimiyetini tanımağa mecbur kaldı ve Selanik buhranı böylece sona ermiş oldu. Murad II. burayı ertesi senelerde de ziyaret etti ; şehrin imâr ve iskânı hususunda yeni tedbirler aldı; orada bir cami ve bir saray yaptırdı. Fâtih Sultan Mehmed devrinde de Selanik mühim bir belde ve pâdişâhın o taraflara sefer yapıldıkça uğradığı, her vesile ile imâr ve iskânına çalıştığı bir merkez oldu. Msl. Fâtih, 14.55 Sırbistan seferinden dönerken, Kosova &#039;da büyük ceddinin türbesini ziyaretten sonra, doğruca Selanik &#039;e gelmiş, burada bir müddet kalmış ve daha sonra Edirne&#039;ye dönmüş idi. Bir sancak hâline getirilen Selanik&#039;in Rumeli &#039;deki askerî harekâtta da ehemmiyeti büyüktür. Selanik livası, Rumeli eyâletinde sol kolu (cânib-i yesâr) teşkil eden livalardan biri idi ve bir tahrir kaydına ( 1530) göre de, Paşa livasının sol kolundaki 10 kadılık ( Gümülcine, Drama, Siroz, Kavala, Timur-Hi-sar, Sidrekapsi v.b.) arasında sayılıyor idi. Diğer taraftan bu koldaki kaleler sâdece Kavala ve Selanik kaleleri olmalıdır (krş. T. Gök-bilgin, ayn. esr., s. 11 v. dd.). Bu saneağın bâzı zamanlarda bir vezire tekaütlük ile verildi de görülmektedir ki, Bayezid II. 1483 &#039;te, vezîr-i âzam îshak Paşa &#039;yi cezalandırmak maksadı ite, Selanik sancağını tekaüt bassı olarak vermiş idi. 1530 sıralarında yine „bor veeh»i tekaüt&amp;quot; verilen Selanik mîrlivâsı hasları 5 koy ve i çiftlik olup, mecmuu 82.000 akçe idi. Aynî Ali Efendi risalesinden {Kavânîn-i ûl-i Osman der hulâsan mezâmin-i defter-i dîvan, s. 13.41 ) öğrendiğimize göre, XVII. asrın başlarında Selanik sancağının ümerâ ve vazifeliler haslarının mecmuu 280.836 akçe ve cebelilerinin sayısı da 56 idi. Bu esnada Selanik sancağında 35 zeamet ile 262 timar kaydedilmiş idi. Mamafih Selanik livasında, daha Fâtih devrinden itibaren, pâdişâh hasları ehemmiyetli bir yekûn tutuyor idi. Ezcümle 1530 tahrir defteri, bu hasların Selanik ile birlikte civarındaki 5 kasaba ve şehrin (Siroz, Kavala, Sidrekapsi, Timur-Hisar, Avret-Hisarı ) 150 köy, 14 meıtaa, 23 çiftlik ve bir gölünden elde edilen geliri cem- &#039;an 8.059.108 akçeye bâlig oluyor idi (bk Edirne ve Paşa Livası, s. 73). Buna mukabil ayni tarihte, Selanik bölgesindeki zu-amâ ve erbâb-ı timar tasarrufunda 588 köyün hâsılatı bulunduğu görülmektedir. Selanik gelirlerinin pâdişâh haslarını teşkil eden bir kısmı „gebrân mukataası&amp;quot; diye anılan hıristi-yan reayanın cizye ve ispençelerinden Selanik memlehalarındanyine şehrin âmiller elinde bulunan pazar-başı, dizdar resmi, bahçe ve bostanlar, hamamlar ödemeleri, dukan, bedestan ve kervan-saray, baş-hâne, meyhane icarları gibi varidattan sağlanıyor idi. ( krş. Edirne ve Paşa livası, s. 89 ) &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu varidatın mühim bir kısmının da Selanik&#039;teki Murad II. câmiinin ve Bayezid 11. &#039;in İstanbul &amp;quot;daki te&#039;sisîerinin masraflarına vakıf ve tahsis edildiği görülmektedir. Keza İshak Paşa&#039;nm, Faik Paşa ve Kasım Paşa gibi diğer vezirlerin Selanik&#039;teki imâı etleri ve bir çok te&#039;sisleri de bu şehirde veya bölgedeki vazifeleri ve ikametleri hâtırası olaıak kalmıştır. Aynı suretle Yâkup Paşa, Koca Mustafa Paşa, Pîrî Mehmed Paşa ve Çoban i Gâzî ) Mustafa Paşa nâmına Selanik &#039;te XV. ve XVI. asırlarda bir çok imâr hareketleri yapılmış ve zengin evkaf ve emlâk meydana gelmiş idi. Msl. Koca Mustafa Paşa Rumeli beyler-beyliği devresinde bu şehirde büyük ve küçük kervan-sarayları ile Gelincik pazarı denilen yerdeki dükânları ve değirmenleri ile mühim bir rol ifâ etmiş idi (tafsilât için bk, ayn. esr., s. 446 ; Pîrî Paşa, Gâzî Mustafa Paşa için bk. fihrist). Bu devirde Selanik şehrinin nüfûsu hakkında bir tahrir kaydı bizi yeter derecede aydınlatmaktadır. 925(1519) tarihinde Selanik&#039;de 1.374 müslüman hanesi ; 282 mücerredi ile) 1.087 hıristiyan hanesi ( 55 mücer-red ve 300 bîvesi ile&#039;, 3-174 yahudı hSnesi (930 mücerredi ile) bulunuyor idi; bunların SELANİK. 34 vergilerinin yekûnu 3.506.76a akçe idi ( Başvekâlet arşivi. Tahrir defteri, nr. 70 ■. Görüldüğü üzere, Yavuz Sultan Seltn devrinde Selanik şehri sâkinlerinin yarıdan fazlası yahudi idi. Evliya Çelebi, „müverrihân-1 rum Selanik&#039;e dâr-ı ya-hûd derler&amp;quot; diyerek, bu şehirde yahudilerin çok eskiden beri mevcut olduğunu, bir aralık yahudilerin Selanik&#039;e hükmettiklerini ve dâima „bizim Selanik&amp;quot; diye bahsettiklerini kaydeder (Seyâhat-nâme, VIII, 143 v.d.). Selâniklin fethinden önce de burada mühim sayıda yahudi cemâati bulunduğu anlaşılmaktadır. Hattâ İstanbul &#039;un fethinden sonra, yeni payitahtın şenlendirilmesi için, her taraftan muhacir getirtilip, iskân edildiği sırada, bir kısım Selanik yahudiieri de İstanbul a yerleştirilmiş idi. Ancak bilhassa 1492 &amp;quot;de ispanya &#039;dan, 1496 *da Portekiz &#039;den sürülen yahudilerden büyük bir kısmı 1500 tarihinde Osmanlı devletinin atıfetine sığınmış ve bunların büyük bir kısmı Osmanlı ülkesine yerleştirildiği sırada, 20.000 yahudi de Selanik şehrine gelmiş idi. Mohaç muharebesinde ve Budin alındıktan sonra, aman dileyen yahudilerden bir kısmı da Selanik&#039;e iskân edilmişler idi (bk. Peçevî, I, 99). Selanik yahudiieri ticâret ve maârif sabalarında sür atli hamleler yapmakta idiler. O kadar ki, İstanbul yahudilerinin 1494 &#039;te te&#039;sis ettikleri matbaayı Selanik yahudiieri 1510&#039;da kurabilmişler idi (bir de bk. Fekete Lajos, Budapest Törokkorban, Budapest, 1944, s. 149, 163 v.b.). XVI. asırda Selanik&#039;teki yahudi cemâatleri için bk. Başvekâlet arşivi, Tapu defteri, nr. 403. Aynı tahrir kayıtları Selanik şehrindeki müs-lüman ve hıristiyan ahâlinin ise, fetihten itibaren bütün avânz-ı divâniye ve tekâlif-i ör-fiyeden muaf ve müsellem olmaları hususunda ellerinde müteaddit hükümler olduğunu tesbit etmekte ve bu hükümlerden sonuncusunun Kanunî Sultan Süleyman tarafından, zilkade 972 ( 1564 ) &#039;de verildiğini anlatmaktadır. Bu muafiyete karşılık, onlar, aynı kayıtlardan öğrendiğimize göre, şehrin deniz kıyısındaki 24 mahallinde, her gece 43 kişi nöbet tutmak sureti ile, bekleyecekler idi (tafsilât için bk. 1022 tarihli ve 723 numaralı mufassal Selanik defteri ). Yine Kanunî Sultan Süleyman devrinde Selanik şehrinde elliye yakın müslüman mahallesi mevcut idi (tafsilât için bk. 403 numaralı topu defteri ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Selanik kalesi başlıca şu kısımlardan mürekkep idi: yukarı iç-kale veya kal *a-i atîk-i Selanik („Evliyâ Çeîebî buna&amp;quot; büyük şehir kalesi demektedir), Kalamerye kalesi, Vardar kalesi l Kal&#039;a-i Vardar-ı cedîd, bk. 736 nr. ve h. 1228 numaralı Selanik kaleleri yoklamasını hâvi tahrir defteri ), Yedi-Kule kalesi. KuşaUı-Küle hisarı, Tophane kalşsi. Bu kısımları anlatan Evliya Çelebî, kaç kat ve bölme hisarlar olduğu hakkında da bilgi vermekte, kale kapılarını da Tophane kapısı, Yeni-Kapı (Mevlevihane kapısı), Kalamerye kapısı, İskele kapısı, Vardar kalesi kapısı olarak saymakta ve ayrıca Yedi-Kule &#039;den şehre inecek yerde iki demir-kapı bulunduğunu da ilâve etmektedir. Ona göre, Selanik kalesi 952—953 senelerinde KanÛDÎ Sultan Süleyman tarafından tamir ettirilmiş ve kitabesi de kalenin şimale bakan tarafındaki kapının üzerine konulmuş idi. Kalamerye kales&#039;ni de aynı pâdişâh 942 (1535)&#039;de Mimar Koca Sinan &#039;a tamir ettirmiş idi. YediKule &#039;nirı iç kapısı üzerindeki kitabe ise, 1056 &#039;da Sultan İbrahim tarafından tamir ettirildiğini göstermektedir. Seyyahımız bu kule kapısı dışında ve önünde şehre ve denize nazır, devrin münevver kimselerinin toplandığı bir „kasr-ı âli &#039;den&amp;quot; bahsetmektedir ki, burada karadan ve denizden gelen bütün seyyahlar ile âşıklar toplanır ve sohbet ederler idi (Segâhat-nâme, VIII, 151 ). Bir de Selanik kalesinin, kethüdaları ile birlikte, zenberekçileri var idi. Sayıları ve nizamları tahrir defterlerinde tesbit edilenbu cemâat Selanik kalesinde zemberekçilik hizmetini ifâ ederler ve bunun karşılığında avarızdan ve tekâlif-i dıvânîyeden muaf ve müsellem olurlar idi (tafsilât için bk. Başvekâlet arşivi, tapu defteri nr. 403, 736). Kalen&#039; n barut-hânesi de an-barları, mahzenleri ve cebhânesinden ayrı olarak çok mühim idi. Baruthane emini, kethüdası ve kâtipleri ile 300 barut-hâne neferi var idi. Öteden beri barut yapılması Gelibolu ve İzmir ile birlikte, Selanik barut-hânesine münhasır idi. Ancak şiddetli lüzum üzerine, nıo tarihinde, bunlardan fazla olarak, İstanbul &#039;da da bir baruthane inşâ olunmuştur (krş. Râşid, Tarih, IV, 44 i). Selanik limanına gelince, Piri Reis bu Umanı, kalenin önünde 300 parça geminin kalmasına müsait bir yatak olarak, vasıflandırır bk. Kıtâb-ı bahriye, nşr. TTK s. 116 v. dd.). Bu münâsebetle ayrıca Kum-Burnu ve AltınOğlu yaylası hakkında da bilgi vermektedir. Selanik limanından uzun-uzadıya bahseden Evliya Çelebî de, bütün Akdeniz, Karadeniz ve Umman denizi gemilerinin, yâni Mısır, Süveyş, Cezayir, Trablus, Efrenc, Portekiz, Danimarka, İngiltere, Felemenk ve Ceneviz gemilerinin gelip, rahatça yattıkları bir „limân-ı dâr-ı âmân&amp;quot; olarak tavsif eder. Şehirdeki camilerin sajısını, irili-ufaklı ve sultanlar, vezirler ile hayır sahipleri tarafından yapılmış olmak üzere, 150 tane gösteren Evliya Çelebî bilhassa Ayasofya &#039; camie çevrilmesi 993 = 1585 ), Eski cami, Hortac Sultan camii, Cezerî ( Koca ) Kasım-Paşa camii v kitabesi h. 897 tarihlidir ), diğer ismi ile Kası344 SELANİK. miye camii — evvelce şehrin hâmisi Demetrıos kilisesi idi— Alaca imaret camii (İshak Paşa tarafından yaptırılmış, 889 h.), Süleyman Paşa camii, Sinan Paşa camii, Davud Paşa camii, Hamza Bey camii gibi camileri saymaktadır ki, bunların nâmına mahalleler kurulmuş bulunduğunu da tahrir kayıtlarından anlamaktayız. Keza müteaddit medrese, dâr-ül-kurra. dâr-ül- hadîs, mektep ve tekye mevcut idi ( bk. Seyahatname, VIII, 159 ). Bunlar arasında, kitabesi bu gün hâlâ mevcut olan, fakat kiliseye çevrilmiş bulunan tektürk eseri Hortae camii, yani Hagios Gyorgios kilisesidir. Aslında bir Roma mabedi iken, sonradan kilise ittihaz edilerek, büyük bir kubbe ilâve edilmiş ve Selanik &#039;in fethinden sonra da bir müddet daha hıristiyanlara terkedilerek, o hâlde kalmış idi. Bilâhare XVI. asrın sonlarında, Selanik yakınındaki Hortae köyü halkından ve mutasavvıflardan Şeyh Süleyman Efendi nâmında bir zat bu kilisenin yanında bir zaviye te&#039;sis etmiş, Koca Sinan Paşa tarafından da 998 (1590) sıralarında camie tahvil ve bu şeyhin adına izafe olunmuştur. Evliya Çelebi, bunun camie çevrilmesini, bu şeyhin bir gün bütün dervişlerini toplayarak ve elinde pâdişâhın fermanı olduğu hâlde, tevhid ve tekbirle hücum ettiği ve kiliseyi ruhbanlar elinden aldığı şeklinde anlatmaktadır. Mamafih seyyahımızın kaydettiği cami kapısındaki kitabe, bizim gördüğümüzden ( 1 953 ) bir az farklıdır. Camiin yatımda kitâbesiz iki büyük mezar vardır ki, bunların Hortae Sultan ile halîfesine âit bulunduğu rivayet edilmektedir. Türk hâkimiyeti devrinden kalma bir çok mezar taşları burada toplanmış idi (bir tanesi XVIII. asırda Selanik kadılığı yapmış olan şeyh-ül-islâm Ishak Efendi-zâde Ali Efendi &#039;ye âit idi). Selanik &#039;te hâlen mevcut diğer bir türk eseri de Abdülhamîd II. tarafından yaptırılan, minaresi yıkılmış Yeni camidir ; şimdi müze olarak kullanılmaktadır. Şehirde eski devirden kalma sûrlai- pek azdır, cenup kısmı ve rıhtım civarı yıkılmıştır, cenûb ■i şarkî köşede yükselen tek „beyaz kule&amp;quot; Venedikliler zamanından kalmadır. Şimâli şarkî köşede yükselen ve İstanbul &#039;daki Yedi-Ku-le &#039;ye benzeyen kale şehrin en yüksek yeri olarak gösterilir (krş. Tafralı, Topographie de Thessalonique, Paris, 1913, 30—114 ve bu eserde Moutferrat &#039;lı Bonifacius &#039;un bir mührü üze, rinde bulunan şehrin en eski sûrlarına âit bir tasvir; bk. bir de Skylitzes &#039;teki bir minyatürün sureti ve bk. Pauîy- Wıssowa, göst. yer.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Selanik orta çağdaki sınai ve ticarî faaliyet ve ehemmiyetini, türk idaresine geçtikten sonra, geniş mikyasta arttırmış idi. Bunun en büyük âmüleıi meyânında şehirde ve bölgede yaşayan kavmî unsurlar arasında tam bir güven ve ahengin teessüs etmiş olması, bir de Selanik yahudilerinin kumaş (Selanik çuhası, Selanik keçesi ) imalâtında büyük iş görmeleri idi. Yahudilerin XVI. ve XVII. asırlarda iki büyük merkezinden biri —Selanik ve diğeri— istanbul idi. XVII. asırda yeniçeri ocağı (80.000 yeniçeri ) için lâzım olan Selanik çuhası buradan te&#039;min ediliyor idi. Bu kumaşlar Selanik &#039;teki çuha anbarı idaresinde saklanır idi ( bk. Uzun-çarşıh, Kapıkulu ocakları,l, 276 ). Kalın Selâr nik çuhasından dolama yapılır ve bunlar saraydaki vazifelilere verilir idi. Bu devirde Selanik ticâreti İstanbul &#039;dan fazla idi. Yabancı tüccarı lar, İskenderiye ve İzmir &#039;den başka, bilhassa Selanik &#039;te birleşiyorlar idi. İstanbul &#039;a kendir, halı, tersaneye demir Selanik &#039;ten gelir idi. Fransızların şark ticâreti, XVII. asrın sonlarında, burada bir konsolosluk ve bir ticâret iskelesi ihdası ile, çok faal bir hâl almış idi ( bk. Robert Montran, istanbul dans la seconde moitie da XVII&#039; siecle, Paris, 1962, bk. fihrist ; N. Svoronos, Le Commerce de Saloniçue au XVIII &#039;eme siecle, Paris, 1956). Evliya Çelebi, Selanik &#039;in ticarî ve sınaî faaliyetinden bahsederken, bir kale misâli, mükemmel kurşun kubbeleri, demir kapıları ile kârgir bina olarak vasıflandırdığı bedestenini „nice Mısır hazînesine mâlik&amp;quot; bezirganların ve tüccarların merkezi olarak bildirir ve Selanik çarşı ve pazarlarını Taht-e!- Kale pazarı, kaleden dışarıdaki Mısır çarşısı, halıcılar pazarı, kavvaflar pazarı, hayyatlar çarşısı, takyeciler ve kavuk-çular çarşısı v.b. olarak sıralamaktadır. Ayrıca kahve-hâneleri, mey-hâneleri, dâr-üz-ziyâfe ve me&#039;kelhâneîeri bimar- hâne ve dâr-üş-şifâları, değirmenleri v.b. hakkında, bâzı mubâlegalı rakamlar ileri sürmekle beraber, geniş bilgi vermektedir i krş. VIII, 161 v. dd.). Paul Lucas ( Voyages, Amsterdam, I, 203 v.dd.), da XVIII. asrın başlarında { 1715 ), Selanik&#039;i ziyaret etmiş ve bu şehirden büyük ve muhteşem bir şehir olarak bahsetmiştir. Selanik &#039;in iktisadî bakımdan gelişmesinde, civarındaki Sidrekapsi demir mâdenleri işletilmesinin ve bir de Ka-lamerye tuzlasının gelirlerinin büyük bir te &#039;siri bulunduğu düşünülebilir. Selanik kazâsın-daki bu Sidrekapsi mâdenlerinin işletilmesinden hazîneye büyük gelir sağlanıyor idi ki, bir aralık, XVII. asrın sonlarındaki Avusturya harpleri esnasında, bâzı düşünceler ile, mâden kuyu ve ocakları iptal edilmiş, fakat 1114 ( 1702) senesinde Selanik gümrüğü emini Hüseyin Ağa tekrar nazır tâyin olunarak, bu mâdenlerin ihyâsı cihetine gidilmiş, üç kuyu kazılması ve üç çarh yapılması emrolunmuş, burasının deniz kıyısında bulunması sebebi ile, Hıristiyan korsan ve haydutların tecâvüzlerinden korunmak SELANİK. 345 üzere de. yevmiye 15 akçe ulufe ile 40 sekban yazılması ve ağaçtan bir palanka inşâ ettirilmesi uygun görülmüş idi ( krş. Râşid, Tarih, II, 537 ). Diğer taraftan Selanik bölgesinin mün-bit ve bereketli arazisi, daha fetihten itibaren, kesif türk ve Türkmen kütleleri ile iskân edilmiş ve bunlar Selanik ve çevresinin ziraî ve iktisadî hayâtında ve gelişmesinde büyük rol oynamışlar idi XVI. asırda, Üsküp ile birlikte, Selanik sancağının da tahririne me&#039;mûr olan Ebüssu&#039;ûd Efendi bu bölge için tanzim ettiği defterin başına yazdığı „kanûn-nâmede&amp;quot; Selanik bölgesini „bu diyâr-i bereket-şiârm arazisi&amp;quot; diyerek, vasıflandırmakta ve burasının da imparatorluğun diğer bir çok yerlerinde olduğu gibi, arz-ı memleket, yâni arz-ı mîrî olduğunu bel&#039;rtmektedir ( bk. Ö. L. Barkan, Osmanlı imparatorluğunda ziraî ekonominin hukukî ve mâli esâsları, İstanbul, 1943, s2Q7 v.dd.). Keza Rumeli &#039;de Yürüklerin en kesîf bir hâlde bulundukları yerin Selanik ve havalisi olduğu, hattâ Anadolu Yürükleri beyi İstanbul &#039;da oturduğu hâlde, Rumeli Yürükleri beylerinin, bilhassa evlâd-1 fatihan adını almalarından sonra, Selanik &#039;te oturdukları bilinmektedir. Fethedildikten itibaren, Makedonya ve Tesalya &#039;nın göçebe hayat tarzına müsait yaylak ve kışlaklarına göçen Yürük kabileleri. XVI. asrın birinci yarısında bile, diğer mıntakalarda bulunanlardan daha kalabalık bir kütle teşkil ediyorlar ve böyle büyük bir merkeze izafetle, Selanik Yürükleri olarak bir teşkilâta bağlandıktan sonra da, bütün Rumeli Yürük zümreleri içinde, kemiyet ve keyfiyet bakımından, f n mühimleri sayılıyorlar idi. Selanik Yürükleri kesîf mıkdarda bütün Makedonya ve Tesalya da dağınık bir hâlde, az mıkdarda da şimdiki Bulgaristan ve Dobruea &#039;da bulunmakta idiler ( bk. T. Gökbilgin, Rumeli&#039;nde Yürükler..., İstanbul, 1957, s. 74 v. dd.). Bu türk unsuru arasından Selanik civarındaki köylere ve çiftliklere yerleşenler havâss-ı hümâyûn arazisinde „yerlü Yürük&amp;quot; nâmı ile ekip-biçen, çift, bennâk ve mücerret vergilerini, ekinliklerinin öşrünü ve sâlâriyesini verenler de çok idi ( krş. tapu defteri, nr. 403 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bunların bâzan zuhur eden karışıklıklara iştirak ettikleri oluyor idi ki, Kanunî Sultan Süleyman devrinde maktul şehzade Mustafa olduğunu iddia ederek, ortaya çıkan nesebi meçhul bir kimsenin etrafına toplanan 10.000 kadar köylü arasında bunların da bulunduğu anlaşılmaktadır ( bk. Peçevî, I, 341). Diğer taraftan, XVII. asırda imparatorluğun garp taraflarında cereyan eden savaşlarda Se lânik ehemmiyetli bir deniz ve kara üssü teşkil etmiş idi. Meselâ Osman 11. devıind». Lehistan&#039;a k aı ş ı açılan harpte, Selanik sar.cak beyi Abdullah Paşa nın fevkalâde hizmeti görülmüş idi ( bk. Naîmâ, II, 169 ). Girid seferi başladığı zaman da , 1645 ), bütün Rumeli ümerâsının kendi kuvvetleri ile birlikte ve beyler-beylerinin kumandasında, Selanik &#039;te toplanmaları emro-lunmuş idi. Bu tarialerde İstanbul— Edirne— Selanik—Yenişehir arasında muntazam bir araba yolu mevcut idi. Gönderilen kuvvetler kısmen Rumeli beylerbeyi Küçük Hasan Paşa kumandasında Benefşe ( Monemvasia ) sahiline ka-pudan paşa emrine sevk olunuyorlar, kısmen de Selanik limanından Rodos beyi, Kara Hoca le-kabı ile anılan, ibrahim Bey idaresine sekiz mükemmel kadırga ile Kızıl-Hisar limanına (Egri-boz adasında Kariso ) gönderiliyorlar idi (krş. Naîmâ, IV, 117, 121). Bu harplerin son safhasında ise, bizzat Mehmed IV., Musâhib Mustafa Paşa refakatinde olduğu hâlde, bir aralık Selanik kışlağına gelmiş idi (1079 = 1669); Râşid, Tarih, I, 245 v.d.). Daha sonra, ikinci Viyana muhasarası ile başlayan savaşlarda da Selanik ile ilgili hâdiselere tesadüf edilir. 1692 (1103) &#039;debüyük bir Venedik donanması evvelâ İnebah-tı limanına gelip, demirlemiş ve müteakiben bunlardan bir kısmı, diğer bâzı sahiller ile birlikte, Selanik kıyılarına tecâvüz etmiş idi ki, kapu-dan paşanın buna karşı üç tane „Selânik fırka t esi&amp;quot; denilen gemi gönderdiği görülmektedir. Bu sıralarda Selanik idarecileri saraya ve vezîr-i azama yakın kimseler arasından seçilmekte idi. Msl. silâhdar-ağasma. mevkiini muhafaza şartı ile, Selanik sancağının tevcih edildiği ve Selanik alay beyliğine sadrâzamın vardacısınm tâyin olunduğu görülmektedir. Bâzan da Agriboz ve Selanik muhafızlığı bir adamın uhdesine verildiği oluyor idi. Mamafih bunlardan halka zulm eden ve şikâyetçileri görülenler de derhâl idam edilmekte idiler 1693&#039;te Selanik sancağı idaresine gönderilen vezir voyvoda Halil Paşa ile 1704 &#039;te Selanik cizyedarı Arnavud Hüseyin Ağa &#039;nın te&#039;dipleri buna birer misâl teşkil eder ( krş. Siiâhdar, Tarih, II, 24, 62, 138, 266, 289, 636, 672, 696, 726; Râşid, III, 109, 178). Selanik kadıları, Galata, Üsküdar, Havâss-ı Kostantaniye ( Eyûb), izmir ve Bagdad kadılıkları ile aynı derecede ve İstanbul. Edirne, Bursa ve Mekke kadılarından daha aşağı payede addedilmekte idi ( krş. D&#039;Ohsson, Tableaux general de VEmpire Ottoman, II, 271). Evliya Çelebî 500 akçe mevleviyet payesi demekte, mollasının niyabetlerinin Ke-sendıe. Sidrekapsi ve Aynaroz kazalarında olduğunu, Selanik şehri içinde ise, dört yerde &#039; çarşı, Kalamerye, Mısır çarşısı, Muhtesib Ağa niyabeti ) bulunduğunu bildirmektedir vt ayrıca örfî hâkimleri olarak da sipah kethüda yeri, yen çeri serdârı, yeniçeri ocağından çuha J46 SELANİK. için tahsile gelen Selanik ağası, baş-çavuş, divan efendisi, küçük çavuş, cebeci-başı ve top-çu-başını saymaktadır (tafsilât için bk. Seyâ-hat-nûme, VIII, 145% lll° (l699) &#039;da şeyhülislâmlıktan ma&#039;zûl Ebu Saidzâde Feyzullah Efendi &#039;nin selânik kazasını, arpalık tarîki ile, bizzat zapt ettiği de görülmüştür (krş. Râşid, Tarih, II, s. 443)- XVII. aşırın ikinci yarısında İzmir yahudileri arasında türeyen Şabbetay Sebi adında birinin ortaya attığı yeni mezhep cereyanı, onun ölümünden sonra, karısı ve müridleri tarafından Selanik&#039;te yayılmış ve bir kısım Selânik yahudilerinden başka, bâzı makedonyalı unsurların da iltihakı ile, sayıları artmıştır ki, bunlar sonradan „avdetî&amp;quot; veya „dönme&amp;quot; adları ile tanınmışlardır [ bk. mad. DÖNME ]. Selânik &#039;te *759 yaz aylarında zelzele vuku buldu (krş. A. Perrey, Mim. s. 1. Ac. R. Belg., Mim. Cour., 1848, XXIII, 30); bu esnada şehir halkı kale dışına çadırlara çıkmış ve 50 gün kadar süren sarsıntılar sonunda sârî bir hastalık da çıkarak, epeyce telefata sebebiyet vermiş idi (Selanik&#039;teki fransız konsolosu T. d&#039;Evant&#039;ın raporu). 1772 &#039;de Abbe Belley Selânik şehrine âit ilk ilmî bir eser olan Ohservatiohs sur l &#039;his-ioire et sur les monuments de la ville de Thessalonigue (Hist. Ac. R. d. Inscr., 1777, XXXVIII, 121—146 )&#039;i neşretmiştir. Tafe! (Des Thessalonica eiusaue agro, Berlin, 1839 ) eserinde buna istinat eylemiştir. Buna göre, o zaman Selanik&#039;te 65—75.000 nüfus varidi. Bunlardan 35.000&#039;i türk-müslüman, 3.000&#039;i hıris-tiyan. 27.000 yahudi ve sâdece 100&#039;ü frenk idi. XIX. asrın başında Selânik yine bir sancaktır; fakat eyâletler gibi, bir vezir uhdesindedir. Msl. 1803&#039;te yapılan tevcihler arasında Selânik sancağının, vezâreti ibkası ile. Vânî Seyyid Mehmed Paşa ya verildiğini görüyoruz. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu sıralarda devlet Rumeli &amp;quot;nde eşkıya te&#039;dibi ile meşgul idi ve bu harekâta Selânik mutasarrıfı vezir Osman Paşa da, maiyetine nizâm-ı cedîd askerlerinden bir mıkdar mu&#039;allem piyade verilmek sureti ile, iştirak ettirilmiş idi (krş. Cevdet, Tarih, VII, 175, 256). Yine Selim III. devrinde, ingiliz donanmasının istanbul &#039;dan çekilmesinden sonra, bir aralık Selânik&#039;te bir çıkartma yapmağa teşebbüs ettiği ( 1 8 2 7 ) görülmektedir (krş. Zinkeisen, G O R, VII, 454), 1837&#039;de Selanik&#039;te büyük bir veba salgınının geniş mikyasta telefata sebebiyet verdiği ve nüfûsunun 40.000 &#039;e düştüğü anlaşıl-matadır (krş Zacharia, Reise in der Orient, Heidelburg, 1840, s. 191). Tanzimat hareketinden sonra, Selânik ticâret ve kültür sahalarında daha fazla inkişaf etîi. Garp fikir cereyanlarına olduğu gibi, Balkanlarda yaşayan kavimlerin tahrik ve propagandalarına karşı da açık idi. Yunanistan istiklâlini aldığından itibaren, diğer rum azınlıklarının bulunduğu yerlere olduğu gibi, Selânik taraflarına da tahrikçiler gönderiyor, Babıâli aleyhinde isyanlar hazırlamağa çalışıyor idi. Şehrin ticarî faaliyeti arttıkça, yabancılar ve Avrupa devletleri konsoloslukları da çoğalmakta idi. 1856 &#039;da kurulan Osmanlı bankasının ilk şubelerinden biri de Selânik &#039;te açılmıştır. Bu bankanın tavassutu ile, 1872 &#039;de hazîne eshamı çıkarıldığı vakit, bilhassa Selânik vilâyeti gelirleri karşılık gösterilmiş idi. 1864&#039;te, ilk vilâyetler kanunu çıkarılınca, Selânik vilâyeti, Selân:k sancağı ile Tırhala, Siroz ve Dırama sancaklarına ayrılmış idi. Bundan başka zaman-zaman Manastır, Debre, Elbasan ve Üsküp cihetlerini de şâmil bulunmuş, Manastır, bir—iki defa sancaktan vilâyete ve vilâyetten sancağa çevrilerek, nihayet büsbütün ayrıldığı gibi, Üsküp de Ko-sova vilâyetüne ilhak ve sonra bu vilâyetin merkezi olmuş ve böylece Selânik vilâyeti Selânik sancağı ile Drama ve Siroz &#039;a münhasır kalmış idi. 1876 &#039;da, Bosna-Hersek ve Bulgar isyanları olduğu sırada, Selanik&#039;de de neticeleri devletler arasındaki münâsebetlere te&#039;sir eden bir hâdise vuku buldu: Selânik civarındaki bir bul-gar kızının müslüman olması ve Selânik &#039;e geldiği sırada, amerikan fahrî konsolosunun silâhlı adamları tarafından jandarmaların elinden kaçırılması ve bu işi yatıştırmağa çalışan Selanik&#039;teki fransız ve alman konsoloslarının galeyana gelen halk tarafından öldürülmesi Avrupa&#039;da büyük akisler uyandırdı, Fransa ve Almanya ve müteakiben Rusya, Avusturya ve italya Selânik limanına harp gemileri göndererek, Babıâli &#039;yi tazyik ettiler ki, Osmanlı hükümetinin cezrî tedbirler almasına rağmen, Selânik hâdisesi genişledi ve d&#039;ğer gayr-i müsait vak&#039;aların da inzimamı ile Berlin „memo-randumuna&amp;quot; ve nihayet istanbul konferansına yol açtı (E. Z. Karal, Osmanlı tarihi, Ankara, 1956, VII, 98 v. dd.; K. Braun, Türk. Reise, s. 251 v. dd.). Abdülhamîd II. devrinde Selânik, imparatorluğun diğer yerlerine kıyasla, bir çok bakımlardan gelişmeler kaydetti. 1871 &#039;de Selânik &#039;ten Vardar vadisi boyunca demir-yoiu döşenmesine başlanmış idi. 1888 &#039;de bu hat Üsküp &#039;e bağlandı; 1894 &#039;te Manastır &#039;a kadar uzatıldı. 1897—1903 seneleri arasında yeni liman te&#039;sis-leri yapıldı. 1885 (i 30 i ) &#039; t e yapılan bir tahrirde Selânik vilâyetinin (Siroz ve Drama sancakları dâhil), umûmî nüfûsu bir milyona ( 996.298 ) yaklaşmış idi ve bunun 494.656 nüfûsu müslüman, 243991&#039;! rum, 222.316&#039;sı bulgar ve 37.174&#039;ü yahudi idi ki, yüzde itibârı ile türkSELAN. K. 347 müslüman nüfûsu 51 % rum ise, ancak vilâyet umûm! nüfûsunun 23 % (bulgar 22 % 1 teşkil ediyor idi. Türklerin en fazla bulunduğu yer Drama ve Siroz sancakları idi. Rumlar Ke-sendre, Karaferye ve Yenice kazalarında, bul-garlar da en çok Köprülü, Tikveş, Avret-Hisarı kazalarında bulunuyorlar idi. Bu tarihte Selanik vilâyetinin taksimatı şöyle idi. î. Selanik sancağı 14 kazadan mürekkep idi: 1. Selanik kazası, Vardar ve Kalameriye nahiyeleri ile, 103 parça köy ve çiftlikten müteşekkil idi; 2. Yenice kazası Karaca-Abâd nahiyesi ile 92 köy ve çiftliği hâvî idi; 3. Karaferye kazası, Ağustos nahiyesi ile, 46 köy ve çiftlik idi. 4. Katrin kazası, 72 köy ve çiftlik; 5. Vodine kazası, Vodine, KaracaAbâd ve Oslrova nahiyeleri ile, 75 köy; 6. Tikveş kazası, 90 köy ve çiftlik; 7. Köprülü kasası, Bugonil nahiyesi ile, 110 köy ve çiftlik; 8. Ustrumca kazası, 47 köy ve çiftlik; 9. Toyran kazası, 68 köy ve çiftlik; 10. Avret-Hisarı kazası, Kara-Dağ nahiyesi ile, 143 köy ve çiftlik; 11. Lankaza kazası, 140 köy ve çittlik; 12. Kesendre kazası, Halkidik yarımadası üzerinde, 88 köy ve çiftlik; 13. Gögili kazası, 53 köy ve çiftlik; 14. Aynaroz kazası, 30 manastır. Siroz sancağı : Zihne, Timur-Hisarı Petric, Menlik, Nevrekop, Razlık, Cum&#039;a-i Bâlâ kazalarına, Drama sancağı ise, Sarı Şaban, Kavala kazalarına ayrılmış idi. Bu tahrirde Selanik şehrinde, 46 türk mahallesinde, 30.000, 16 ya-hudi mahallesinde 45.000, 12 rum ve bir de frenk mahallesinde 13.000 nüfus kaydolunmuş idi ( bk. Selanik vilâyet sâl-nâmesi, 10. tab., 1307 = 1889/1890). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Selanik vilâyetinin 1311 ağustosunda ( 1895 ) yapılan tahririnde ise, vilâyetin umûmî nüfûsu 1.043.715 kişi idi ve vilâyetin umûmî islâm nüfûsu 456.227 ve rum nüfûsu 295.660, bulgar nüfûsu 237.396 ve yabancılar ise, sâdece 2.03&amp;amp; kişidir. Selanik şehrinde de 24.528 müslüman, 11.706 rum, ı.m bulgar, 39.495 yahudi bulunmakta, diğer azınlıklarla birlikte şehrin nüfûsu 78.202 &#039;yi bulmakta idi ( bk. Selanik vilâyetinin 1311 senesi nüfâs&#039;i mevcûdesi cedveli, Univ. kütüp., TY 952 )• Bu sıralarda vuku bulan yangınılarm ( 1870 ve 1894) şehrin inkişâfını engellediği de muhakkaktır. Bu devirde Selanik&#039;in ve civârmm imâr ve inkişâfı için tedbirler alındığı da olmuş, msl. 1308 ( 1890/1891) senesinde. Var-dar nehrinin Han-Köprüsü mevkiinden başlamak üzere, bir kanal açılarak, danize uzatılması ve bu nehrin Yenice götünde olan cereyanı tamâmı ile men&#039;edilmek ve bu kanalın iki tarafında sedler inşâsı ile, araziyi zarardan korumak ve aynı zamanda küçük kanallar vâsıtası ile sulamak hususunda nâfıa nezâretinin bâzı müteşebbisler ile mukaveleler yaptığı görülmüştür (bk. Üniv. kütüp., TY 1081). Makedonya mes&#039;elesi 1897 türk-yunan muharebesinden sonra, daha karışık bir hâl alıp, Bulgarların ayrı bir komiteyi Selanik *te faaliyete geçirmesinden sonra, 1902 ve 1903 senelerinde vücûda getirilen teşkilât vâsıtası ile, müteaddit isyan ve ihtilâller oldu. SelânİK &#039;te suikastler yapıldı ve artık Makedonya mes &#039;eîesi Avrupa mes&#039;eleleri arasına girdi. Bulgar komitecileri Selanik bölgesinde Osmanlı askerleri üzerine taarruzlar yapıp, köyleri basarak, islâm ahâliyi katlettikleri sırada, Tesalya &#039;da teşkil edilen rum çeteleri de Makedonya&#039;ya giriyor, hem meşru hükümete, hem de diğer unsurların teşkil ettikleri çetelere karşı mücâdeleye girişiyor idi. Devletlerin Bâbıâliden Makedonya &#039;da ıslâhat icrasını talep-etmeleri karşısında, Abdülhamîd II. bu hâli düzeltmek üzere, üç Makedonya vilâyetine (Selanik, Manastır, Kosova) bir umûmî müfettiş tâyin etti ve bu bölgede tatbik edilmek üzere bir tâli-mat-nâme yayınladı. Hüseyin Hilmî Paşa umûmî müfettiş oldu ( 1902 ), Selanik &#039;te her türlü vâsıtadan mahrum bir hâlde, gece-gündüz çalıştı ve vaziyeti kurtarmağa gayret etti; devletler ile yapılan bir anlaşma neticesinde büyük devletler tarafından tâyin olunan me&#039;mur-Iar da Selanik &#039;e geldiler. Her teftiş esnasında Hüseyin Hilmî Paşa &#039;ya refakat ettiler, onunla dâima müzâkerelerde bulundular. Ancak mütemadiyen kaynayan bir kazan manzarasını gösteren Makedonya &#039;da baskı neticesinde yeni tedbirler alındı. 1904 ilk baharında yabancı zabitler Makedonya &#039;ya geldi. Avusturyalıların Üsküp &#039;e, italyanların Manastır &#039;a, fransızların Siroz &#039;a ve ingilizlerin Drama &#039;ya me&#039;mur oldukları sırada, ruslar da Selanik &#039;te vazife görmeğe başladılar. Buna sonradan bir de mâliye hey&#039;eti eklendi. Bu çalışmalar Selanik&#039;te ve Makedonya&#039;da nisbî bir sükûn hâsıl etti; Selanik &#039;te te&#039;sis edilen bir jandarma mektebinin müdürlüğüne de bir alman binbaşı getirildi. Müteakiben Selanik demir-yolu-nun ikmâli, Avusturya, Rusya ve Balkan devletleri arasında bir sürü anlaşmazlıklar ve mes&#039;eleler doğurdu. Bilhassa Makedonya mes&#039;elesi Abdülhamîd&#039;in son senelerine kadar bütün vehâmetini muhafaza etti. Memlekette hürriyeti ve meşrûtiyeti hâkim kılmak arzusu ile teşekkül eden tttihad ve Terakki cemiyeti erkânının merkezi Selanik &#039;te idi ve bu cemiyet mensupları orduda gittikçe çoğalıyor idi. Bu cemiyet mensupları arasında bilhassa kol ağası Mustafa Kemâl Bey [ bk. mad. ATATÜRK ] &#039;in büyük hizmet ve faaliyetleri olmuştur. Bunu haber alan hükümet, Selanik&#039;e husûsî bir hey&#039;et 348 SELANİK. gönderdi ve bir istihbarat şebekesi kurdu. Bunun üzerine, harp mücâhitleri çeteler ile dağlara çıktılar; bunlarla mücâdeleye çalışan ve PâMişaha sadâkati bilinen ordu kumandanı Şemsî Paşa Selanik&#039;te öldürüldü ve nihayet bu cemiyetin Selanik merkezi 23 temmuz 1908 &#039;de Abdülhamîd &#039;e bir telgraf göndererek, ka-nûn-ı esasinin fiilen tatbikinin gerekli olduğunu bildirdi ve onu meşrûtiyet ilânına zorladı. Selanik bundan sonra da, Balkan muharebelerine kadar, münevver türklerin ve heyecanlı türk gençliğinin bellibaşlı merkezi oldu. 1910&#039;da Gene kalemler mecmuası neşredilmeğe başlandı; ertesi sene Ziya Gök-Alp &amp;quot;in başında bulunduğu Yeni felsefe mecmuası adlı dergi memlekete yeni fikirler, yeni bir zihniyet aşılamağa çalıştı ve ittihatçılar tarafından „Kâbe-i hürriyet, mehd-i hürriyet&amp;quot; sayıldı. 1912&#039;de, Balkan harbi sırasında, Selanik garp cephesinde bulunuyor idi. Sırplıların ve yunanlıların taarruzları neticesinde Selanik şehri teslim oldu. Bu keyfiyet, kısmen şehirde yaşayan kozmopolit halkın talepleri, kısmen de kol-ordu kumandanı Hasan Tahsin Paşa &#039;mn gafleti neticesinde vuku bulmuştur { 8 teşrin 11. 1912 ) Bu sırada, hal&#039;inden sonra Selanik&#039;te ikamete me&#039;mur edilen (27 nisan 1909) Abdülhamîd II. &#039;de oradan alınarak, İstanbul &#039;a getiriliyor idi ( 1 teşrin II. 1912). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Selanik 10 ağustos 1913 Bükreş muâhedenâmesi ile Yunanistan&#039;a bırakıldı. 1914 cihan harbi çıktıktan sonra, müttefikler 12 teşrin I. 1915&#039;te Selanik&#039;e asker çıkardılar ve burayı bulgarlara karşı bir üs olarak kullanmak istediler. Aynı zamanda Çanak-Kale muharebeleri de devam ettiği cihetle, Ana-fartalar cephesinden Selanik &#039;e, bâzan da Selanik&#039;ten tekrar turk sahillerine kuvvet nakledildiği oluyor idi ( krş. Mustafa Kemâl, Anafortalar mahârebâtına âit tarihçe, nşr. U. iğdemir, Ankara, 1962, s. 73 ). 1916 &#039;da Selanik demiryolu hattı Larissa—Atina hattına bağlandı, yunan hükümeti 1925 &#039;te Selanik &#039;te bir serbest liman bölgesi te&#039;sis etti. 1928 &#039;deki nüfus sayımında şehrin nüfûsu 245.000 idi. Selanik bugün şimalî Yunanistan umûmî valiliğinin merkezidir. Atatürk &#039;ün doğduğu evin orada bir müze hâlinde bulunması, diğer bir çok hâtıralara ilâveten, Selanik&#039;in türk tarihi ile yakın ilgisini daha da arttırmaktadır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde zikredilenlerden ve Ducas ile Chalcocondyles tarihlerinden başka, bk. Gibbon, Decline and Fail of the Roman Empire ( nşr. Bury ), London, 1898; Diehl, Le Tourneau et Saladin, Les monuments ehretiens de Salonique (Paris, 1918 ; Lukas Friedrich Tafel, Hhtoria Thes-şalonîçae ( Tubingen, 1835 ); Egnatia (PaulyWissowa, V, 1991 ), Eustathios ( 1175—&amp;quot;04 seneleri arasında Selanik metropoliti ve aynı zamanda tarihçi ve edib), Opuscula (Frankfurt, 1832); Komnenen und Normannen, Ulm, 1852 ( 2. baskı), Stuttgart, 1870 ; J. Ph. Fallmerajer, Fragmenta, aas dem Orient ( ı 8 7 7 \ s. 227—264; A. Grisebach, Reise durch Rumelien ( Göttingen. 1841 ); L. Hen-zey-H. Daumet, Mission archeol. de Mace-doine (Paris, 1876 ), s., 272—280; Duchesne Bayet, Mission au Mont Athos, Arch. Miss. Scient., III. seri, 1876, III, 203—265 Diehl-Le Tourneau, Les mosai&#039;ques de Saint-Demet-rius de Salonique {Monuments Piot, 19,11. X V I I I ) ; Diehl, La basiliçues d&#039;Eski-djouma â Saloniçue { Revue de Fart ancien et moderne, 1914); ayn. mil,, La çite de Saint-De-metrius {VOrient Byzantin, Paris, 1916): Kingh, Larc de triomphe de Thessalonique Paris, 1890 ); Kondakof, Makedonia i Peters-burg, 1909 ); Laurent, Sur la date des egli-ses de Saint-Demetrias et de SainteSophie â Salonique (Byz. Zt. 1895), IV; W. Miller, Salonica (Engl. hist. Revietv, 1917); Smir-nof, Sur la date des mosaîques de Sainte-Sophie de Salonique ( Viz. Vremennik, 1898, V ve VII, 1900); Strzygovvski, Die Sophien-kirehe in Saloniki ( Oriens ehristianus, I); Tafralı, Thessalonigue des origines au XIV. siecle (Paris, 1919); Diehl, Salonique (Paris, 1920 ); Heyd, Histoire du commerce du Levant (Leipzig, 1885—1886), I—II; R. Pococke, Deescr, of the East (London. 1745), II, 2, s. 148 —151 (bk. levha LX1V);F. Beaujour, Tableau du commerce de la Grice (Paris, 1800), II; W. M. Leake, Trav. in Nortk Greece (1806), 111,235—257; E. D. Clarke, Travels ( 1802), IV, 348; E. M. Cousinery, Voyages dans la Macedoine ( Paris, 1831), II, 23—56; A. Prokesch von Os-ten, Denkmördigkeiten u. Erinn. a. d. Orient, III, 636— 662. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 T ü r k ç e k a y n a k l a r . Âşık Paşa-zâ-de, Tarih (bk. fihrist )j Sa&#039;d al-DÎn, Tâc al-tavârik, I, tür. yer.; Alî, Kunh al-ahbâr, V, tür. yer.; Kâtib Çelebî, Takvim al-tavârıh ( istanbul, 1146 ); Neşrî, Cihannümâ, II ( nşr., TTK); Lûtfî Paşa, Tarik ; Başvekâlet arşivi, mühimme defterleri (bk. fihristler): nr. 143, h. 934 tarihli Selanik, Drama ve Serez kazaları ile Selanik müstahfazlanniu timar ve evkafını gösterir; nr. 959, h. 1273 tarihli Selanik, Drama... köyleri ile vakıf köylerini ihtiva eder; nr. 424, XVI. asır Selanik mufassal defteri; Musa Kâzım, Aynoroz tarihçesi ( T O E M, sene IV); Hortaç camii (Servetti fünûn, 1309, V, 20); Selanik Mek&amp;lt;- SELANİK - ieb-i idâdî-i mülkisi ( Servet-i fünûn, V&#039;, 33 ); Selanik askerî dâiresi (albüm, Univ. kütüp., TY 91016); Selanik haritası ( Üniv. kütüp., TYq-ı82, 92974); Selanik limanı haritası (Üniv. kütüp., T Y 93485, 93489); Kasi-miye camii (Şehbâl, 1328, III, s. 349); 1322 hicrî senesi Selanik sâl-nâmesi ( 18. tab.); Ali Cevad, Memâlik-i osmâniyenin tarih ve coğrafya lagati (İstanbul, 1313 ), 8. 439—447 ; Ş- Sâmî, Kâmüs al-alam ( mad. Selanik \ Bk. bir de Kari Braun, Türk. Reise ( Wies-baden, 1875 ), II, 129—302 ; Rupprecht von Bayern, Reiseerin. a. d. Südosten (München, 1923), 125— 136; Oberhummer, Griechen-land. Handb. der geogr. Wissensch. ( Südostu Südeuropa,s. 250 ); L. Schultze, Makedonien ( Jena, 1927 ), s. 104, 218—223; A. Tschirkov, Crad Solum (Sofia, 1911); Sbornik Solum (Sofia, 1934 ); Miti. Geogr. Ges. Wien ( 1931 ), 72 v.dd.; C. Loesch, Volk und Reich ( 1931), s. 289— 308; Kİ. Nikolaides, Griechenland Anteil an den Balkankriegen ( Wien, 1914). (M. TAYYİB GöKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Sekban&amp;diff=509</id>
		<title>Sekban</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Sekban&amp;diff=509"/>
		<updated>2024-05-07T19:11:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SEKBAN. SAGBAN ( diğer şekilleri: SEG-BÂN, SEĞMEN. SEYMEN )&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   &amp;#039;&amp;#039;Osmanlı askerî teşkilâtında bir asker sınıfının adı.&amp;#039;&amp;#039;   Paşaname&amp;#039;den bir sahne. Sol orta ve sol üstte bulunan askerler &amp;quot;tüfekçi&amp;quot; birliğidir. Bu terim, farklı zamanlarda çeşitli ve farklı anlamlarda kullanılmıştır. Farsça &amp;quot;sag&amp;quot; (&amp;quot;köpek&amp;quot;) ile &amp;quot;ban&amp;quot; (&amp;quot;muhafız&amp;quot;) kelimeler...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SEKBAN. SAGBAN ( diğer şekilleri: SEG-BÂN, SEĞMEN. SEYMEN )&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;Osmanlı askerî teşkilâtında bir asker sınıfının adı.&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Ottoman Soldiers in a Pāshānameh, c. 1630.jpg|küçükresim|340x340pik|Paşaname&#039;den bir sahne. Sol orta ve sol üstte bulunan askerler &amp;quot;tüfekçi&amp;quot; birliğidir.]]&lt;br /&gt;
Bu terim, farklı zamanlarda çeşitli ve farklı anlamlarda kullanılmıştır. Farsça &amp;quot;sag&amp;quot; (&amp;quot;köpek&amp;quot;) ile &amp;quot;ban&amp;quot; (&amp;quot;muhafız&amp;quot;) kelimelerinden türetilen bu ismin, genellikle &amp;quot;köpek çobanı&amp;quot;, &amp;quot;it çobanı&amp;quot; anlamına geldiği genel olarak kabul edilir (örneğin bkz. Şemseddin Sâmî, Kamus-ı Türkî, I, 728 ; Ahmed Vefik Paşa, Lehçe-i Osmani, s. 1169; Selâhî. Lügat, IV, 291). &amp;quot;Seymen&amp;quot; kelimesinin, halk arasında &amp;quot;sekban&amp;quot; şeklinde söylenmesine rağmen, sekban bölüklerinde tazı beslendiği ve av köpekleri için sekban fırınında ekmek pişirildiği göz önüne alınırsa, Osmanlı devletinde kapı kulu ocakları arasındaki sekban askerî sınıfının köpek muhafızlığı ve köpek besleme gibi görevleri olduğu ve bu nedenle bu sınıfın adının &amp;quot;sekban&amp;quot; olarak belirlenmesinin daha doğru olduğu çok muhtemeldir. Aslında, Yeniçeri bölükleri içinde &amp;quot;zağarcı&amp;quot;, &amp;quot;seksonei&amp;quot; gibi, orta adları bulunması da, sekbanların av maksadıyla teşkil edildiğini ve bu yüzden bu adı taşıdıklarını gösterir. Sekban adını taşıyan askerî sınıfların Osmanlı tarihi boyunca teşkilatları, kuruluşları ve görevleri incelendiğinde, bunların sonradan Yeniçeri ocağı içine alınan kısımlarından (yayabeyler veya cemaat, ağa-bölükleri veya sekbân bölükleri) birine bu adın verildiği görülür. Yeniçeri ocağını oluşturan orta ve bölüklerden 65. orta olan sekbanlar 34 orta veya bölüğü oluşturuyordu. Sekban askerî sınıfının kuruluşunun Murad I. döneminde olduğu anlaşılır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hammer, Osman ve Orhan zamanlarında da avcılıktan ilham alarak &amp;quot;muhâtız-ı kilâb&amp;quot; anlamında sekban denildiğini, çünkü genellikle şarkta, avın savaşın bir öncüsü ve hazırlığı olduğu kabul edildiğini ve avcılık işlerine ait bu ismin bir meziyet ve şeref ifade ettiği için kullanıldığını belirtir. Ancak Cevad Paşa, bu değerlendirmeyi eleştirir ve Osman Gâzî devrinde askerin tamamen atlı olduğunu, Orhan Gâzî devrinde ise, yalnızca yaya sınıfının kurulduğunu açıklar. Sekban teşkilatının XIV. yüzyılın ikinci yarısında ve Murad I. döneminde var olduğunu, Osmanlı padişahının Bulgar kralı Şişman&#039;a karşı gönderdiği kuvvetler arasında, sekban başı olarak Müstecâb adında birinin bulunmasından öğreniriz. Ancak bu teşkilatın Yıldırım Bayezid döneminde geliştirilerek genişlediği söylenebilir. Bu padişah, Niğbolu savaşında esir aldığı Fransız asilerini serbest bırakmadan önce bir av düzenlemiş ve bu esnada yaklaşık 6.000 sekbanı yanında bulundurmuştur, ki bu rakam bu sınıf askerlerin o dönemde oldukça kalabalık olduğunu gösterir. Mamafih, 1478 yılına ait bir belge, &amp;quot;cemaat-i sekbanın&amp;quot; bu sırada sadece 39 kişi olduğunu göstermektedir. Bu şekilde, yeniçerilerle birleşen tüm sekban mevcudu, bir orta olarak kabul edilerek, yeniçerilerin 65. ortasını oluşturmuştur. Bunlar iki kısma ayrılmıştır: 1. suvâri sekbanları, sayıları 40 ila 70 arasında değişen bir ortayı oluşturur (çoğu ocak ağalarının çocuklarıydı ve ulufeleri diğerlerine göre yüksekti), 2. piyade olan 34 bölük. Sekban bölükleri içinde 18. bölüğe kâtib-i sekban ve kethüdanın bulunduğu bir bölükte kethudâ-yı sekbanân, 33. bölüğe avcı ve kumandanına da sersikârî denilirdi. Bu ikinci bölük, sekbanların en itibarlı bölüğüydü.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Devlet erkânının ve ocak ağalarının oğulları, bu bölüğe kayıtlı olurlar ve padişah ile birlikte ava giderler ve yaz mevsimini dağlarda geçirirlerdi. Hükümdar sefere gitse bile avcı bölüğü gitmezdi. Her sekban bölüğünün bölük başı, oda başı ve diğer küçük zabitleri bulunurdu ve en büyük kumandanlarına sekbân-başı denilirdi ve günlük ücretleri ilk zamanlarda 50 akçeydi. Ayrıca sekbanlar kethüdası, sekbanlar kâtibi, sekbanlar çavuşu gibi amirleri olduğu gibi, her odanın çorbacısı, odabaşısı, vekilharç ve bayrakdârı gibi görevlileri bulunurdu. Yavuz Sultan Selim döneminde sekbân-başılık ikinci derecede bırakılmıştı çünkü bir sekbân-başı, yeniçeri ağası olarak atanmıştı ve bu kişi yeniçerilere karşı ayaklanma teşvik ettiği için güveni kaybetmişti. Ancak sekbân-başılar yeniçeri ağası iken, hizmetlerine sekbân-başı saraçlığı, sekbân-başı çuhadarlığı ve sekbân-başı doğancılığı, bayrakçılığı, matrakçılığı ve lüfenkçiliği gibi özel görevler verilmişti ve bu görevler sekbân-başıların hizmetinde kalmıştı. Piyade sekbânlar, padişah ile ava çıktıklarında, solak ortalar gibi uzun etekli gömlekler giyerler ve bir ellerinde tazı ile ava giderlerdi. Şüyâri sekbanlar ise, yaya sekbanlar uzaktan çıkan bir ava tazı yetiştirmedikleri durumlarda, bu hizmeti görürlerdi. Bunlara atlarına ve kendilerine yeterli ödenek ve tayinler verilirdi. Osmanlı tarihlerinde atlı yeniçeri olarak adlandırılan yeniçeriler, bu atlı sekbanlar ile atlı zağarcılardı. Yeniçeri ocağını, acemi oğlanlarını da içeren dört kısımdan oluştuğunu ve düzenlemelerine dair detayları veren D&#039;Ohsson&#039;a göre, Murad III. döneminde, yeniçeri ağalarının ataması konusundaki karmaşaları önlemek için, eski uygulamayı yeniden uygulamış ve sekbân-başını yeniçeri ağasının birinci vekili olarak ve onun sefere gittiği zamanlarda, İstanbul kaymakamı olarak kabul etmiştir. Genellikle her biri 30-40, yalnızca 18. sekbanlar kâtibi bölüğünde 400-500 kişi bulunurdu. Sekbanların ücretleri toplu olarak ödenir ve sekbanlar kâtibinin tuttuğu defterler aracılığıyla bölük odabası vasıtasıyla dağıtılırdı. Sekban ortalarındaki sekban kethüdalarına dirlik verildiği zaman, senelik 20.000 akçelik bir zeamet verilirdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sekban bölük-haşıları ile sekban neferleri de muhtelif hâsılatlı tımarlara çıkarlardı (tafsilât için bk. İsmail Hakkı Uzunçaışılı, ayn. esr., göst. yer.). 2. Eyâletler askerlerinin bir kısmını teşkil eden ve yerli kulu denilen piyadeler arasında sekban tesmiye olunan diğer bir sınıf asker de mevcut idi ki, bunlar eyâlet paşaları ile sancak beylerinin kumanda ve idareleri altında bulunur, zabitleri de bunlar tarafından tâyin olunurdu. Bu türlü sekbanlar (Cevad Paşa nıtı bunlara, yerli kulu yerine, serhad kulu dediği görülmektedir ) fevkalâde ihtiyaçların çıktığı zamanlarda, kendi istekleri ile, hizmetlerini arzeden köylülerden ibaret idi. Bu sebepten de yerli kulu piyadesi arasında, ekseriya kuru bir kalabalık teşkil ettikleri için, en az değerli bir askerî sınıf itibâr olunurdu. Sâ-liyâneden kurtulmak için, bu sınıfa hıristiyan-lar bile girebilirlerdi. Hıristiyan sekbanlardan teşkil otunan askerlerin ikinci Viyana muhasarasında istihdam olundukları da görülmüş idi i Cevad Paşa, Tarih-i askerî-i osmânî, 2. eilt, Univ. kütüp., Yıldız kitapları, nr. TY 136; Mahmud Şevket Paşa, Osmanlı teşkilât ve kı-yâfet-i askeriyesi, istanbul. 1325, s. 9; Meh-med Zeki Pakalın, ayn. esr., ayn yer.; Hüseyin Kâzım Kadri, Büyük türk lügati, III, 91 Abmed Râsim, 0$manlı tarihi, X 110). Bu türlü sekbanlara istihdam olundukları vakit ulûfç verilirdi. Bayrak adı İle bölüklere SEKBAN - SEKİNE. 3*7 ayrılır ve bayrakdar denilen zabitlerin idaresinde bulunurlardı. Yerli kulu piyadeleri arasındaki bu sekban sınıfı, yine bu kısımda bulunan dzablar ile birlikte, zamanla celâlîler hâ-tine geldikleri için, ehemmiyetlerini kaybetmişler ve yerlerine töfenkçi adı ile yeni bir sınıf asker ihdas olunmuş idi i krş. Mahmud Şevket Paşa, ayn. esr., göst. yerv; Mustafa Nuri Paşa, Nataic al-vukâ&#039;ât, İH, 85 1 ki, bâzı Itıgat kitaplarında sekbanların tüfenkçi olarak gösterilmeleri bu sebepten olsa gerektir. 3 Sarı sekban de. ilen dğer bir sınıf eyâlet askeri vardır ki, bunlar da beyler-beyleri ve ümerânın maiyetlerinde mahallî asayişi te&#039;min ile vazifeli ve bir çok bakımlardan yerli kulu sekbanlarına benzemekte idi. Memlekette eşki-yâlar türeyip, halka zarar verdikleri yahut mu-hassıUıkların kaldırılmasından sonra, bilhassa XVII. ve XVIII. asırlarda, yeniden sekban ne ferleri yazılarak, güvenliğin sağlanması vali lere emrolunurdu. Bu türlü bir emrin, Selim III. devr:nde, memleket asayişini epeyce ihlâl eden haydutlara karşı Mora valisi İsmail Paşa &#039;ya gönderildiği görülmektedir ; Başvekâlet ar şivi, dâhiliye, nr. 1634 ve 1597 ). 4. Alemdar Mustafa Paşa tarafından Selim III. &amp;quot;in kurduğu nizâm-ı cedîd ocağı ihya edilerek, adına sekbân-ı cedîd denildi ( 1808), çoğunu Rumeli &#039;den beraber getirdiği askerin teşkil ettiği ve ulufe ve ta&#039;yinâtı da çok olduğu cihetle, kısa zamanda, gerek yeniçerilerden ve gerek diğer sınıf askerlerden de yazılanların fazla mıkdarda bulunduğu sekbân-ı cedîd, nizâm-ı cedîd gibi, bostancı ocağına mülhak olmayıp, müstakil bir ocak itibâr olundu. Fakat Alemdar Mustafa Paşa &#039;nın vefatı ile ortadan kaldırıldı (tafsilât için bk. Cevdet, Tarih, IX, 8 v.dd.). 5. Bir de kır sekbanı denilen bir sınıf sekban varidi ki, yaz mevsiminde mahsûlün muhafazası için kullanılırlardı ve korucu vazifesi görürlerdi. Seymen adı ile de Anadolu &#039;nun bâzı yerlerinde başı-bozuk asker veya çiftlik korueusu olarak vazîfe gören kır sekbanlarının, XVIII. asrın sonlarına âit bir vesikadan öğre nildiğine göre, toprak mahsûllerinin muhafa zası gerekt&#039;ği üç ay iç&#039;n istihdam edildikleri anlaşılmaktadır (krş. Başvekâlet arşivi, dâhi liye, nr 1838 ). Sekban bölükleri, sekban bölük-başısı, sekbanlar çavuşu, sekbanlar fırını, sekbanlar kâtibi, sekbanlar ortaları ve sekban tazıları hakkında tafsilât için bk. Mehmed Zeki Pakalın, ayn. esr.. göst. yer. ( M. TAYYİB GöKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Savc%C4%B1&amp;diff=508</id>
		<title>Savcı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Savc%C4%B1&amp;diff=508"/>
		<updated>2024-05-07T19:06:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SAVCI. SAVCİ&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   Osmanlı Hanedanı&amp;#039;nın ilk zamanlarında yaşamış bazı şehzade ve şahıslardandır. Kelimenin aslı ve kökeni hakkında şüphe ve tereddütlerin ifade edildiği gibi, Sâve { sava, şova ) kelimesinden türetilmiş bir sıfat şeklinde, Sâvecî (savacı, şâvaei ) olarak okunduğu da vardır ( bkz. Redhouse, Zenker, Barbier de Meynard, Şems-seddin Sâmî; El, mad. SAWD jî ). Ancak Kutadgu Bilig&amp;#039;de &amp;quot;söz, haber&amp;quot; anl...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SAVCI. SAVCİ&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Osmanlı Hanedanı&#039;nın ilk zamanlarında yaşamış bazı şehzade ve şahıslardandır. Kelimenin aslı ve kökeni hakkında şüphe ve tereddütlerin ifade edildiği gibi, Sâve { sava, şova ) kelimesinden türetilmiş bir sıfat şeklinde, Sâvecî (savacı, şâvaei ) olarak okunduğu da vardır ( bkz. Redhouse, Zenker, Barbier de Meynard, Şems-seddin Sâmî; El, mad. SAWD jî ). Ancak Kutadgu Bilig&#039;de &amp;quot;söz, haber&amp;quot; anlamında kullanılan Türkçe sav ve bundan türetilmiş olup, &amp;quot;haber getiren, müjdeci, peygamber&amp;quot; anlamında geçen savcı kelimeleri, bu şahıs adının kökeni ve aslı hakkında bizi aydınlatmaktadır. Diğer taraftan sav kelimesi bu anlamda Turfan metinlerinde de geçmektedir ( bkz. V. Thomsen, Ein Blatt in törkischer Runenschrift aas Turfan SP A W, 1910, XV, 302, 4 ). Savcı kelimesi birçok Türk lehçesinde kullanıldığı gibi, örneğin şark Türkçesinde, damat tarafından geline gönderilen haberci anlamında, savcı hatun şeklinde görülür ( bkz. H. Kâzım, III, 30; Süleyman, s. 183 ).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Savcı, şahıs adı olarak, XIV. yüzyılda, Anadolu&#039;daki Moğol aşiretlerinde de geçmektedir. Mesela Murad I&#039;in Karamanlılar ile yaptığı savaşta Turgud kuvvetlerinin başında Savcı Ağa adında bir komutan ( bkz. Neşri, Cihân-nümâ, neşr. Teschner, Leipzig, 1951, s. 62 ) Yıldırım Bayezid devrinde de &amp;quot;Savcı-oğlu Ali Bey&amp;quot; ( bkz. Bihiştî, Tarih, British Mü-seura, nr. 7869, var. 48) görülmektedir. Osmanlı Hanedanına mensup bu isimdeki şehzadeler şunlardır: I. Savcı Bey (Saru-Yatı, Suru-Batı, Saru-Balı, Saru-Tay, Saru-Bay ), Ertuğrul Gâzî&#039;nin küçük oğlu ve hanedanın kurucusu Osman Gâzî&#039;nin kardeşi idi. 1288 yılında vefat etmiştir. Adı en eski kaynaklarımızda genellikle Saru-Yatı ( Âşık Paşa-zade, Neşrî, Sâdeddin) olarak geçerse de, yine XV. yüzyıl kaynaklarımızdan olan Oruç Bey tarihinde Saruntı ve Saru-Tay (neşr. Franz Babinger, Oxford nüshası, s. 6, 7 ve Cambridge nüshası, s. 82 ), Câm-ı Cem-âyîn &#039;de de Saru-Tay (Hasan b. Mahmüd Bayatı, nşr. Ali Emîrî, İstanbul, 1331, s. 43 ) şeklinde bulunmaktadır. Ancak gerek Oruç Bey tarihi, gerek Tâc al-tavârih bunun diğer adının da Savcı Bey olduğunu açıklamaktadırlar (Sa&#039;d al-Din, I, s. 14; Oruç Bey, Tevârîh-i âl-i Osman, s. 6. Bkz. bir de şahıs adı olarak kullanılan Saroltu, bkz. Nemeth A Honfog-lalö Magzarsâg kialakulâsa, Budapest, 1930, s. 288 ). Babası Ertuğrul&#039;un kabilesiyle, yerleşmek üzere, Anadolu&#039;ya geldiği zaman, kendilerine yer göstermesi ricasıyla, Selçuklu sultanı &#039;Alâ&#039; al-Din Kay-kubâd nezdine elçi gönderilmiş olmasından dolayı (bkz. Idris Bitlisi, Heşt bihişt, Topkapı yazmaları, H. nr.: 1655, 28b; Oruç Bey, gösterim yeri, s. 6; Sa&#039;d al-Din, aynı eser, I, 14; Câm-ı Cemâyîn, gösterim yeri.), ona Savcı Bey denildiği kuvvetle muhtemeldir. Savcı Bey&#039;in Ertuğrul Gâzî devrindeki gazalarda ve savaşlarda önemli roller oynadığı kesindir ancak kaynaklarda buna dair açık bir bilgi bulunmamaktadır. Babalarının ölümünden sonra ise, büyük kardeşi Osman Bt^/&#039;in idaresinde Söğüt havalisindeki savaşlarla kiSAVCİ. tıldı. Aşiretin başına geçmek konusunda, büyük kardeşine karşı bir iddia ve rekabete giriştiğine de şahit olmuyoruz [ bkz. madde OSMAN ], bilakis İbn Kemâl&#039;in de kaydettiği gibi, iki kardeşi, Gündüz Bey ve Savcı Bey, Osman Gâzî&#039;nin hizmetine girmişlerdir (bkz. Necib Âsım-Mehmed Arif, Osmanlı tarihi, s. 572 ).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Civardaki Rum tekfurları ile yapılan mücadeleler esnasında, öncelikle 1284&#039;te İnegöl Rum hâkimi ile gerçekleşen bir savaşta Savcı Bey&#039;in oğlu Bay-Hoca ( Koca x şehit düştü (Heşt bihişt, 50b). Osman Gâzî&#039;nin 70 muhariple savaşmak üzere yola çıktığını haber alan İne-Göl tekfuru, yol üzerindeki derbende pusuya yatarak kanlı bir çarpışmaya yol açmış ve bu müsademede Savcı Bey&#039;in oğlu ve Osman Bey&#039;in yeğeni Bay-Hoca şehit olmuştur ki, bunun, yakında bulunan Hamza-Bey köyü arazisindeki harap kervansaray civarında medfun olduğunu, örneğin Aşık Paşazade ( s. 5 ) &#039;den öğreniyoruz. Bu hadiseden ürken İnegöl tekfuru Osman Bey aleyhine Karaca Hisar tekfuru ile ittifak edip, Flanos adlı bir komutanın yönetiminde, Domaniç derbendine kuvvet sevk etmişti ki, daha önce bunu hesaplayan Osman Gâzî bu geçidi tutmuş ve müttefik kuvvetleriyle, geçidin ilerisinde, ikizce denilen bir yerde ( Hammer, Devlet-i Osmaniye tarihi trk, trc, I, 101&#039;de: Erice ve eski adı ile Agrilum ) yaşanan muharebede Savcı Bey de bir çam ağacı dibinde şehit düşmüştür ( 1288 ). Bu çam ağacında sonradan halk kandil yakmağı âdet ettiği için, ağaca &amp;quot;kandilli çam&amp;quot; denildi. Savcı Bey, Söğüt&#039;te babası Ertuğrul Gâzî&#039;nin türbesinde defnedilmiştir. Neşri&#039;nin bu münasebetle ilave ettiğine göre, Selçuklu sultanı Savcı Bey&#039;in şehadetini öğrenince, Karaca Hisar&#039;a karşı harekete geçilmesini Osman Beye bildirmiş ve bu hisarı bunun üzerine fethedilmiştir ( Cihan-nöma, s. 86 ). II. Savcı Bey&#039;in Osman Gâzî&#039;nin diğer bir oğlunun adı olduğunu Âlî, Kunh al-ahbâr ( V, 26 ) &#039;da bildirmekte ve onun kahraman bir asker olduğunu belirtmekte ise de, diğer kaynaklarımızda Osman Bey&#039;in böyle bir oğlu olduğuna dair açık kayıtlara rastlanmamıştır. Hatta bizzat Âlî&#039;nin diğer bir kaydı da bizi bu konuda tereddüte düşürecek mahiyettedir. ( Kunh al-ahbâr, s. 67). Sicill-i Osmânî, belki de Âlî (I&amp;gt; 37 ) &#039;ye dayanarak, Osman Gâzî&#039;nin bu isimde bir oğlundan ve o devirde ümerâdan olup, bir muharebede şehit düştüğünden bahsediyorsa da, bunun Savcı Bey&#039;in oğlu Bay-Hoca ile karıştırılmış olması mümkündür. Diğer taraftan, Orhan Gâzî vakfiyesinde ( bkz. Uzunçarşılı, Belleten, sayı 19) isimleri sıralanan Osman Bey&#039;in çocukları arasında Şaycı Bey kaydedilmemiştir. Necib Âsım-Mehmed Arif (s. 596 v.d.)&#039;in, Hayrullah Efendi tarihine (II, 12) atfen, Osman Gâzî&#039;nin, Köprü-Hisar fethini (1302) müteakip, İlhanlı hükümdarı Gâzân Mahmûd Han&#039;ın emrine imtisâlen ve diğer Anadolu beyliklerinin yaptığı gibi, Anadolu valisi Çoban Bey&#039;in maiyetine bir müfreze ile gönderdiği Savcı Bey adındaki oğlundan bahsederlerse de, kaynağını bilmediğimiz bu bilgi de tereddüt ve şüphe ile karşılanırsa yeridir. Uzunçarşılı&#039;nın, atıf yaparak, son zamanlarda yayımladığı Osmanlı hanedanı şeceresinde de ( Osmanlı tarihi, Ankara, 1961, I, 2) Savcı Bey adında Osman Gâzî&#039;nin bir oğlu gösterilmişse de, bunu bir yanılsama olarak kabul etmek de mümkündür veya Âlî&#039;nin ya da başka bir kaynağın kaydına dayanarak, zikredilmiş olması ihtimali mevcuttur. III. Savcı Bey ( 1364?—1385 ), Murad I&#039;in bir oğlunun adıdır. Doğum tarihi hakkında herhangi bir kayda rastlanmadığı gibi, kardeşleri Bayezid ve Yakub Çelebi &#039;ler ile aynı anneden mi doğma kardeş olup olmadığı da bilinmemektedir. Ancak İdris Bitlisî Yakub Çelebi &#039;yi ortanca oğul ve Savcı Bey &#039;i de küçük oğul olarak gösterir (Heşt bihişt, Topkapı sarayı kütüphanesi, Hazîne kütüphanesi, nr. 1655, 166»; Âlî&#039;nin Kunh al-ahbâr, V, 67 &#039;de Savcı Bey &#039;i büyük oğul olarak göstermesi gerçeğe ve vakalara uymamaktadır). En büyük kardeşi Yıldırım Bayezid&#039;in 761 ( 1360 )&#039;de doğduğu [ bkz. madde BAYEZİD I.] ve her üç kardeşinin de birlikte 767 (1365)&#039;de sünnet düğünlerinin Bursa&#039;da yapıldığı ( Sa&#039;d al-Din, I, 82 ) bilindiğine göre, Savcı Bey&#039;in Murad I&#039;in ilk hükümdarlık yıllarında doğmuş olması kabul edilebilir. Gerçekten Murad I., Rumeli&#039;de yeni fetihlere çıkmadan önce, Bursa&#039;da, Çekirge&#039;deki cami, medrese ve imaretinin temelini atmış ve aynı zamanda üç oğlunun sünnet düğünlerini debdebeli bir şekilde, ulema ve meşayihe değerli hediyeler vermek suretiyle, icra ettirmişti. Savcı Bey hakkında eski vakayinamelerimiz ya hiç bilgi vermemekte (mesela Âşık Paşazade, Oruç Bey, Neşri ve diğerleri) ya da sadece, Savcı Bey isyanı ile ilgili olarak, çok az bilgi vermektedirler ( mesela İdris Bitlisî, Sa&#039;d al-Din, Âlî gibi ). Diğer taraftan Savcı Bey&#039;den bahseden Bizans kaynaklarında ise, hem bu şehzadenin adı, hem de isyanın tarihi ve yeri üzerinde Osmanlı kaynaklarından çok farklı kayıtlar bulunmaktadır.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu arada Franzes, Musa Çelebî adını verir. Dukas da Savuçio adını zikretmekle beraber, isyanın Gündüz ( Kunduji) tarafından yapıldığını söyler, Chalcocondyle ise, daha sıhhatli olarak, Sauz adını yazar. Keza Fr8nzes ye Dukaş bu isyan hakkında her hangi bir tft* 5* SAVCI. rih vermedikleri gibi, Chalcocondyle de bundan 1374 senesinden evvelki bir vak&#039;a gibi bahseder ki, bu takdirde 10 yaşından küçük bir çocuğun isyanını kabul etmek icâp edecektir. Her hâlde, bu gayr-i tabiîliğin farkında olan Hammer, hâdisenin cereyanını, bu 3 Bizans tarihçisine istinaden, anlatmakla beraber, Osmanlı vekayî-nâmelerinin kaydettiği tarihi esâs tutmuş, Zinkeisen ve Babinger de buna tabî olmuşlardır ( krş. Chalcocondyle, L &#039;his-toire de la decadence de l&#039;Empire grec et etablissement de celui des Tarcs, frans. trc, Paris, 1663, I, 24 v. dd.; Franzes, türk. trc. Mirmiroğlu, s. 47; Ducas, türk. trc, Mirmir-oğlu, İstanbul, 1956, s. 26; Hammer, türk. trc. I, 232, El, mad. SAWDJÎ; Zinkeisen, G O R, I, 237 v.d). Diğer ihtilaflı nokta isyan mahalli olarak Bizans tarihçilerinin Rumeli &#039;de şarkî Trakya bölgesini, Osmanlı tarihçilerinin ise, Bursa civarını göstermeleridir. Franzes ve Chalcocondyle, Savcı Bey &#039;in babası tarafından Rumeli &#039;deki bölgede muhafız ve kumandan bırakıldığı esnada ( Dukas böyle bir vazifeden de bahsetmiyor ), imparatorun oğlu Andronikos ile anlaştığını ve her ikisinin, babalarının tahtlarını ele geçirmek maksadı ile, isyan ettiklerini, topladıkları tarafdarları ile bulundukları mevkilere hâkim olduklarını, bu durumdan evvelâ haberdâr olan Osmanlı hükümdarının imparatoru âsîlere karşı müşterek harekete davet ettiğini, onun da oğlunu en şiddetli cezalara çarptıracağı hakkında kuvvetli vaidlerde bulunarak, tehalük ile bunu kabul eylediğini, neticede, İstanbul &#039;dan uzak olmayan bir yerde (Appicridium ) karargâhlarını kuran Savcı Bey ve Andronikos üzerine pâdişâhın hareket ederek, onları Dimetoka kalesine kapanmağa mecbur bıraktığını, sonra da her ikisini gözlerine mil çekmek suretiyle, cezalandırdığım bildirirler ve ayrıca Chalcocondyle hâdiseyi acıklı bir şekle bürüyerek, daha bâzı tarafgirâne tafsilât verir ki, tarihî hakikatlere ne derecede uyduğu bilinmeyen bu malûmatı, Hammer de aynen nakletmiştir ( Chalcocondyle, göst. yer; Hammer, göst. yer.). Hâdisenin bizim kaynaklarımıza göre ve içerisinde çok daha fazla gerçek payı olduğu muhakkak bulunan cereyan şekli ise, şöyledir: Murad I. 787 ( 1385 ) &#039;de Rumeli taraflarında yeni bir sefere çıkacağı sırada, Anadolu muhafazasına 3 oğlunu bırakmış, bunlardan Bayezid&#039;e merkezi Kütahya olan Germeyan ili ve Hamid ili vilâyetlerin&#039;, ortanca oğlu Yâkub Çelebî &#039;ye Karesi ilini, küçük oğlu Savcı Bey &#039;e de Bursa &#039;yi, idare ve muhafaza etmek üzere, tevdî eylemiş idi. Âlî &#039;nin bu hususta, mubâlegaya kapılarak ve diğer şehzadelerden hiç bahsetmeyerek, pâdişâhın o zamanki bütün Anadolu bölgesini Savcı Bey&#039;in „hıfz veharâsetine ısmarladığını&amp;quot; ve onu „vezâret nâmı ile&amp;quot; Bursa &#039;da bıraktığını söylemesi tarihî şe&#039;niyetlere aykırı görünmektedir. Savcı Bey, hükümet merkezinde yalnız kalınca, gençlik saikası ile, her hâlde etrafındaki bâzı fesat ehli tarafından yanlış yola sevk-edilerek, istiklâl dâvasına kapılmış, bir rivayete göre, Rumeli &#039;yi babasına bırakıp, Anadolu &#039;yu kendi almak istemiş, böylece Bursa &#039;da Osmanlı tahtına cülus eylemiş {Heşt bihişt, var. 166; Töc al-tavârih, s. 10i; Alî, Kunh alahbür, s. 67 ) ve hazîneyi zaptedip, adamlarına dağıtmış ve kendi adına hutbe okutmuş idi. Bu haberi alan pâdişâh derhâl Edirne &#039;den döndü. Gelibolu &#039;dan geçerek, Anadolu yakasına gelince, oğlunun hareketinden haberi yokmuş gibi davranıp, Savcı Bey &#039;i Biga taraflarında beraberce ava çıkmağa davet ve Bursa &#039;dan hareketle kendisini karşılamasını emretti. Bu mealde bir menşuru alan Savcı Bey ise, asker toplayıp, savaşa hazırlandı ve Bursa &#039;dan kalkıp, Kite ovasında askerini harp nizâmında tertipledi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sultan Murad ordusu ile yaklaşınca, Nilüfer suyu kenarında oğlunun kuvvetlerinin mevzî almış olduğunu gördü. Fakat âsîler dayanamayıp, perişan oldular ve Savcı Bey de ele geçirilerek, babasının huzuruna getirildi. Kendisine yapılan nasihat ve irşâdlara karşı küstahça bir tavır takınıp, itaat ve inkiyâttan uzak olduğu ve pâdişâha karşı hoşa gitmeyen bir şekilde mukabelede bulunduğu görülünce, af ve merhametten uzak tutuldu ve evvelâ gözlerine mil çekilmek, sonra da idam edilmek sureti ile cezalandırıldı ( Heşt bihişt, var. 167 ; Tâc al-tavârih, göst. yer., Alî bu mes&#039;e-lede tafsilât vermeyerek sâdece «tedâriki görüldü&amp;quot; demekle iktifa etmektedir ; Kunh alahbâr, göst. yer.). Ancak Feridun Bey Münşaât &#039;ındaki bir vesika, pâdişâhın Rumeli&#039;ye hareketi sırasında, ( rebîulevvelin başları 787 =ni-san ortaları 1385) büyük şehzade Bayezid&#039;e Edirne &#039;den gönderdiği nâmedeki ifâdesi, Sultan Murad &#039;in oğlunun hareketlerinden esasen şüphelenmekte olduğunu ve belki de, onun öteden beri bizans prensi Andronikos ile de dostluk münâsebetlerinde bulunduğunu bilerek, böyle bir isyan hareketine girişeceğini tahmin eylediğini göstermektedir. Nitekim Bayezid bu mektuba verdiği cevapta, Yâkub Bey &#039;in adalet dâiresinde hareket ettiğini, fakat „Savcl Bey ahvâüçün Bursa kadısı bir kâğıd gönderdiğini&amp;quot; bildirmek sureti ile, bu şüphe ve tahminin yerinde olduğunu te&#039;yit etmiş idi (şevval sonları 787=1385 sonları). Pâdişâhın bu münâsebet ile Karaman-oğ&#039;u &#039;na yazdığı mektupta ise. Savcı Bej &#039;in Bursa da „bâzı phl-j SAVCI — SÂVfi. Hi lesad ile ittifak&amp;quot; edip, dalâlet yoluna saptığı ve Nilüfer ırmağı kenarında yapılan savaşta da âsîlerin mağlûp ve perişan edilerek, oğlunun mahbus ve esir edildiği, sonra da göz nurundan mahrum bırakıldığı anlatılmış idi ( Feridun Bey, Munşdât al-salütin, I, 107 v.d.). Savcı Bey Bursa &#039;da Sultan Osman &#039;m türbesinde medfûndur ( Sicill-i osmânî, I, 37 ). Savcı Bey &#039;in ailesi ve çocuklarının kalıp-kalmadığı, kaldı ise, akıbetleri hakkında Osmanlı kaynaklarında en küçük bir kayda rastlanma maktadır. Ancak, bâzı Bizans ve garp kay naklan ve bunlara dayanan bir kısım muasır tarihçiler, onun Murad adında bir oğlundan bahsederler ki, belki de babası ile birlikte, göz lerinin kör edilmiş bulunması sebebi ile, eski kaynaklarda Caecus imperator Turcorum diye zikredildiği, evvelâ sırp despotunun yanına kaç mağa muvaffak olduğu ve despot Stefan Lazareviç&#039;in 1411&#039;de Mûsâ Çelebi&#039;ye karşı yaptığı mücâdelede onu Osmanlı saltanatı nıüddeisi sı fatı ile öne sürmüş bulunduğu, Murad Bey&#039;in bilâhare macar kiralı Sigismond &#039;a iltica ede rek (1429 —1432), Macaristan&#039;da yerleşip ev lendiği, bunun da Dâvud Çelebi adında bir oğlu olduğu iddia olunmuştur. Hattâ Sigismund &#039;un, Osmanlılara karşı bir haçlı ittifakı kurmak is terken, elindeki bu fırsattan faydalanmağı da düşündüğü söylenir. Kör şeh-zâde Murad &#039;in, di ğer oğ&#039;u Orhan Çelebi &#039;nin her hangi bir fa aliyeti görülmezse de, Dâvud Çelebi&#039;nin 1448 II. Kosova muharebesinde büyük amcası Mu rad II. &#039;a karşı ve Hunyadi Jânos ile birlik te harp ettiği macar kaynaklarında bildi rilir. Mamafih Uzunçarşılı, yukarıda bahis ko nusu ettiğimiz Osmanlıların soy cedveiinde, Murad &#039;dan hiç bahsetmeyerek, Dâvud Çelebi &#039;yi Savcı Bey &#039;in oğlu olarak göstermiştir. Taf silât için bk. F. Babinger, Dâvûd Çelebi, ein Osmanischer Thronmerber des 15. Jahrhunderts [Südost-Forschungen, 1957, XVI, 297— 311 \ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(M. TAYYİB GÖKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Saray&amp;diff=507</id>
		<title>Saray</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Saray&amp;diff=507"/>
		<updated>2024-05-07T18:54:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SARAY. SARAY. SERÂY, SERA&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; == Fatih Sultan Mehmed tarafından 1478&amp;#039;de yaptırılan ve Dolmabahçe Sarayı yaptırılana kadar yaklaşık 4 asır boyunca imparatorluğun yönetim merkezi olan Topkapı Sarayı. Farsça&amp;#039;dan gelmekte olup, Farsça&amp;#039;da umumiyetle &amp;quot;ev, mesken, konak, menzil&amp;quot; mânasına gelen, Türkçede de bu mânalar ile birlikte, daha ziyâde „büyük kışla, h...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SARAY. SARAY. SERÂY, SERA&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
[[Dosya:Topkapi Palace Seen From Harem.JPG|küçükresim|501x501pik|Fatih Sultan Mehmed tarafından 1478&#039;de yaptırılan ve Dolmabahçe Sarayı yaptırılana kadar yaklaşık 4 asır boyunca imparatorluğun yönetim merkezi olan Topkapı Sarayı.]]&lt;br /&gt;
Farsça&#039;dan gelmekte olup, Farsça&#039;da umumiyetle &amp;quot;ev, mesken, konak, menzil&amp;quot; mânasına gelen, Türkçede de bu mânalar ile birlikte, daha ziyâde „büyük kışla, hükümdarın ikametgâhı&amp;quot; yâni „saray, kasır, köşk&amp;quot; mânalarında kullanılan bir kelimedir. Bu kelimenin Arapça&#039;yaşmış şekli surâdik olup, husûsiyle serâ-perde&#039;nin karşılığıdır ve „çadır perdesi, harem perdesi ve pâdişah otağı&amp;quot; mânasına gelmektedir. Sera ve serây kelimeleri Farsça&#039;da mecazen dünyâ, cihan, âfem mânalarında da kullanılmış ve türlü terkiplerde de çeşitli mânalar almıştır: halvet sera, hümayun-serây, harem-serây, mihnet sera gibi. Türkçede ise, bilhassa bu kelime ile teşkil edilmiş iki mürekkep isim, kervansaray (kârvânserây) ve sahil-saray (sahil-serây) çok kullanılmıştır. Bunlardan birincisi kervanların konakladığı büyük han. ikincisi ise, deniz sahilindeki konak, yalı mânasında Osmanlı Türkçes&#039;inde bugün de bilinmektedir. Saray kelimesi aynı zamanda, diğer bir çok Türk lehçesinde de mevcut olduğu gibi, şark Türk lehçesinde hakîkî ve mecazî mânalarında yâni hem büyük ev, meclis ve kasrı sultânı, hem de dünyâ ve âhiret mânalarında kullanılmaktadır (krş. Hüseyin Kâzım Kadri, Türk lügati; Şemseddin Sâmî, Kamus-ı Türkî, Şeyh Süleyman efendi, Lugat-i Çağatay; Münteha-bât-ı lugat-ı Osmanîye; Salâhî, Lugat-ı Osmaniye; Farsça lügat; Ferheng-i Şu&#039;ûrî; Ahmed Vefik Paşa, Lehçe-i Osmanî).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Saray, Türk medeniyetinin hâkim olduğu bütün ülkelerde öteden beri hükümdarların, şehzadelerin, umûmî vâlilerin, ümerânın ikametgâhları için kullanılmış ve bâzan bunların merkezleri etrafında teşekkül eden şehirler de bu isim ile adlandırılmıştır. Altın Ordu devletinin merkezi olan İtil (Volga) nehrinin boyundaki Saray ve Anadolu&#039;da bugün de mevcut Aksaray, Hatun-saray şehirleri buna misâl teşkil eder. Kırım hanlığındaki Bahçe-Saray şehri, XV. asırda, Çorum civarında mâruf bir kasaba olarak görünen Saray-katar (bugün Iskilip kazasının Ala-göz nahiyesindeki Saray köyü) da bu cümledendir. Anadolu Selçuklu sultanlarının Kayseri&#039;de, Sivas&#039;ta ve Konya&#039;da sarayları bulunduğu gibi, bu devletin inkırazından sonra Anadolu&#039;da kurulan Türk beylikleri de merkezleri olan şehirlerde saraylar yaptırmışlardı. Kütahya, Manisa, Malatya, Silifke gibi şehirlerimizde bugün mevcut saray mahalleleri, vakit:yle buralarda kurulmuş, uzun veya kısa bir müddet yaşamış Türk saraylarının hatıralarıdır. XV. asırda keza Dulkadiroğlu Süleyman Bey&#039;in Maraş&#039;ta, Akkoyunlu hükümdarı Yakup Bey&#039;in de Tebriz&#039;de sarayları olduğunu biliyoruz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Osmanlılarda ise, başlangıçtan itibaren, hükümet merkezi yaptıkları şehirlerde, müteaddit saraylar inşâ edilmişti. Orhan Gâzî, İznik&#039;i zaptedince, gazilerin boş olan saray gibi evlerde oturduğunu Neşri kaydetmektedir (Cihannümâ, nşr. Türk Tarih Kurumu, I, 158*). Bu hükümdarın burada da bir saray yaptırmış olması mümkündür. Fakat Orhan Bey&#039;in Bursa&#039;da, Hisar&#039;da, bugün yeri tespit edilememekle beraber, inşâ ettirdiği ve Bey-Sarayı denilen bir saray vardı ki, sonradan Karamanoğlu Mehmed Bey, Bursa&#039;yı bir aralık ele geçirince, burayı da tahrip etmişti. Rumeli fütuhatı sırasında, Murad I. Demetoka sarayını, Yıldırım Bayezid ise, Edirne&#039;de eski sarayı yaptırmıştı. Vize&#039;ye tabi ve bugün kaza merkezi olan Saray kasabasının da, bu ilk fütuhat sıralarında orada bir hükümdar veya vezir, beylerbeyi gibi, ümerâdan biri tarafından yaptırılan sarayın hatırasını taşıdığı söylenebilir. Murad II.&#039;nin Edirne&#039;de Eskisaray içinde bir köşk yaptırdığını, Fatih Sultan Mehmed&#039;in de yine bu şehirde Yeni-Saray adını alan bir saray yaptırdığını ez cümle XV. asır tarih kaynağı olan Oruç Bey&#039;in kayıtlarından Tevârih âl-i Osman, nşr. Babinger, s. 49, 63) Tür&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
k yerleşme ve iskân tarihî unsurlarından eski Türk sarayları hakkında sarih bir bilgiye sahip oluyoruz. Balkan fütuhatı ilerledikçe, Sofya&#039;da, Selanik&#039;te ve daha başka yerlerde de muhtelif ümerâ ve belki de Pâdişahlar tarafından saraylar yaptırılmıştır. Bosna&#039;da bugünkü Saraybosna&#039;nın adı da burada yaptırılan saraydan alınmış, evvelâ, „Saray ovası&amp;quot; denilmiş (krş. Aşık paşazâde, Tevârih âl-i Osman, s. 242; XV. asırda Selanik&#039;teki Saray mahallesi için bk. M. Tayyib Gökbilgin, Edirne ve Paşa livası, s. 153), sonra da Saray-Bosna ismi ile mâruf olmuştur. Edirne&#039;de, daha sonraları, Yeni-saray içinde muhtelif kasırlar ile birlikte, Selim II. tarafından yaptırılan Mamak sarayı (veya Mumuk sarayı). Edirne civarındaki köylerden birinde Akpınar sarayı mevcut idi (tafsilât için bk. Dr. Rıfat Osman, Edirne sarayı, nşr. Süheyl Ünver, Ankara, 1957). İstanbul&#039;un fethinden sonra, burada da evvelâ Eski-Saray (Sarây-i atîk, bugünkü Üniversite merkez binasının olduğu yerde), daha sonra da Yeni-Saray (Sarây-i cedîd, bk. mad. TOPKAPI SARAYI) yaptırıldı. Bunu takiben muhtelif devirlerde vezirlerin adını taşıyan meşhur saraylar vardı: İbrahim Paşa sarayı, Silâhdar Mustafa Paşa sarayı, Fazlı Paşa sarayı, Recep Paşa sarayı, Yusuf Paşa sarayı, Siyavuş Paşa sarayı v.b. gibi (tafsilât için bk. İbrahim Hakkı Konyalı, İstanbul sarayları, İstanbul, 1943; Selâhaddin Çetintaş, İbrahim Paşa sarayı, İstanbul, 1939). Mîrî saraylardan Atmeydanı sarayı ve Galata sarayı ile son asırlarda yaptırılan Beşiktaş sarayı (Dolmabahçe sarayı, Çırağan sarayı, Beylerbeyi sarayı, Yıldız sarayı gibi saraylar da bu arada zikredilmelidir. Bugün Türkiye&#039;de sayısı 30&#039;u bulan köy, mahalle ve muhtarlık gibi meskûn mahal saray tesmiye edildiği gibi, yine bir çok köy de saray kelimesi ile yapılmış muhtelif isimler (Sarayevi, Sarayaltı, Saraydibesi, Sarayköy, Saraylar, Saraylı, Saraymagara, Sarayönü, Sulusaray, Sarayözü, Saraypaşa, Sarayyanı, Sarayyeri) taşımaktadır (krş Türkiye&#039;de meskûn yerler kılavuzu, nşr. İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1947, II). Saraya mensup olanlardan muhtelif kimseler de, „saraylı, saraydar, saray ağası&amp;quot; gibi lakaplar taşıyorlardı. Saray kelimesinin Arapça&#039;da saraya şekli görüldüğü gibi, İtalyanca şekli olan seraglio ve Fransızcadaki serail kelimeleri bazen harem mânasına kullanılıyordu. Osmanlı İmparatorluğu merkezindeki iktidarı, son asırlarda, sadrâzamın idare ettiği Babıâli (Paşa-Kapısı) ve bunun yanında, çok defa da hâkim ve üstün bir durumda bulunan saray teşkilâtı temsil ediyordu ve bu iki kelime ile de (Babıâli ve saray) Osmanlı devletinin en yüksek iktidar mevkileri ifâde edilmiş oluyordu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(M. TAYYİB GÖKBİLGİN).&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=506</id>
		<title>İslam Ansiklopedisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=506"/>
		<updated>2024-04-22T14:34:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Prof. M. Tayyib Gökbilgin’in 10.5.1959 tarihli notu: ==&lt;br /&gt;
İslam Ansiklopedisi’nin Türkçe neşrinde yeniden yazılan bir kısım maddeler sadece matbu veya bilinen kronik ve tarihlere göre değil, aynı zamanda arşivlerde son zamanlarda ele geçen orijinal vesikalara istinat ettirilmiş ve o zamana kadar malum olanlara daha yeni bilgiler katılmıştır. Mesela, Osmanlı Devleti teşkilatına ait istilahlardan &amp;quot;AMEDCI&amp;quot; maddesinde (1941) Topkapı Sarayı Arşivi&#039;ndeki bu konuya dair bir vesikadan, ARPALIK maddesinde (1942), XVII. asırda vefat eden bir vezirin arpalıklarının havass-i humayuna ilhakı meselesinde bir arşiv vesikasından, BABIALI maddesinde (1942), &amp;quot;BAŞMAK&amp;quot; ve &amp;quot;BAŞMAKLIK&amp;quot; maddelerinde (1943) yazma bir tarihten ve yine yazma halindeki bir kanunnameden (Kanunname-i Avni) arşiv vesikalarından faydalanılarak bu istilahların bugünkü bilgilere göre tam bir tarif ve izahları yapılmıştır. Keza, &amp;quot;CANBAZAN (1944) ve ÇİNGENELER&amp;quot; (1945) maddelerinde &amp;quot;&#039;canbazan-i vilayet-i Rumeli&#039;&amp;quot; ve Rumeli’deki Çingane Livası ve diğer kısımlar tamamen orijinal vesikalara, bu husustaki kanunnamelere göre ve Arşivdeki tahrir defterlerine dayanılarak yeni bir görüşle yazılmış ve hukuki ve askeri statüleri, dağıldıkları yerler tespit edilmiş, aynı zamanda, bunların Musellem ve Yürük teşkilatları veya timarlı sipahileri ile münasebet ve farkları izah olunmuştur. &amp;quot;KONSOLOS&amp;quot; (1954) maddesinde de bu müessesenin geçirdiği safha ve tekamüller anlatılırken bir takım yeni malumatın ilavesi de mümkün olmuştu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hal tercümelerinden bir kısmı mevcut yerli ve yabancı kaynak ve tetkiklere istinat eden birer kompilasyon mahiyetinde iseler de (&amp;quot;Msl.ALI PAŞA ”Hadim”, ALI PAŞA ”Semiz” 1941, ARİFİ PAŞA 1942, CAFER ÇELEBI, CELAL-ZADE, CEVAD PAŞA 1944, KÖPRÜLÜLER 1954, LUTFİ PAŞA 1954, MİDHAT PAŞA 1957, MİHAL-OĞULLARI 1958&amp;quot;), diğer bir kısmı yeni vesikalara dayanılarak yapılan tamamen orijinal tetkikler vasfını taşırlar (&amp;quot;Msl.CIGALA-ZADE 1944, DİLAVER PAŞA 1945, HASAN PAŞA SOKOLLU 1949, HURREM SULTAN 1950, İBRAHİM ‘Sultan’, İBRAHİM HAN 1951, İBRAHİM PAŞA ”Pargalı” 1952, KORKUT ŞEHZADE 1954, MEHMED III. 1957, MEHMED PAŞA SOKULLU 1957&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu seri içinde yazılan semt, şehir ve bölge tarihleri de ekseriya aynı şekilde yapılan uzun ve dikkatli incelemelerin mahsulü ve en yeni bilgilerin muhassalası sayılabilirler: Basra 1943, Boğaziçi 1943, Çaldiran 1945, ÇIRAĞAN SARAYI 1945 maddelerine bazı ilaveler yapılmışsa da bilhassa DÜRZİLER 1945, EDİRNE 1946 ve KÜTAHYA 1955 maddeleri çok esaslı ve ehemmiyetli tetkiklerle orijinal birer şekil almışlardır. Dürzi’lerin XIX. asırda tarihi, orijinal bir yazma mecmuadan alınan vesikalarla Ansiklopedide hülasaten, sonra da BELLETEN’de mufassal bir şekilde (1840&#039;tan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan meselesi ve Dürzi’ler, 1946) yazıldığı gibi, Edirne ve Kütahya şehir ve sancakları da, Arşivdeki tapu ve tahrir defterlerine göre, asırlar boyunca geçirdikleri istihale ve gelişme içinde izah olunmuştur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1941 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Hadim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Semiz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1942 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arifi Paşa, Ahmed]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arpalik|Arpalık]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1943 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[BabıAli|Babiali]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basra]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basmak&amp;quot; &amp;amp; &amp;quot;Basmaklik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1944 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cafer Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Celal-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cevdet Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[CİĞALA-ZÂDE Sinan Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çaldıran Muhaberesi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-19-Turkish.pdf Canzaban]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1945 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çırağan Sarayı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çingeneler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dilaver Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dürziler|Dürziler 1833-1840’ta]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1946 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Eğri]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (A.Decei ile)]]&amp;quot; | E.İ.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1949 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hasan Paşa, Sokullu-Zade, Vezir-Zade|Hasan Paşa, Solullu-Zade, Vezir-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1950 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hürrem Sultan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hüseyin, Son Cezayir Dayısı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1951 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-46.pdf İbrahim]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Han]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1952 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Paşa, Pargalı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1954 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Konsolos]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-64.pdf Korkut.Abu’l-Hayr Muhammed Korkut]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1955 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Köprülüler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Kütahya]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-92.pdf Lütfi Paşa]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1956 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mehmed III]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ameddji]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1957 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sokullu Mehmed Paşa|Mehmed Paşa, Sokullu]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1958 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Midhat Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mihal Oğulları]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1959 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;&#039;[[İstanbul&#039; OsmanlI Turklerinin MuhasarasI; Istanbul’un Fethi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müdir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müeyyed-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Beylik]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1960 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müneccimbaşı|Müneccimbaşı | Dervis Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müşir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müteferrika]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nahiye]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Naşuh Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Navarin]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1961 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dawud Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dede Aghac]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1962 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nişancı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nizam-ı Cedid]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Orhan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Oruç Reis]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Osman I&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Djanbazan]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1963 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Duruz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne -ENG-|Edirne]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (Decei ile)]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1964 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sancak-ı Şerif]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Saray&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Savci&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sekban&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Selanik&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1966 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Hekim-Bashi&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sipahi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Solak&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1967 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman I (Kanuni)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman Celebi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1969 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim Pasha&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1972 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tirhala (Tadil ve Ikmal)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastallani&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastamonu&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1974 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tokat&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Hadim&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1978 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Amedci&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arpalik&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1979 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ulema&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1982 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Varna&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Korkud Beyazid&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Sancak-%C4%B1_%C5%9Eerif&amp;diff=505</id>
		<title>Sancak-ı Şerif</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Sancak-%C4%B1_%C5%9Eerif&amp;diff=505"/>
		<updated>2024-04-22T14:33:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;SANCAK-I ŞERÎF. SANCAK  ŞARİF&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ==   &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Peygambere âit olduğu söylenen ve bilinen ve bugün İstanbul&amp;#039;da Topkapısarayı&amp;#039;nda  arasında saklanan sancak bayrağı olup alem-i nebevi, alem-i şerif, tivâ-i saadet  adları ile anılmakta idi.&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;     Peygamber zamanında harplerde kullanıldığı sırada ise, bu sancak Kurayş &amp;#039;in büyük bayrağına telmîhen ve Kureyşlilerce çok hızlı uçan „tavşancıl&amp;quot; kuşu demek olan &amp;#039;Ukâb is...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== &#039;&#039;&#039;SANCAK-I ŞERÎF. SANCAK  ŞARİF&#039;&#039;&#039; ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Peygambere âit olduğu söylenen ve bilinen ve bugün İstanbul&#039;da Topkapısarayı&#039;nda  arasında saklanan sancak bayrağı olup alem-i nebevi, alem-i şerif, tivâ-i saadet  adları ile anılmakta idi.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Peygamber zamanında harplerde kullanıldığı sırada ise, bu sancak Kurayş &#039;in büyük bayrağına telmîhen ve Kureyşlilerce çok hızlı uçan „tavşancıl&amp;quot; kuşu demek olan &#039;Ukâb ismi ile mâruf idi. D&#039;Ohsson ( Tableau general de l&#039;Empire ottoman, II, 378 v. d.) &#039;un kaynaklara atfen bildirdiğine göre, Peygamberin beyaz ve siyah renkte bir çok bayrakları var idi ve bunlardan siyah renkte olanı &#039;A işa &#039;nin kapı perdesi vazifesini görüyordu ki, &#039;uküb tesmiye edilen ve muahharen sancak-ı ş e r î f diye tanınan işte bu idi. Peygamberin hayâtında her kumandan askerî bayrak taşıyor ve her biri mızrağı elinde olarak. kendi kıt&#039;ası başında harp ediyordu. Bizzat Peygamberin iştirak ettiği Bedr gazasında ise, ilk defa Hamza sancak-ı şerifi taşıdı; daha sonra Mekke &#039;nin fethi günü Ali bu şerefe nail oldu. Peygamberin ölümünden sonra, halîfe Abö Bakr de islâmiyetin en mühim remizlerinden biri olan bu sancağa karşı büyük tazim göstermiş idi. İlk dört halîfe zamanında, kumandanlardan veya yüksek rütbeli emirlerden biri, her tarafta tazim gösterilen bu sancağı dâima ordunun önünde taşırdı. Şam &#039;daki Eme-vî halîfelerine ve daha sonra da Bagdad ve Mısır &#039;daki Abbasî halîfelerine geçen bu sancak, Osmanlı hükümdarı Yavuz Sultan Selim &#039;in Mısır &#039;1 fethinden sonra, Osmanlılara intikal etti (D&amp;quot;Ohsson, ayn. esr., s. 383 v. d.). Sancak-ı şerîfin Kahire &#039;den istanbul &#039;a nakli hakkında türlü rivayet ve kayıtlar vardır. Bunlardan bâzılarına göre, Yavuz Sultan Selim, Mısır &#039;dan avdetinde, onu beraberinde getirmiştir ( Uzun-çarşılı, Osmanlı devletinin saray teşkilâtı, Ankara, 1945, s. 248 i. Ancak daha güvenilir kayıtlara ve kaynaklara göre ( Süheylî, Târih Mişr al-cadid, Müteferrika tab., var. 52 ve bundan naklen J v. Hammer, trk trc, V, 38 ; Si-lâhdar, Tarih, İstanbul. 1928, II, 14 \ Rodos muhasarası sırasında Mısır valisi Hayır-Bay tarafından. Kanunî Sultan Süleyman &#039;a gönderildiği merkezindedir. Silâhdar tarihinin &#039;uküb ismini tasrih eylediği bu sancağın Hayır-Bay tarafından Yavuz Sultan Selim&#039;e gönderildiği yolundaki kaydında bir zühul bulunması ve hâdiselerin seyrinden de anlaşılacağı vecihle, Kanunî Sultan Süleyman yerine. Selim I. yazılmış olması muhakkak gibidir ve tarihî hakikatlere daha uygundur. Buna mukabil, Alî &amp;quot;nin, itendi devrine âit ve sancak-ı şerîf ile ilgili olarak verdğ bilgiden anlıyoruz ki, Kanunî Sultan i Süleyman. Rodos fetainden sonra, sancak-ı şe-I rîfi berâber&#039;nde İstanbul &#039;a getirmemiş, her sene hacılar ve „sürre alayı&amp;quot; ile beraber Mekke&#039;ye kadar gidip-gelmesini te&#039;minen, Şam hazîne n- !« a&#039;ıkjymuş ve bu hâl 1593 senesine, yâni 190 SANCAK-t SERİP. ıooı tarihindeki Avusturya seferine kadar, devam etmiştir [Kunh al-ahbâr, basılmamış nüshadan naklen, Uzunçarşılı, göst. yer.). BÜ tarihte Avusturya seferi münâsebet&#039;yle Şam yeniçerileri ile birlikte ilk defa teberrüken muharebe sahasına gönderilmek üzere, getirtilip, Gelibolu yolu ile orduya, sadrâzam ve serdâr-ı ekrem Koca Sinan Paşa &#039;ya gönderilmiş idi ki, İstanbul &#039;a uğratılmadan gönderilmiş olması, ordu mensuplarını gücendirmiş, kendilerine itibâr edilmediğini, aynı zamanda sancak-ı şerife de hürmet gösterilmenrş olduğunu iddia eylemelerine sebep olmuş idi. Bu yüzden ertesi sene sancak-ı şerîf İstanbul &#039;a getirtilip, oradan Macaristan&#039;daki harp sahasına gönderilmiştir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İki sene bu suretle Şam &#039;dan İstanbul yolu ile cepheye ve kış münâsebeti ile de tekrar aynı yoldan Şam &#039;a gittikten ve gidiş-gelişinde hazînede saklandıktan sonra, 1595 senesinde seferden dönüşte enderûn-ı hümâyûnda alıkonulmuş ve bir daha Şam &#039;a gönderilmeyerek, saraydaki emânetler arasında muhâ&#039;aza edilmiştir ( Alî ve Selânikî &#039;nin basılmamış kısımlarından naklen Uzun çarşılı, göst. yer.). Bu tarihten sonra pâdişâhlar ile ve onlar sefere gitmedikleri zaman sadrâzam ve serdâr-ı ekremler ile beraber, sancak-ı şerifin sefere gönderilmesi âdet oldu. Pâdişâh ile beraber ilk defa 1596 senes&#039;nde Eğri seferine götürülmüş ve bu esnada sancağın yanında 300 kadar seyyid ve şerif de beraber bulundurulmuş idi ( Selânikî, göst. yer.). Sancak-ı şerîfin zamanla yıpranmış ve eskimiş bir hâle gelmesi sebebi ile, bu sıralarda yenilendiği, aslen siyah renkte bulunan sancak-ı şerîfin bâzı parçalarıma da, yeşil ipekli kumaştan yapılan yenisinin üzerine, teberrüken dikildiği anlaşılmaktadır. Silâhdar tarihinin, „mürûr-i zamanla eczâ-i şerife müteferrika olmağla devlet-i aliy-yede aslına göre üç saacak-ı şerîf işletilip, her birine ikişer üçer kıta tâyin olunup, üç sancak etmişlerdir&amp;quot; kaydı da bunu te&#039;yit etmektedir (Silâhdar, göst. yer.). Bu müverrihe göre, bunlardan biri mevkib-i hümâyûna ile gidip, hırka-i saadet yanından ayrılmaz, ikincisi hazîne-i âmi-rede mahfuz bulunur ve icâbında vezîr-i âzam ve serdâr-ı ekrem olanlara verilirdi. Sancak-ı şerîfin sonradan aldığı yeşil renkten veya kılıfının da yeşil olmasından dolayı, XVIII. asırdan itibaren, yeşil sancak mânasına, „livâ-î hadrâ&amp;quot; diye anıldığı da görülmekt&#039; dir v Subhî, Tarih, var. 7,170,220 &amp;gt;. Seferlerde sancak-ı şerîfin vezîr-i âzam ve serdâr-ı ekrgme teslimi, onun ordu ile birlikte teşyi ve istikbâli merasim ile yapılır; pâdişâh huzuruna kabul ettiği vezîri azama sancağı bizzat tevdi eder ve avdetinde de yine kendisi alırdı. Ordunun çadırlı ordugâha acıkmasından bir müddet önce de, sandığından çıkarılarak, bir mızrak üzerine takılması kaııûn icâbı îdi (bu husustaki tafsilât için bk. Başbakanlık arşivindeki bir hatt-ı hümâyûndan naklen, Uzunçarşılı, ayn. esr., s. 251 ). Sancak-ı şerîf merasimlerinde muhtelif asırlarda, usûl ve kaideler bakımından bâzı farklar göze çarpmaktadır ki, Nîmetî efendi kanûn-nâmesindeki „Sancak-ı şerîf ihracı merasimi&amp;quot; maddeleri ve XVIII. asra âit bir vesîkadaki „sancak-ı şerîf çıkarılırken yapılan merasim&amp;quot; kayıtları bunun tafsilât ve teferruatını ihtiva eder ( bk. Tarih vesikaları dergisi, sayı 4; Uzunçarşılı. göst. yer.). Saneak-ı şerîfin hizmetinde ve muhafazasında bulunanlara „Hvâ-i şerîf takımı&amp;quot; denilirdi. Tarihlerimizde de, seferlerde sancak-ı şerîf çıkarılması münâsebeti ile, bir çok kayıtlara rastlanmaktadır ve bunlardan bâzılarındtn bu husustaki kanun-nâmelerde mevcut olmayan bilgiler elde edilmektedir. Msl. eğer pâdişâh ordu ile bir yere kadar gidip, orada vezîr-i âzami serdâr-ı ekrem yaparak, daha ileriye gön-derecekse, o zaman sancak teslimi merasimi yapılmakta idi. Nitekim 1683 te Mehmed IV. &#039;in, ordu ile Belgrad &#039;a kadar beraber gittikten sonra, vezîr-i âzami Merzifonlu Kara Mustafa Paşa &#039;yi harp sahasına gönderdiği esnada bu merasim Belgrad&#039;da icra olunmuş, şeyhülislâm ile Şeyh Vânî Efendi &#039;nin de hazır bulunduğu bu merasimde pâdişâh, serdâr-ı ekre-me : — „Sancak-ı şerifi sana ve seni Allaha emânet eyledim, yardımcın olsun&amp;quot; diye iyi temennilerde bulunmuş idi ( Silâhdar, göst. yer.). Diğer taraftan, bu harplerin devamı sırasında, bilâhare Fâzıl Mustafa Paşa &#039;nin muvaffakiyetli harp harekâtında bulunduktan sonra avdetinde, pâdişâh Süleyman II. da sancak-ı şerifi karşılamak üzere, Davud Paşa&#039;ya kadar gitmiş ve sarayda vezîr-i âzamin elinden hürmetle bunu teslim alarak, mahalline göndermiş idi Sancak-ı şerîf için orduda ayrı bir çadır kurulduğu gibi, muharebe sahasından avdetten önce de, Davud Paşa &#039;da buna mahsûs bir çadır kurulur ve pâdişâh istanbul&#039;da ise, bu çadırda orduyu istikbâl ederdi. Seferlerde, Eğri sefernde de görüldüğü gibi, sancak-ı şerîf ile beraber „sancak-ı şerif şeyhi&amp;quot; denilen ve sey-yidlerden olan bir zât ile, bunun maiyetinde yine bir çok seyyidler bulunurdu. Muharebe esnasında ise, sancak-ı şerîf «erdâr-ı ekremin önünde durur ve seyyidler ile hafızlar bunun etrafında Fetih sûresini okurlardı Vekayi-i tarihiye ve Zuhdat al-valâyi &#039;den naklen Uzunçarşılı, ayn. esr., s. 256 ı Bâzı seferlerde sancak- 1 şerif ile beraber hırka-i saadetin de götürüldüğü görülmektedir. Sarayda harem kapıSÂMCAKİ ŞERİF — SANEM. M cılarından 40 kiş;, sancakdar unvanı ile, sancak-ı şerifin muhafazasına ms&#039;mûr edilmişlerdi. Sancak-1 şerîf ihracı yalnız seferlere inhisar etmez, bâzan İstanbul&#039;da vukua gelen mühim yeniçeri ve kapı-kulu isyanlarında da çıkarılarak, bütün halk âsîlere karşı bu sancağın altında toplanmağa davet olunurdu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu suretle âsîlerin maneviyatı üzerinde mühim bir te&#039;sir yapılarak, isyan bastırılırdı. Msl. 1651 &amp;quot;de ocak ağaları-n n tahakkümlerini ortadan kaldırmak ancak sancak-ı şerîf çıkarılması ile mi;mkün olabilmiş idi. 1687 &#039;de Mehmed IV. &#039;i hal&#039;eden kapıkulu ocaklarının istanbul &#039;da yaptıkları taşkınlıklar tahammül edilmez bir hâle gelince, hükümet sancak-ı şerifi çıkarmak ve bir işaret bekleyen halkın yardımını sağlamak sureti ile, hâdiseyi bertaraf etmiş ve mes&#039;ûlleri cezâlan-dırabilmişti. Kapıkulu ocaklarını te&#039;dip için, sancak-ı şerifin son defa ihracı 1826 ( 124: ) senesindeki „vak&#039;a-i hayriye&amp;quot; denilen, yeniçerilerin ilgâsı hâdisesinde olmuştur. Bu gibi isyanlarda yeniçerilerin: — „Yeniçeri olanlar Etmeydanında kazan başına ge&#039;sin&amp;quot; — diye bağırmalarına karşılık, pâdişâh ve hükümet ta-rafdarları da: — „Ommet-i Muhammed &#039;den olan sancak 1 şerîf altında toplansın!&amp;quot; — diye bağırırlardı. Hâkim olan inanca göre, 7 yaşından 70 yaşma kadar her müslümamn onun altında toplanarak cihâda iştirak etmesi farz idi ve bu cihâd, devletin emniyet ve bekasını tehlikeye sokan iç düşmanlara karşı da icra edilebilirdi. Bu defa da pâdişâh Mahmud II. kendisine sâdık tebeasını, âsî askerine karşı, Top-kapı sarayından çıkarılarak, Sultan Ahmed camii nrnber&#039;ne dikilmiş olan sancak-ı şerîf altına çağırdı, âsîlerin kışlaları yıkılarak, bunlar kamilen te&#039;dip edilinceye kadar, camide bırakıldı ( tafsilât için bk Es&#039;ad Efendi. Üss -i zafer, s. 73 v.dd., 121 v.dd.). Topkapı sarayının, arz odası karşısındaki kapısı önüne dikilen sancağın dikildiği yere kimsenin ayak basmaması ve bu suretle hurme£s;zlik gösterilmemesi, ikinci meşrûtiyet &#039;nkılâbına , kadar sağlanmış ve bunu te&#039;nrn için bu yerde nöbet bekletilmiş idi. Şimdi burada bu yerin hâtırasını muhafaza eden bir taş bulunmaktadır. Osmanlı imparatorluğunun sancak-ı şeriften en son istifâde etmek istediği harp, birinci dünyâ harbi olmuş ve bu seferde sancak-ı şerîf çıkarılmak sureti ile „cihâd-ı ekber&amp;quot; ilân edilmiş di. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde zikredilenlerden başka bk Râşid. Tarih, I, 302 , IV, 172; Vâsıt, Tarih, [[, 309; Şem dânî zade, Mar &#039;t-1avarih. 1182 senesi vekayii Asım. Tarih. 11, 260 I. Hakkı Uzunçarşılı, Saray teşkilâtı s. 248— 260; Tahsin öz, Hırka-i saadet dâiresi ve emânât-i mukaddese (İstanbul, 1953); Mehmed Zeki Pakalın, Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, fas. XIX; Abdullah Uygur, Siyah sancak-ı şerîf {Resimli tarih mecm., 1950, say 4 )• ( M. TAYYİB GöKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=504</id>
		<title>İslam Ansiklopedisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=504"/>
		<updated>2024-04-22T14:23:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Prof. M. Tayyib Gökbilgin’in 10.5.1959 tarihli notu: ==&lt;br /&gt;
İslam Ansiklopedisi’nin Türkçe neşrinde yeniden yazılan bir kısım maddeler sadece matbu veya bilinen kronik ve tarihlere göre değil, aynı zamanda arşivlerde son zamanlarda ele geçen orijinal vesikalara istinat ettirilmiş ve o zamana kadar malum olanlara daha yeni bilgiler katılmıştır. Mesela, Osmanlı Devleti teşkilatına ait istilahlardan &amp;quot;AMEDCI&amp;quot; maddesinde (1941) Topkapı Sarayı Arşivi&#039;ndeki bu konuya dair bir vesikadan, ARPALIK maddesinde (1942), XVII. asırda vefat eden bir vezirin arpalıklarının havass-i humayuna ilhakı meselesinde bir arşiv vesikasından, BABIALI maddesinde (1942), &amp;quot;BAŞMAK&amp;quot; ve &amp;quot;BAŞMAKLIK&amp;quot; maddelerinde (1943) yazma bir tarihten ve yine yazma halindeki bir kanunnameden (Kanunname-i Avni) arşiv vesikalarından faydalanılarak bu istilahların bugünkü bilgilere göre tam bir tarif ve izahları yapılmıştır. Keza, &amp;quot;CANBAZAN (1944) ve ÇİNGENELER&amp;quot; (1945) maddelerinde &amp;quot;&#039;canbazan-i vilayet-i Rumeli&#039;&amp;quot; ve Rumeli’deki Çingane Livası ve diğer kısımlar tamamen orijinal vesikalara, bu husustaki kanunnamelere göre ve Arşivdeki tahrir defterlerine dayanılarak yeni bir görüşle yazılmış ve hukuki ve askeri statüleri, dağıldıkları yerler tespit edilmiş, aynı zamanda, bunların Musellem ve Yürük teşkilatları veya timarlı sipahileri ile münasebet ve farkları izah olunmuştur. &amp;quot;KONSOLOS&amp;quot; (1954) maddesinde de bu müessesenin geçirdiği safha ve tekamüller anlatılırken bir takım yeni malumatın ilavesi de mümkün olmuştu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hal tercümelerinden bir kısmı mevcut yerli ve yabancı kaynak ve tetkiklere istinat eden birer kompilasyon mahiyetinde iseler de (&amp;quot;Msl.ALI PAŞA ”Hadim”, ALI PAŞA ”Semiz” 1941, ARİFİ PAŞA 1942, CAFER ÇELEBI, CELAL-ZADE, CEVAD PAŞA 1944, KÖPRÜLÜLER 1954, LUTFİ PAŞA 1954, MİDHAT PAŞA 1957, MİHAL-OĞULLARI 1958&amp;quot;), diğer bir kısmı yeni vesikalara dayanılarak yapılan tamamen orijinal tetkikler vasfını taşırlar (&amp;quot;Msl.CIGALA-ZADE 1944, DİLAVER PAŞA 1945, HASAN PAŞA SOKOLLU 1949, HURREM SULTAN 1950, İBRAHİM ‘Sultan’, İBRAHİM HAN 1951, İBRAHİM PAŞA ”Pargalı” 1952, KORKUT ŞEHZADE 1954, MEHMED III. 1957, MEHMED PAŞA SOKULLU 1957&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu seri içinde yazılan semt, şehir ve bölge tarihleri de ekseriya aynı şekilde yapılan uzun ve dikkatli incelemelerin mahsulü ve en yeni bilgilerin muhassalası sayılabilirler: Basra 1943, Boğaziçi 1943, Çaldiran 1945, ÇIRAĞAN SARAYI 1945 maddelerine bazı ilaveler yapılmışsa da bilhassa DÜRZİLER 1945, EDİRNE 1946 ve KÜTAHYA 1955 maddeleri çok esaslı ve ehemmiyetli tetkiklerle orijinal birer şekil almışlardır. Dürzi’lerin XIX. asırda tarihi, orijinal bir yazma mecmuadan alınan vesikalarla Ansiklopedide hülasaten, sonra da BELLETEN’de mufassal bir şekilde (1840&#039;tan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan meselesi ve Dürzi’ler, 1946) yazıldığı gibi, Edirne ve Kütahya şehir ve sancakları da, Arşivdeki tapu ve tahrir defterlerine göre, asırlar boyunca geçirdikleri istihale ve gelişme içinde izah olunmuştur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1941 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Hadim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Semiz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1942 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arifi Paşa, Ahmed]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arpalik|Arpalık]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1943 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[BabıAli|Babiali]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basra]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basmak&amp;quot; &amp;amp; &amp;quot;Basmaklik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1944 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cafer Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Celal-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cevdet Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[CİĞALA-ZÂDE Sinan Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çaldıran Muhaberesi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-19-Turkish.pdf Canzaban]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1945 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çırağan Sarayı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çingeneler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dilaver Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dürziler|Dürziler 1833-1840’ta]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1946 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Eğri]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (A.Decei ile)]]&amp;quot; | E.İ.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1949 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hasan Paşa, Sokullu-Zade, Vezir-Zade|Hasan Paşa, Solullu-Zade, Vezir-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1950 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hürrem Sultan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hüseyin, Son Cezayir Dayısı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1951 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-46.pdf İbrahim]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Han]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1952 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Paşa, Pargalı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1954 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Konsolos]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-64.pdf Korkut.Abu’l-Hayr Muhammed Korkut]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1955 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Köprülüler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Kütahya]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-92.pdf Lütfi Paşa]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1956 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mehmed III]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ameddji]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1957 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sokullu Mehmed Paşa|Mehmed Paşa, Sokullu]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1958 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Midhat Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mihal Oğulları]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1959 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;&#039;[[İstanbul&#039; OsmanlI Turklerinin MuhasarasI; Istanbul’un Fethi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müdir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müeyyed-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Beylik]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1960 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müneccimbaşı|Müneccimbaşı | Dervis Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müşir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müteferrika]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nahiye]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Naşuh Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Navarin]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1961 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dawud Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dede Aghac]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1962 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nişancı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nizam-ı Cedid]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Orhan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Oruç Reis]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Osman I&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Djanbazan]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1963 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Duruz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne -ENG-|Edirne]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (Decei ile)]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1964 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sancak-I Serif&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Saray&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Savci&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sekban&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Selanik&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1966 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Hekim-Bashi&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sipahi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Solak&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1967 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman I (Kanuni)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman Celebi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1969 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim Pasha&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1972 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tirhala (Tadil ve Ikmal)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastallani&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastamonu&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1974 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tokat&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Hadim&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1978 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Amedci&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arpalik&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1979 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ulema&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1982 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Varna&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Korkud Beyazid&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Erdel_(Decei_ile)&amp;diff=503</id>
		<title>Erdel (Decei ile)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Erdel_(Decei_ile)&amp;diff=503"/>
		<updated>2024-04-22T12:19:44Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== ERDEL, ERDIL or ERDEHSTAN ==   From the Hungarian Erdely (erdo elve = beyond the forest); Ardeal in Rumanian; Siebenbiirgen in German; the Latin name Terra Ultrasilvas and later Transsilvania being a translation of the Hungarian—the province of Transylvania which now constitutes the western portion of Rumania. In Ottoman sources the name of Erdel occurs first in the Ruzndme-i Suleymdni in the course of a description of the reception into the Ottoman...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== ERDEL, ERDIL or ERDEHSTAN ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
From the Hungarian Erdely (erdo elve = beyond the forest); Ardeal in Rumanian; Siebenbiirgen in German; the Latin name Terra Ultrasilvas and later Transsilvania being a translation of the Hungarian—the province of Transylvania which now constitutes the western portion of Rumania. In Ottoman sources the name of Erdel occurs first in the Ruzndme-i Suleymdni in the course of a description of the reception into the Ottoman army of King Yanosh of the wildyet of Engurus (i.e., of the Hungarians), who is described as having been formerly the Bey of Erdel (cf. Ferldun Bey, Munshd^dt, 2nd ed., Istanbul 1275, ii, 275). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Bran castle (47626731362).jpg|küçükresim|401x401pik|Bran Castle]]&lt;br /&gt;
The variant Erdelistan occurs also in later sources (Nacima, i, loc. var.; Ewliya Celebi, Seydfyatndrne, i, 181; Mustafa Nurl Pasha, Natd^idj. alwukucdt, ii, 72). Geographically speaking, Erdel borders on Bpghdan (Moldavia) in the east, Eflak (Wallachia) in the south, the Banat (from which it is separated by the Iron Gates—Demir [Temir, etc.]- Kapi) in the south-west, and the province of Marmarosh (Maramures) in the north. Thus delimited, Erdel is a basin surrounded by the Carpathians and the Transylvanian Alps on three sides, and separated from the Hungarian plain by the Erchegyseg (Rom. Muntii Apuseni) mountains. Ottoman Erdel often exceeded, however, these geographical limits at the expense of neighbouring countries. Erdel can be subdivided into three main areas: the Erdel plain, higher and more broken than the Hungarian plain and crossed by the river Muresh and its tributaries; the country of the Sekels in the east, and, finally, the area of the southern Carpathians. The first contact of the Ottomans with Erdel occurred in the middle of the 8th/i4th century. In 769/1367, Denes (Dennis), who had become voyvoda (prince) of Erdel after being ban (lord) of Vidin, fought the Bulgarians supported by Murad I. The first Ottoman campaign against Hungary and, therefore, Erdel is put by cAshikpasha-zade (ed. Giese, 60) in 793/1391. The large raid which occurred in 823/1420 under Mehemmed I must have been the work of the frontier guards from Vidin. The following year the frontier bey of the Danube, encouraged by the voyvoda of Eflak, captured and burnt down the city of Brashov. There were other raids in 829/1426 and 836/1432, the latter being ledby Evrenos-zade CA1I Bey, acting in conjunction with the Bey of Eflak. Turkish historians speak of another raid by CA1I Bey (sent by Murad II) in 841/1437 (cAshikpasha-zade, op. cit., no; Neshrl, Tewdrikh-i dl-i ^Othmdn, Well al-DIn Efendl MS, no. 2351, f. 177). The following year, the Sultan himself entered the territory of Erdel for the first time, accompanied by Vlad Dracul, the Bey of Eflak, and advanced as far as Sibin (Sacd al-DIn, i, 321). An interesting account of Ottoman customs and organization has been left by one of the Saxon prisoners taken during this campaign (Cronica Abconterfayung der Turkei . . ., Augsburg 1531). Resistance against the Ottomans stiffened with the appearance on the scene of Yanku Hunyades (in Hung. Hunyadi Janos), &amp;quot;the White Knight of Wallachia&amp;quot;, who after engaging the Ottomans at Semendere in 841/1437 and near Belgrade in 845/1441, defeated and killed the Ottoman commander Mezld Bey in 846/1442. The same year Hunyadi, supported this time by Vlad Dracul, defeated in Wallachia Khadim Shihab al-DIn Pasha, the Beylerbeyi of Rum-lli (Rumeli) and thus seized the initiative in the Balkans, preserving it until the fateful battle of Varna. Ottoman raids were resumed under Mehemmed II: there was a raid in 879/1474 against Hunyadi&#039;s son, Matthias; a force of 30,000 troops entered Erdel in 884/1479, but was defeated; and there was yet another raid in 898/1493. During the temporary cessation of Ottoman raids which then followed, the Hungarian and Wallachian peasants of Erdel revolted (in 920/1514), but were suppressed by the feudal lords, an important part being played by the voyvoda of Erdel, John Zapolyai (&amp;quot;Sapolyayi Yanosh&amp;quot; in Pecewi, i, 108), who, after the battle of Mohacz, proclaimed himself King of Hungary at Istolni Belgrad [q.v.] (Hung. Szekesfehervar, Ger. Stuhlweissenburg) in 1526. Challenged, however, by the Archduke Ferdinand of Austria, Zapolyai fled to Poland, sending an ambassador to Istanbul to obtain the Sultan&#039;s support. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
This was granted in change for a recognition of Ottoman suzerainty, Zapolyai swearing allegiance to the Sultan in person during the Vienna campaign (Ferldun Bey, ii, 570; CA1I, Kunh al-akhbdr, 1st. Univ. Lib., no. 5959/32, f. 293). In 936/1530, Mehmed Pasha, the sand[ak-beyi of Silistre (Silistria), supported by Vlad, voyvoda of Eflak, captured Brashov and handed it over to Zapolyai, who appointed Stephen Bathory voyvoda of Erdel. Ottoman supremacy in Erdel (948/1541-1110/1699): a few days before his death in 1540, Zapolyai secured the Sultan&#039;s agreement to the succession of his son John Sigismund (Pecewi, &amp;quot;Simon Yanosh&amp;quot; and &amp;quot;Yanosh Jigmon&amp;quot;, i, 228 and 434 passim] but in other Ottoman sources he is generally called Istefan), this time against payment of a tribute (kharddi). During the Budin campaign, the boy was shown to Suleyman the Magnificent who granted him a sand^ak in the wildyet of Erdel, with the promise of a kingdom later (cf. CA1I, Kunh al-akhbdr, f. 277). Ottoman supremacy was confirmed in the treaty of 948/1541, which provides for Ottoman protection against payment of a tribute, which was first fixed at 10,000 ducats, was raised to 15,000 between 983/1575 and 1010/1601, was then remitted for ten years and later still fixed again at 10,000. In the second half of the nth/i7th century it was again raised first to 15,000 and then to 40,000 gold coins (altin, altun). It was also customary to give an annual present (pishkesh) of 10,000 to 60,000 coins. The prince of Erdel was nominated by the local Diet, the Sultan confirming the choice by sending him a caparisoned horse, a standard, a sword and a robe of honour (for the order of precedence as between the prince of Erdel and the voyvodas of Eflak and Boghdan, see Natd^idi al-wuku&#039;dt, i, 137). There were also cases of the Porte rejecting a nomination or dismissing a prince, as in 1022/1613 with Gabor Bathory and in 1067/1657 with George Rak6czi II. The princes&#039; foreign policy had to conform to the Porte&#039;s wishes, but they were free in their internal affairs. They were represented at the Porte first by special envoys, the first permanent agent (fyapu kakhyasl = kedkhuddsi (in Erdel documents kapitiha), being appointed in 967/1560. This agent represented both the Bey of Erdel and the three local millets (Hungarians, Germans and Sekels, the Wallachians being denied legal existence). His residence was in the Balat quarter of Istanbul, in a street known today as Macarlar Yokusu (&amp;quot;Hunga704 ERDEL tians&#039; Rise&amp;quot;) near the residences of the agents of Boghdan and Eflak. During John Sigismund&#039;s minority, the Diet appointed as regent the Croatian Catholic friar George Martinuzzi-Utyeszenicz (Utes&#039;enic) (in CA1I, f. 287 &amp;quot;brata&amp;quot;, i.e., &amp;quot;brother&amp;quot;), who, however, handed over Erdel to the Habsburgs in 1551. The beylerbeyi of Rum-ili Mehmed Pasha Sokollu thereupon led an army into Erdel (CA1I, f. 287). Martinuzzi made his peace with the Ottomans, but was then attacked by the Austrian General Castaldo and killed in 1552. A second army was sent to the Banat under Kara Ahmed Pasha who captured Temesvar (Timisoara). Castaldo withdrew from Erdel in *553&amp;gt; the country being for a time ruled by voyvodas on behalf of the Habsburgs, until in 1556 the Diet invited back the Queen Mother Isabella and John Sigismund, who, coming from Poland, established their seat of government in the Belgrade of Erdel (Erdel Belgradi, Rum. Alba Julia, Hung. Gyulafehervar, Ger. Karlsburg). John Sigismund ruled alone from 1559 to 1571 both over Erdel and over the northern districts of Hungary in constant competition with the Habsburgs. Although by the agreement of Satmar in 1564 he recognized Emperor Ferdinand as King of Hungary, peace was not long preserved, John appealing to the Sultan for help (cf. Pecewi, i, 412), and the latter responding by undertaking the Szigetvar expedition in 1566. John&#039;s reign witnessed also the revolt of the Sekels and the suppression of their traditional privileges in 1562 and the proclamation of religious toleration in Erdel by the Diet&#039;s decisions of 1564 and 1571. His successor Stephen Bathory (1571-6) managed to preserve a precarious balance between the Habsburgs and the Ottomans, by recognizing the Emperor Maximilian as King of Hungary and thus becoming his vassal by the treaty of Speyer in 1571, while continuing payment of tribute to the Porte. In 1576 he was elected King of Poland by the efforts of the Porte and of the Grand Vizier Sokollu Mehmed Pasha (see Ahmed Refik, Sokollu Mehmed Pasha ve Lehistdn intikhdbdti, in TOEM, 6th year, 664 ff.), Erdel being governed until 1581 by his brother Christopher Bathory and then until 1602 (although with intervals) by his son Sigismund Bathory. The latter wavered in his loyalty to the Porte, entering the Holy League in 1593 and executing the leaders of the pro-Turkish party in 1594 at a time when he pretended to be getting ready to join the Ottoman army under Kodja Sinan Pasha. He incited the voyvodas of Boghdan and Eflak against the Ottomans and defeated in 1003/1595 the Ottoman army sent to suppress their rebellion. After the severe defeat suffered by the Imperialist forces at the battle of MezoKeresztes in the following year, he withdrew from Erdel, relinquishing the rule to his cousin Cardinal Andreas Bathory, who had been brought up at the Polish court and was, therefore, pro-Ottoman. The latter was, however, defeated by the rebellious voyvoda of Eflak, Mikhal (Michael), who was in turn killed by the Austrians. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The latter then occupied the country, foiling an attempt by Sigismund Bathory to re-establish his rule. In 1603 a Sekel nobleman, Szekely Mozes, made an unsuccessful attempt to oust the Austrians with Ottoman support. An Erdel nobleman, Stephen Bocskay, who had fled to the Ottomans (see Nacima, i, 386) was more successful, and by the treaty of Vienna in 1606, the Emperor Rudolf recognized him as prince of Erdel. His death was followed by a period of instability which included the tyrannical rule of Gabor Bathory (1608-13), known in Ottoman sources as &amp;quot;the mad king&amp;quot;. The beylerbeyi of Kanije, Iskender Pasha, succeeded in deposing him and in getting the diet at Kolojvar to elect in his place Gabor Bethlen, whose rule marks the golden age of the principality of Erdel. His death in 1629 was followed by a short interregnum, his policy of safeguarding local autonomy through cooperation with the Ottomans being re-established by George Rakoczi I (1630-48). In 1046/1636 the Ottomans made an unsuccessful attempt to unseat him in favour of Gabor Bethlen&#039;s brother, Stephen Bethlen. George Rakoczi I was succeeded by his son George II (1648-57, 1658, 1659-60), whose unsuccessful attempt to gain the crown of Poland against the wishes of the Porte led eventually to his death, Erdel being occupied by Ottoman troops. One of the prisoners taken by the Ottomans in Kolojvar was the young Hungarian who later embraced Islam and became known as Ibrahim Miiteferrika [q.vJ\. Ottoman supremacy in Erdel was re-established in the Kopriilii period, the principality being governed from 1072-3/1662 to 1101/1690 by the Ottoman nominee Michael Apafiy. The fate of Erdel autonomy was, however, sealed when Austria gained the upper hand in her wars with the Ottomans, Michael Apafiy himself allowing Habsburg troops to enter his country. In 1102/1691 the famous Diploma Leopoldinum fixed the status of Erdel as a Habsburg crown land, the local Diet being, however, kept in existence. Austrian sovereignty was legally recognized by the treaty of Karlowitz (Karlofca) in 1110/1699. Francis Rakoczi II tried in 1703 to put the clock back: after a local revolution he was chosen prince in 1704, but was defeated in 1710 and fled to France the following year. An attempt was made by the Ottomans to make use of him in their war with Austria in 1127/1715, but, after the treaty of Passarowitz he and his Hungarian companions had to withdraw and were settled at Tekirdagh (Rodosto in Thrace) (cf. Rashid, iv, v, passim; Ahmed Refik, Memdlik-i ^Othmdniyyede Rakoczi ve tewdbi^i, Istanbul 1338; M. Tayyib Gokbilgin, Rakoczi Perenc II ve tevdbiine dair yeni vesikalar, in Belleten, v/2o, 1941). A similarly unsuccessful attempt was made by the Ottomans to make use of the latter&#039;s son Jozsef, all Ottoman designs on Erdel being finally abandoned with the peace of Belgrade in 1152/1739. The main events in the post-Ottoman history of Erdel are the submission of a large number of local Rumanian Orthodox to the Pope (the Union of 1700), the Rumanian peasant rising of 1784, the decision of the Diet in 1848 to merge with Hungary and finally the accession of Erdel to Rumania under the treaty of Trianon in 1920. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 Bibliography: A. Centorio degli Hortensi, Commentarii della guerra di Transilvania, Venice 1566; C. Spontone, Historia della Transilvania, Venice 1638; Regni Hungarici Historia ... a Nicolao Isthuanffio, Coloniae Agrippinae 1724; G. Kraus, Siebenburgische Chronik (Osterr. Akad. d. Wiss., Fontes Rerum Austriacorum, Abh. I, Bde iii-iv), Vienna 1862-4; ed. S. Szilagyi, Monumenta comitalia regni Transylvaniae. Erdelyi orszdgguUsi emttkek. i-xxi, Budapest 1876-98 (MCRT); idem, Transylvania et bellum boreoorientale, Budapest 1890-1; Hurmuzaki, Documente privitoare la istoria Romdnilor, i-xxxii, Bucharest, from 1887 with supplements; A. Szilady and Al. Szilagyi, Torokmagyarkori dllamokmdnytdr, Budapest 1868-72, i-vii; Monumenta Hungariae historica, Sect, ii, &amp;quot;Scriptores&amp;quot;; ed. A. Veress, Basta Gyorgy hadvezer Sevelezese es Iratai (1597-7607) [MonuERDEL — ERETNA 705 menta Hungariae historica. Diplomataria, vols. 31° 25&#039; E., in the region of the coalfields formerly xxxiv and xxxvii], Budapest 1909-14; ed. idem, named after it, but now called after Zonguldak. Fontes rerum Transylvanicarum, i-iii, Budapest The kaza, now in the vilayet of Zonguldak, was 1913; idem, Documente privitoare la istoria Ardea- once in the sand^ak (or liwd*) of Bolu. This used to lului, Moldovei si Tdrii Romdnesti, Bucharest belong to the eydlet of Anadolu, and in the igth 1929-38, i-xii; R. Goos, Osterreichische Staats- century to the wildyet of Kastamonu. The place has vertrdge. Filrstentum Siebenburgen (1526-1690], 8,815 inhabitants (1960) and the district 67,661. Vienna 1911; G. E. Miiller, Die Turkenherrschaft Bibliography: Pauly-Wissowa, 8, 433; V. in Siebenburgen [Sudosteuropaisches Forschungs- Cuinet, La Turquie d&#039;Asie, iv, 512. Institut, Sekt. Hermannstadt, Deutsche Abteilung 2) Konya (formerly Karaman) Ereglisi, TO ii], Hermannstadt 1923; G. Bascape, Le relazioni &#039;HpaxXeo^ KaoTpov in Theophanes, i, 482 (ed. de fra rItalia e la Transilvania nel secolo XVI, Rome Boor), Y) TOU &#039;HpaxXeoQ Kco^OTroXic; of Michael 1931. Other sources have been cited in the course Attaliata, 136 (ed. Bonn), the Hirakla of the Arabs, of the article. For further studies see bibliography Erakllya of Ibn Bibi (transl. Duda, 19, 238 f.), in in/A,s.v. Turkish occasionally in the more archaic form (A. DECEI and M. TAYYIB GOKBILGIN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Edirne_-ENG-&amp;diff=502</id>
		<title>Edirne -ENG-</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Edirne_-ENG-&amp;diff=502"/>
		<updated>2024-04-22T12:17:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== EDIRNE, ADRIANOPLE ==   A city lying at the confluence of the Tundja and Arda with the Meric&amp;quot; (Maritsa); the capital of the Ottomans after Bursa (Brusa), and now the administrative centre of the vildyet (province) of the same name and, traditionally, the centre of Turkish (now Eastern) Thrace (Trakya or Pasha-eli).    Dosya:Selimiye Mosque and The Statue of Architect Sinan - panoramio.jpg|küçükresim|433x433pik|Selimiye Mosque and The Statue of Ar...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== EDIRNE, ADRIANOPLE ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
A city lying at the confluence of the Tundja and Arda with the Meric&amp;quot; (Maritsa); the capital of the Ottomans after Bursa (Brusa), and now the administrative centre of the vildyet (province) of the same name and, traditionally, the centre of Turkish (now Eastern) Thrace (Trakya or Pasha-eli). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Selimiye Mosque and The Statue of Architect Sinan - panoramio.jpg|küçükresim|433x433pik|Selimiye Mosque and The Statue of Architect Sinan]]&lt;br /&gt;
Its historical importance derives from the fact that it lies on the main road from Asia Minor to the Balkans, where it is the first important staging point after Istanbul. It guards the eastern entrance to the natural corridor between the Rhodope mountains to the south-west and the Istrandja mountains to the north-east. It also dominates traffic down the valleys of the Tundja and the Meric and used to be the starting point of important river traffic down the Meri6 to the Aegean. In later times the main weight of traffic was transferred to the railway passing through Edirne on its way to Istanbul. Edirne is particularly rich in Ottoman architectural monuments. Its importance, diminished by the transfer of the Ottoman capital to Istanbul, received a great blow when the city was captured by the Russians in 1829. Since the Balkan Wars it has been a Turkish frontier city, which fell briefly under Bulgarian occupation in 1913 and was occupied by the Greeks between 1920 and 1922. The population of Edirne, which exceeded 100,000 in the middle of the igth century, fell to 87,000 at the beginning of the present century (of whom 47,000 are Turks, some 20,000 Greeks, some 15,000 Jews, 4,000 Armenians and 2,000 Bulgarians), then again to 34,528 at the census of 1927 and, finally, to 29,400 in 1945, since when it has been rising. The population is now largely Turkish, with a small Jewish community. The city is built inside a bend of the Tundja, just before its junction with the Meric&amp;quot;, on gently rising ground reaching a height of 75 metres on the hillock on which the great Sellmiyye mosque is built, and some 100 metres further to the east. The part of the city built on the lower slopes has often been flooded, sometimes catastrophically. The city consists of two main parts, Kalce-i&amp;amp;, in the western part of the river curve, the district surrounded by the walls, which have now almost completely disappeared, and rebuilt on a geometric pattern after being devastated by fire at the end of the last century, and Kalce-dishi to the east. It is the latter which is the centre of the modern city. The name of the city is given in old Ottoman sources as Edrinus, Edrune, Edrinaboli, Endriye, as well as Edirne. or Edrine, the latter form being used in the fethndme sent by Murad I to the Ilkhanid sultan Uways Khan. Historical documents also use honorific names, such as Dar al-Nasr wa &#039;1-Maymana (Abode of Divinely-Aided Victory and of Felicity), Dar al-Saltana (Abode of the Sultanate) etc. The city is believed to have been first settled by Thracian tribes, from whom it was captured by the Macedonians and named Oresteia (or Orestias). It was rebuilt by the Emperor Hadrian in the 2nd century and named after him Hadrianopolis, Adrianople. Adrianople witnessed the victory of Constantine over Licinius in 323, the defeat of Valens by the Goths in 378; it was besieged by the Avars in 586, captured by the Bulgars in 914, besieged again by the Pe6enegs in 1049 an(i 1078. At the battle of Adrianople in 1205 the Latin Emperor of Byzantium Baldwin was defeated and captured by the Bulgars who joined with the Greeks in resisting Catholic encroachment. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Byzantine Greeks then held the city against the Bulgarians. Turks from Asia Minor appeared on the scene in 1342-3 when Aydin-oghlu Umur Bey fought as an ally of Cantacuzenus against John Palaeologus, defended Dimetoka [q.v.] against the &amp;quot;prince&amp;quot; (tekfur) of Edirne and is said to have killed the latter (see Miikrimin Halil, Dusturndme-i Enveri, Istanbul 1929, introduction 43-6). In 754/1353 the Ottoman prince Siileyman Pasha joined the forces of Cantacuzenus in Edirne after defeating an army of Bulgars and Serbians. Three years before the final conquest of Edirne, the Ottoman Orkhan Bey advised Siileyman Pasha to keep a close eye on the castle of Edirne. The conquest was accomplished under Murad I by Lala Shahin Pasha, who defeated the tekfur of Edirne at Sazli-Dere, to the south-east of the city. The latter then fled secretly by boat from his palace on the banks of the Tundja and in Ramadan 763/July 1362 the inhabitants of the town surrendered on condition of being allowed to live there freely. Although Murad I left the administration of Edirne to Lala Shahin Pasha, preferring for a time to hold his court at Bursa or Dimetoka, the city of Edirne became almost immediately the forward base of 684 EDIRNE Ottoman expansion in Europe. It was from Edirne, furthermore that Yttdirlm Bayezid set out to besiege Constantinople. After Bayezld&#039;s later defeat in the battle of Ankara, the elder prince Siileyman transferred the treasury from Bursa to Edirne where he ascended the throne. He later lost the city to Musa Celebi, who also ruled from Edirne and minted money there in his name. After his defeat and death, Sultan Mehemmed I spent most of his eight-year rule in Edirne and died there, being buried like his predecessors in Bursa. It was in Edirne in 825/1422 that the Pretender Mustafa was executed after his defeat by Murad II. The latter&#039;s reign saw an increase in the prosperity of Edirne and its environs and the building of the town of Uzun-Koprii (Djisr-i Ergene). It was at Edirne that Murad II received foreign ambassadors, it is from there that he directed his conquests, and it was also on the island on the Tundja that the circumcision-feasts of his sons cAla3 al-Din and Mehemmed were celebrated with magnificent pomp. His reign witnessed also a mutiny of the Janissaries at Edirne on the pretext of the fire in the city, a mutiny which was pacified by an increase in the soldiers&#039; pay. Murad II died in Edirne and was succeeded by Mehemmed II who, however, did not return to the city until he decided to lay siege to Constantinople. The plans of the siege were worked out in Edirne and the siege guns tested in its environs. After the conquest Mehemmed II again held court in Edirne where he organized in the spring of 861/1457 magnificent circumcision celebrations, lasting two months, for the princes Bayezid and Mustafa. Sellm I also held court in Edirne, the city being left to the care of princes when the Sultan campaigned. The prosperity of Edirne continued to grow in the ioth/i6th century: Siileyman the Magnificent often stayed there, while the city&#039;s greatest mosque was built under his successor. The tranquillity of the city was, however, disturbed by mutinies in 994/1586 and 1003/1595. From the time of Ahmed I, Edirne became famous for its royal hunting parties, royal celebrations and entertainments in and around the city, attaining particular brilliance under Mehemmed IV (Avdji = the Hunter). Later the life of the city began to be affected by the successive defeats suffered by Ottoman arms. In 1115/1703, at the famous &amp;quot;Edirne incident&amp;quot;, Mustafa II who held his court in Edirne was deposed in favour of Ahmed III by malcontents coming from Istanbul. The subsequent decline of the city was hastened by the fire of 1158/1745 in which some 60 quarters were burnt down and by the earthquake of 1164/1751. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In 1801 Edirne witnessed a mutiny of Albanian troops against Sellm Ill&#039;s reforms. A second &amp;quot;Edirne incident&amp;quot; occurred in 1806 for the same reasons. On the other hands the abolition of the Janissaries occasioned only minor difficulties in Edirne. In the RussianOttoman war of 1828-9 Edirne was occupied by the Russians and this occupation deeply affected the local Muslim population. Muslims started emigrating from Edirne, their place being taken by Christians coming in from the surrounding villages. To raise the Muslims&#039; morale Mahmud II visited Edirne for some ten days, ordered a large bridge to be built on the Meric&amp;quot; (this, however, was only completed in 1842 in the reign of cAbd al-Medjid) and had commemorative coins struck. More devastations were caused by the Russian occupation of Edirne in 1878-9, and by the hostilities in the Balkan wars and following the First World War. Monuments: Of the castle of Edirne, four of whose towers and nine of whose gates we know by name, only one tower, the Sacat Kulesi (Clock Tower), originally Biiyiik Kule (the Great Tower), remains in existence, the clock itself being a late igth century addition. Greek inscriptions in the names of John V and Michael Palaeologus have disappeared. Palaces: i. Eski Saray (the Old Palace). After the conquest of Edirne, Murad I found the Tekfur&#039;s palace in the castle inadequate, and built a new palace outside the castle, where he moved in 767/ 1365-6. Ewliya Celebi says that this was near the Sultan Sellm mosque in the quarter of Kavak Meydan(i) and that it was later used as a barracks for &#039;adjemi-oghlans. During the Hungarian expeditions of Siileyman the Magnificent the old palace could accommodate 6,000 pages, while accommodation for 40,000 Janissaries was provided near by. Ewliya Celebi (iii, 456) says that the palace did not have its own gardens, that it was surrounded by high walls, measuring some 5,000 paces in circumference, that it was rectangular in shape and that it had a gate known as bdb-i humdyun. Although the importance of the old palace diminished after the building of the Sultan Sellm mosque, it was still used for the education of ic-oghlans, the palace organization remaining unchanged from before the conquest of Istanbul. In 1086/1675 Sultan Mehemmed IV allocated the old palace to his daughter Khadidja who married Musahib Mustafa Pasha, hence the later name of Palace of Khadidja Sultan. In the later igth century a military lyce&amp;quot;e was built on the site of the old palace. 2. Saray-i Djedid-i cAmire (the New Imperial Palace), built on an island on the Tundja and on adjoining meadows by Murad II in 854/1450, partly with marble brought from some ruins near Salonica. Construction of the palace was continued the following year by Mehemmed II who also had thousands of trees planted on the island, which he joined by a bridge to the main palace buildings to the west. Another bridge, this time between the palace and the main city, was built by Siileyman the Magnifij cent, under whose direction important additions were made to the palace. More pavilions were added in subsequent reigns until the palace grew to twice its size under Mehemmed II. At the end of the nth/ 17th century it contained 18 pavilions, 8 mesdj_ids, 17 large gates, 14 baths and 5 courts. Some six to ten thousand people lived within the confines of the palace. Dissolution was gradual: there were many attempts at restoration in the i8th century, but in 1827 an official survey said that most buildings were either completely in ruins or half-ruined. Much damage was caused to the palace by the Russian occupation of 1829, Russian troops camping in the palace gardens. More attempts at restoration followed, but the second Russian occupation sounded the death knell of the palace. The Ottomans themselves set fire to ammunition dumps in the palace before evacuating the city, and after returning they quarried the remaining buildings for stone. Mosques: The first Friday prayers were said in Edirne in a converted church inside the castle, known afterwards as the Halabiye, after its first miiderris, Siradj al-Din Muhammed b. cUmar Halabi, a teacher of Mehemmed the Conqueror, and also as Celebi Diamici. Ruined in an earthquake in the 18th century and later repaired, it survived until the end of the igih century. Another church in the castle was converted into a mosque under the name of Kilise Diamici, but this was pulled down by Mehemmed II and replaced by one with six EDIRNE 685 domes which disappeared in the second half of the 18th century. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The oldest surviving mosque is that of Yildlrim, built in 801/1399, on the foundations of a church ruined in the Fourth Crusade, so that the mihrdb is built into a side wall. During their occupation of 1878 the Russians stripped the inside of the mosque of its tiles and of the two linked marble rings which had given the mosque the name of Kiipeli Djamic (Ear-ring mosque). Another old mosque, the Eski Djamic (or Old Mosque par excellence] was started in 804/1402 by Emir Suleyman (hence the name of Suleymaniye given it by Mehemmed I, a name which was later changed into Ulu Diamic, or Great Mosque, before the present one of Eski Diamic or Djamici cAtik was finally adopted) and completed in 816/1413 under Mehemmed I (PL X). The interior is square, 9 domes being supported by four columns. An inscription on the western gate, gives the name of the architect as Hadjdil SAla3 al-DIn of Konya. A stone from a corner of the Kacba was placed at the time of building in the window to the right of the mihrdb, and has been venerated ever since. In the i8th century the mosque suffered in a fire and an earthquake and was restored by Mahmud I. Another mosque, the Muradiye, was built by Murad II first as a house of Mewlewi dervishes, a smaller mewlewl-khdne being built next to it when the main building was turned into a mosque. This mosque is distinguished by the excellent tiles which cover the mihrdb and part of the walls. In the ioth/i6th century this mosque, with its almshouse and other adjuncts, was in receipt of very large revenues. Another formerly rich mosque, the Dar al-Hadith (which had at the beginning of the nth/ i7th century a revenue of over half a million aspers), was originally a medrese, completed in 839/1435. The minaret of this mosque was destroyed in the siege of 1912. Several princes and princesses are buried in a nearby tiirbe. Another building going back to Murad II is the Uc-sherefeli D]amic (Three-Balconied Mosque) started in 841/1437-8 and finished in 851/1447-8 (PL X). Ewliya Celebi says that it was built at the cost of 7,000 purses, being the proceeds of the booty captured at the conquest of Izmir. This mosque has also been known as&#039;the Muradiye, Yeni Djamic (New Mosque) and Djamic-i Kebir (Great Mosque). The building is rectangular, a great dome being held up by six columns, there being four medium-sized and four other small domes at the sides of the main one. Four of the columns (at either side of the main gate and the mihrdb} are built into the walls. The harem (sacred enclosure, i.e., court-yard), paved with marble, is regarded as the first harem of a mosque built by the Ottomans. The cloisters on the four sides of the harem are made up of 21 domed vaults, supported by 18 columns. The three-balconied minaret is known as the first Ottoman minaret of this kind. There is also one minaret with two balconies and others with one balcony. Murad II first allocated for the upkeep of this mosque the revenues of the silver mines at Karatova in Serbia. Later Riistem Pasha transferred these mines to the Treasury, allowing the mosque to draw money instead from the wakf of Bayezid II. An important event in the history of the mosque was the public condemnation in it by Fakhr al-DIn cAdjemi of the hurufl followers of Fadl Allah Tabriz!, who were believed to enjoy the sympathy of Sultan Mehemmed the Conqueror. Bayezid II built on the banks of the Tundja a mosque, baths, a hospital, a medrese and an almshouse (PL XI). A chronogram on the mosque gate yields the date 893/1488. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The building was financed with the booty captured at Ak-Kerman. The mosque is a simple structure, without arches or pillars, the dome being supported by the four walls. Baths (tdb-khdne), surmounted by nine domes and consisting of four rooms each, adjoin on either side and lead onto the two slender minarets. The marble minbar of the mosque is particularly elegant. The mosque contains also the first private gallery (mahfil) built in an Edirne mosque; this is supported by porphyry columns, brought probably from the ruins of some temple. The hospital (ddr al-shifa3] built to the west of the mosque is a hexagonal building, six further rooms for the isolation and treatment of patients standing in the hospital gardens (where, Ewliya Celebi tells us, the patients were regularly made to listen to music). The medrese stands in front of the hospital, while the almshouse and a bakery lie to the east of the mosque. Bayezid II had a quay made on the bank of the Tundia, in front of the mihrab of the mosque, and also widened the course of the river. The most beautiful monuments built in Edirne in the ioth/i6th century are the work of the architect Sinan. One of these mosques (the Tashlik Djamici, converted by Sinan from the zdwiya of Mahmud Pasha) is no longer in existence. Three still stand: the Defterdar Diamici, the mosque of Shaykhi Celebi, and finally the mosque of Sultan Sellm (Sellmiye Diamici), which is the glory of Edirne and the last royal mosque in the city (PL XI). Built between 972/ 1564-5 and 982/1574-5 according to the chronogram on the gate of the harem, it cost, Ewliya Celebi tells us, 27,760 purses obtained from the booty captured in Cyprus. The great dome of the mosque, which rests on 8 columns, is 6 cubits (dhird&#039;) higher than that of Saint Sophia in Istanbul. The mu^adhdhin&#039;s gallery under the great dome is supported by 12 marble columns, two metres high; under it there is a small fountain. The mosque library is on the right, and the royal gallery on the left. This mahfil, which rests on four marble pillars, used to be decorated by tiles, which were taken away by the Russians in 1878. The harem court-yard is surrounded by cloisters, in which 18 domes are supported by 16 large pillars brought from the Kapi-Dagh peninsula and from ruins in Syria (according to Ewliya Celebi, also from Athens). Four three-balconied minarets stand at the four corners of the mosque, which have often been repaired. As for the mosque itself, it was repaired after the earthquake of 1752 and also in 1808, 1884 and in recent years. The Sultan Sellm mosque forms an architectural whole with the adjacent medrese, ddr al-kurrd* (Kur^dn reciters&#039; quarters), school and clock-house. The miiderris of the Sellmiye medrese was considered the chief miiderris of the city. The medrese was subsequently used as a military detention centre and is now a museum of antiquities, while the ddr al-kurra3 houses an ethnographic museum. The library was later enriched by many wakf books, but some valuable books were lost during the Bulgarian occupation. Edirne was an important centre of Islamic learning, which was allowed an independent course, as in Istanbul and Bursa. Apart from those already mentioned, there were important medrese?, in the court-yard of the Uc-sherefeli Djamic (founded by Murad II) and the Peykler Medresesi, founded in the same place by Mehemmed II. These medreses, built in the classical Ottoman style, are 686 EDIRNE — EDREMIT today ruined, but could still be restored. Many markets were also built in Edirne, largely as a source of revenue for the upkeep of the pious foundations in the city. The first of these is the covered market of Mehemmed I (14 domes, 4 gates), which was a wakf of the Eski I&amp;gt;jamic. The covered market built by Murad II, known as the Old Market, fell into ruin in the second half of the nth/ I7th century. Murad III had a market built by Sinan, and known as Arasta (73 arches, 124 shops), to provide revenue for the Selimiye mosque. Sinan also built a market with six gates for Semiz CA1I Pasha. The city contained also a large number of khans. Of these Sinan built the Large and the Small khans of Riistem Pasha and also the Tash-khan built for Sokollu. Another khan which is still in existence is that built in the beginning of the nth/ i7th century by Ekmekcl-zade Ahmed Pasha. At the beginning of the ioth/i6th century there were in all 16 khans and markets in Edirne. Later the number increased, French and English merchants also having their places of work. The trades practised in Edirne included dyeing, tanning, soap-making, distillation of attar of roses, carriage-building etc. Edirne was also famous for its own style of bookbinding. The city&#039;s water supply was ensured by the Khasseki Sultan aqueduct built in 937/1530. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There were also some 300 public fountains, most of which have now disappeared. Apart from the palace bridges, there were in Edirne four bridges over the Tundja and one over the Meric, the oldest being the bridge of GhazI Mikhal, built in 823/1420. At first the administration of Edirne was in the hands of a kadi and of a su-bashi (who was probably the same person as the dghd of Janissaries mentioned by Pococke). After the conquest of Istanbul the bostdnd/[i-bashi was made responsible for the administration. The kadi of Edirne, who had a daily allowance of 300 aspers at the beginning of the ioth/ 16th century, could expect promotion to Istanbul, and had, according to Ewliya Celebi, 45 deputies (nd^ib). He was appointed and dismissed by the central government. One interesting local official was the Chief Gardener (ketkhudd-yl bdghbdniydri), responsible for the care of private gardens and orchards on the banks of the three rivers (Hibri gives their number as 450, suggesting that it had been larger before, Enis al-miisdmirin, f. 26). The city of Edirne was a crown domain (khdss) of the Sultans, producing a revenue of nearly two million aspers at the beginning of the ioth/i6th century. Money was sometimes sent from the Edirne Treasury to help meet the requirements of Istanbul. Edirne used also to be the seat of a Greek Orthodox Metropolitan and of a Chief Rabbi. With more than 50 zdwiyas and tekkes, Edirne bred many famous dervish sheykhs. Among the most famous were the Mewlewls Djelal al-DIn and Djemal al-DIn in the reign of Murad II, and Seza3! Hasan Dede (d. 1151/1738), considered the second pir of the GulshenI tarika. The beauties of Edirne have been described in many poems, including the Humdyunndme of cAla3 al-DIn CAH and the Tabakdt al-mamdlik of Kodja Nishandji. A local poet, Khayall, wrote a poem ending in the refrain Edrine, and this has often been imitated. Finally, Edirne is graphically described in Nefcfs kasida to the Sultan. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 Bibliography: A detailed monograph on Edirne, with a history of the years 76o-io43/ 1359-1633, was written by Hibri [q.v.] of Edirne in 1046/1636 under the title Enis al-musdmirin; it is still unpublished, but is extracted in HadjdjI Khalifa&#039;s Rumeli und Bosna, tr. v. Hammer, Vienna 1812, 1-15, and in the so-called Chronicle of Djewri (Istanbul 1291-2), cf. HammerPurgstall, GOR, x, 691 ff., and Babinger, 213; there is a continuation, called Riydd-i belde-i Edirne, by BadI Ahmed Efendi (1255-1326/1839- 1908). Besides the long section in Ewliya Celebi, Seydhatndme, iii, there are descriptions by European travellers in the i7th and i8th centuries (John Covel, in Th. Bent, Early voyages and travels in the Levant, London 1893; Antoine Galland, Journal, ed. Ch. Schefer, Paris 1881; E. Chishull, Travels in Turkey, London 1747; Letters of Lady Wortley Montague, letters 25-34). The decay of the city in the beginning of the igth century is described by George Keppel, Narrative of a journey across the Balcans, London 1831, i, and by Moltke, Briefe uber Zustdnde und Begebenheiten in der Turkei6, 150 ff.; Nicolas de Nicolay, Navigations . . ., gives types of the inhabitants in the ioth/i6th century. Views and plans of the mosques and other buildings are given by C. Sayger and A. Desarnod, Album d&#039;un voyage en Turquie en 1829-1830, Paris n.d., fol., Thomas Allom and Robert Walsh, Constantinople, ii, 73, 77, and notably by C. Gurlitt, Die Bauten Adrianopels, in Orientalisches Archiv, i, p. i and ii (cf. G. Jacob in IsL, iii (1912), 358-68). Works in Turkish include: the Sdlndmes of the vilayet of Edirne; Rifcat cOthman, Edirne Rehnumdsi, Edirne 1335/1920; Oktay Aslanapa, Edirnede Osmanh devri abideleri, Istanbul 1949; M. Tayyib Gokbilgin, XV-XVI asirlarda Edirne ve Pasa livdsi, Istanbul 1952; idem, &amp;quot;Edirne&amp;quot; in I A. (M. TAYYIB GOKBILGIN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Duruz&amp;diff=501</id>
		<title>Duruz</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Duruz&amp;diff=501"/>
		<updated>2024-04-22T12:16:05Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;DURUZ (Druzes), sing. Durzl, a Syrian people professing an initiatory faith derived from the Ismaciliyya [q.v.]. They call themselves Muwahhidun, &amp;quot;unitarians&amp;quot;, and number (in the mid-twentieth century) almost 200,000, living in various parts of Syria, especially in the mountains of the Lebanon, Anti-Lebanon, and Hawran, chiefly as cultivators and landlords. The faith originated in the closing years of the reign of al-Hakim [q.v.], Fatimid Caliph of Egypt...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;DURUZ (Druzes), sing. Durzl, a Syrian people professing an initiatory faith derived from the Ismaciliyya [q.v.]. They call themselves Muwahhidun, &amp;quot;unitarians&amp;quot;, and number (in the mid-twentieth century) almost 200,000, living in various parts of Syria, especially in the mountains of the Lebanon, Anti-Lebanon, and Hawran, chiefly as cultivators and landlords. The faith originated in the closing years of the reign of al-Hakim [q.v.], Fatimid Caliph of Egypt (386-411/996-1021). According to the Ismacili Shici faith then officially received in Egypt, al-Hakim, as imam, was the divinely appointed and authoritative guardian of Islam, holding a position among men which answered to that of the cosmic principle al- *akl al-fac ca/, the active intellect, and unquestionable head of the Ismaclli religious hierarchy. Al-Hakim proved an eccentric ruler both in his personal life and in his religious policy, which flouted alternately the feelings of Ismacilis and Sunnis alike. In his last years he seems to have wished to be regarded as a divine figure, above any rank which official Ismacilism could accord him. A number of Ismacilis were in fact inclined so to regard him and, evidently with his private permission, set about organizing a following in the expectation of a public acknowledgement of the position. The first of these men to catch the public eye was al-Darazi [q.v.], a non-Arab (like several of the leaders); the whole movement was called al-Daraziyya (or al-Durziyya) on his account. He seems to have interpreted the mood of the Hakim-cult circles in terms of a recurrent Ismaclli heterodox attitude which exalted the td&amp;gt;wil (inner truth) and its representative, the imam, over the tanzll (outward revelation) and its representative, the Prophet; so 632 DUROZ giving the current imam, al-Hakim, a supernatural status as embodiment of al-cakl al-kulli, the highest cosmic intellect. But his public activity (408/1017-8) caused disturbances and forced al-Hakim to be more cautious. In 410, however, al-Hakim gave his support to another leader, Hamza b. CAH [q.v.] of Suzan in Iran, who gave to the Hakim cult its definitive Druze form. Hamza had begun his mission in 408/1017 (the first year of the Druze era—the second being 410, when the public mission was renewed) and claimed to have been the only authorized spokesman for alHakim from the first. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In 410, after al-Darazi&#039;s death, he tried to rally the whole movement under himself. His doctrine was evidently more original than alDarazi&#039;s. It was, like Ismaclli doctrine generally, a doctrine of cosmic emanation from the One and of return to the One through human gnosis. But it was unique in its special emphasis on the immediate presence of the cosmic One and made correspondingly rather less of the subordinate emanations. Hence Hamza called his own followers &amp;quot;Unitarians&amp;quot; par excellence. For Hamza, al-Hakim was no longer merely imam, however highly exalted. Hamza himself was the imam, the human guide, and therefore al-^akl alkulll, the first cosmic principle; while al-Hakim was the embodiment of the ultimate One, the Godhead who created the Intellect itself and was accordingly Himself beyond name or office, beyond even good or evil. Compared to Him, CA11 and the Ismacill imams as such were secondary figures (though, since the One is ever present even when unrevealed, some of the latter, together with several obscure figures from earlier times, had also been embodiments of the One in their time). In al-Hakim, the One was uniquely present openly in history. The contrasting extravagances of his life expressed the workings of the ultimately Powerful, Whose acts could not be called to account, though they always revealed a meaning to His imam, the cakl, the cosmic intellect, Hamza. Al-Hakim was the present makdm, locus, of the Creator; only in knowledge of Him could men purify themselves. Accordingly, Hamza&#039;s teaching was no longer strictly an extremist Ismacilism, though it made use of extremist Ismaclli conceptions and language; it claimed to be an independent religion superseding both the SunnI tanzll and the Ismacili ta&#039;wil. Hamza evidently looked to al-Hakim to introduce, by his caliphal power, the messianic culmination of history, forcing all men to discard the various symbolisms of the old revealed religions, including Ismac!lism, and to worship the One alone, revealed clearly in al-Hakim. In preparation for al-Hakim&#039;s decisive move, Hamza, as imam, built up his own organization within the Hakim-cult circles to spread the true doctrine. Like al-Hakim and Hamza himself, the members of this organization embodied cosmic principles. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There were five great hudud, cosmic ranks, adopted in a modified form from Ismaclli lore: the  35-40, 76-83; Henri Aucapitaine, Etude sur les Druzes in Nouvelles Annales des Voyages, VIme serie, February 1862; Magasin pittoresque, 1841, 367, and 1861, 226. For chroniclers on the earliest period, see Silvestre de Sacy, Expose (Nuwayri, Nihdyat al-Arab; Md. Djacfarl, Anhad[ al-tard\k; Severus of Ushmuriayn, Life of Patriarch Zechariah; Abu &#039;1-Mahasin Ibn Taghribirdi, al-Nud^um alzdhira [based on Sibt Ibn al-Djawzi, Mir*dt alzamdn]; and Djurdjus al-Makin, Ta^rikh alMuslimln). The latter is based on Yahya alAntakl, continuation of Eutychius, Scriptores Arabici, text, ser. Ill, vii/2, ed. L. Cheikho, B. Carra de Vaux, H. Zayyat, Beirut 1909, 220 ff.; see also Ibn al-cAdim, Ta^rikh Halab, s.a. 423; M. G. S. Hodgson, Al-Darazi and Hamza in the origin of the Druze religion, in JAOS, Ixxxii (1962), 5-20. (M. G. S. HODGSON) (ii) — OTTOMAN PERIOD When the Ottoman and the Mamluk armies met in battle at Mardj Dabik in 922/1516, the Druzes fought on both sides. The Buhturids from the west of the country fought on the side of the Mamluks, while the Macnids of Shuf supported the Ottomans by allying themselves to Ghazall, the nd^ib of Damascus. Under the Ottomans, the Druzes were governed by local dynasties, of which the Al Tanukh, the Macnids and the vShihabids, and particularly the last two (for whose genealogy see Zambaur, i, 108 ff.) were the most important. At the battle of Mardj Dabik the Macnids were led by the Amir Fakhr alDin I, who at the crucial point changed sides, abandoning the Mamluk Kansuh al-Ghuri and going over to Sultan Sellm I in Damascus. The Sultan rewarded him with overlordship over the amirs of Mount Lebanon, the Al Tanukh dynasty being confined to Sayda and Sur (Blau, Zur Geschichte Syriens, in ZDMG, viii (1854), 480 ff.). In 951/1544 Macnid rule passed to Fakhr al-Din&#039;s son Korkmaz. Druze attacks against the Ottomans led in 992/1584 to a punitive expedition by Ibrahim Pasha, the wall of Egypt. The son of Korkmaz, the Amir Fakhr al-DIn DUROZ 635 II [q.v.] challenged the wall of Tripoli, Sayf-oghlu Yusuf Pasha. He had some initial successes, but was eventually forced to withdraw to the Mountain, after the defeat of the rebels in 1016/1607 in the battle between Kuyudju Murad Pasha and Djanbulatoghlu, the importance of whose family among the Druzes dates from this time. The Druze alliance dissolved as a result of the expeditions led by land by the wall of Damascus, Hafiz Pasha, and by sea by the Kapudan Pasha Okiiz (&amp;quot;The Bull&amp;quot;) Mehmed Pasha between 1018/1609 and 1022/1613. Fakhr al-Dln allied himself to Florence in 1017/1608 and on 30 Radjab 1022/15 September 1613 he went to Italy to seek help under the alliance, returning to the Djabal in 1027/1618. Macnid rule was preserved during his absence, particularly as his spies in Istanbul and Damascus gave preliminary warning of any Ottoman military measures. Although the Ottoman Sultan, by a fermdn issued in 1034/1625, recognized Fakhr al-DIn as Amir of the Druzes from Aleppo to Jerusalem (Haydar, i, 715), the latter was subjected to constant pressure from Kiiciik Ahmed Pasha, who had been appointed wall of Damascus by Murad IV. In 1044/1634 the Druzes were decisively defeated at Magharat Djarzln, the Amir and three of his children being carried off prisoner to Istanbul, where all but Husayn Bey were executed. The death of Fakhr al-DIn marked the end of Macnid ascendancy. It was followed by KaysiYamani dissension. Fakhr al-DIn, like the ruling branch of the Al Tanukh before the Macnid ascendancy, belonged to the YamanI clan (known as akll, &amp;quot;white&amp;quot; by the Ottomans, the Kaysis being known as &amp;quot;red&amp;quot;, kizllli, cf. Findiklili Mehmed Agha, Ta^rikh, Istanbul 1928, i, 215; C.-F. Volney, i, 414, note i). Amir Malham, who succeeded him in IO45/ 1635, represented the Kaysi clan and was opposed by the Amir cAli cAlam al-DIn on behalf of the Yamanis. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dissension gave openings for Ottoman intervention, as in 1061/1651 by the wall of Tripoli, Hasan Pasha. In 1064/1654 Amir Malham extended his rule to Safad, by agreement with the wall of Damascus. Malham died in 1069/1659 and was succeeded in the Djabal by his son Amir Ahmad, the last Macnid ruler, who died in 1108/1697 and was succeeded by Shihabids of the Kaysi clan. The latter had been protected by Amir Ahmad, who had refused to give them up to the wall of Damascus, Kopriilu Fadil Ahmed Pasha, in 1070/1660. The wall of Damascus, helped by the wall of Tripoli, thereupon defeated the joint Macnid-Shihabid forces at Kasrawan. The two dynasties later fell out, however, with the Macnids winning a short-lived victory at al-Fulful in 1076/1666 (Ibn Sabata, Salih b. Yahya, appendix, 237). After the death of Amir Ahmad, however, it was the Shihabid amir of Rasheya, Bashlr b. Husayn, who was chosen overlord of the Djabal with the agreement of the Ottomans. The Yamanis tried unsuccessfully to undo Kaysi ascendancy: from the court in Istanbul Husayn, the son of Fakhr al-DIn II, managed, for example, to relegate Bashlr to the position of regent to the 12-year old Haydar, of the family of the amir?, of Hasbeya, whose local supporters later poisoned Bashlr. But when Haydar became Amir in his own right he crushed the Yamanis at the battle of cAyn-Dara which changed the whole feudal picture of the Djabal. Thereafter under the overlordship of the Shihabls, who tried to prevent DruzeMaronite struggles, the Djanbulats reigned over Shuf, Abu &#039;l-Lamac held Matn, while at vShuwayfat the Arslan family of the YamanI clan had to share their rule with Talmuk Yamanis. In holding together the Djabal, the Shihabls had to rely on the support of Ottoman walls, whose intervention led to the increase in the number of local shaykhs, who in turn exterted pressure on the amir. Thus, while the shaykhs, paid tribute to the amir, it was they who decided in council whether to keep the peace or wage war. Amir Haydar died in 1144/1732 in the Shihabi capital at Dayr al-Kamar, having in 1141/1729 abdicated in favour of his son Malham. Under the latter&#039;s rule which lasted until 1167/1754, the port of Bayrut regained the importance which it had enjoyed under Fakhr al-DIn and became the second Shihabi centre after Dayr al-Kamar. Many of Malham&#039;s children were converted to Roman Catholicism, Christianity in general gaining ground in the Djabal. Malham and his successors generally tried to maintain a balance between local Muslims and Christians. Thus, when in 1171/1758 Greek pirates flying the Russian flag attacked Bayrut and when local Muslims retaliated by attacking the Franciscan monastery in the town, two of the Muslim leaders were hanged at the Amir&#039;s orders. Malham was succeeded by his brothers Ahmad (the father of the historian Ahmad al-Shihabi) and Mansur, although Nucman Pasha, the Ottoman wall of Sayda, appointed to the amlrate Kasim b. cUmar, who, however, had to content himself with the area round Hazlr. Kasim died a Christian in 1182/1768, his son Bashlr II also making no secret of his Christian beliefs (Blau, op. cit., 496; Lammens, La Syrie, Beirut 1921, ii, 100 ff.). These conversions did not, of course, prevent the majority of Druzes from retaining their faith, a fact which sowed the seed of future trouble. Mansur was dismissed in 1184/1770 by Derwish Pasha, the wall of Sayda, and replaced by Amir Yusuf. In 1185/1771 when the Russian fleet commanded by Alexei Orlov was encouraged by Zahir al-cUmar, the rebel ruler of Safad and Acre, to bombard Bayrut, Mansur sued for peace against payment of 25,000 piastres, while Amir Yusuf asked for Ottoman reinforcements, whereupon cUthman Pasha, the wall of Damascus, despatched Djazzar Ahmad Pasha who occupied Bayrut in the name of Amir Yusuf. The latter succeeded, however, in ejecting this unwelcome deputy from Bayrut in 1187/1773 after a four-month siege, in which he was helped by the Russian fleet which he summoned from Cyprus. Nevertheless, Djazzar Ahmad Pasha continued to exert pressure from Acre and Sayda on the Shihabls of the Djabal. Payment of a tribute and loyalty to the Ottoman cause in the face of the Napoleonic expedition from Egypt, did not shield Bashlr II from this pressure. Even although Yusuf Diya Pasha, the commander of the Ottoman forces against Napoleon, confirmed Bashlr as ruler of the Djabal, Djazzar Ahmad Pasha had him expelled by forces commanded by Husayn and Sacd al-DIn, the sons of the Amir Yusuf, whom he wanted to appoint in his place. Bashlr sought refuge with the British admiral Sidney Smith, who took him in his flagship to al-cAr!sh, returning later to the Djabal, Djazzar Ahmad Pasha contenting himself this time with keeping one of Bashlr&#039;s sons as a hostage. Pressure on the Druzes decreased in 1804 with the death of Djazzar Pasha. In 1810 when the Wahhabls threatened Damascus, the wall Yusuf Pasha asked the help of Siileyman Pasha, the sandiak-beyi of Acre, who in turn summoned the Druzes to Damascus. The Druzes forced the departure of Yusuf Pasha and were only with difficulty compelled to retire into the 636 DURtfZ Hawran by Suleyman Pasha&#039;s successor, cAbd Allah Pasha. Bashir&#039;s absence from the Djabal had, however, caused so much resentment that the wall of Damascus and cAbd Allah Pasha were forced to allow the shaykhs to summon him back to the Lebanon. Bashir thereafter sided with cAbd Allah Pasha, in his revolt against the Ottomans in Acre, whereupon his rival Shaykh Djanbulat had cAbbas al-Shihabl proclaimed amir, while Bashir and his sons had to seek refuge with Muhammad CAH in Egypt. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Before long, however, Bashir was back, defeated Djanbulat at the battle of Mukhtara in 1825 and had him executed. In the following year, an attack on Bayrut by the fleet of the Greek insurgents led once again to a pogrom of local Christians, many of whom emigrated to the Djabal. Muslim feeling against Bashir was also inflamed by the permission given to Melkite Christians to settle in the Djabal. In 1830 Bashir once again helped cAbd Allah Pasha, this time to suppress a revolt in Nablus. He then sided with Muhammad CAH against the Ottomans and helped the conquests of Ibrahim Pasha. (M. C. §iHABEDDIN TEKINDA6) After the Kiitahya agreement of 1833 Bashir did his best to help the Egyptians, securing in return a wide autonomy for the Lebanon. Egyptian rule was at first welcomed, particularly as certain impositions on non-Muslims were abolished, but difficulties arose when Ibrahim Pasha tried to confiscate firearms and to call up Druzes. In 1835 Ibrahim Pasha introduced troops into Dayr al-Kamar and tried to collect the arms of local Christians but preferred later to suspend his measures in so far as they affected the Druzes. Nevertheless a Druze revolt broke out in 1837 when an attempt was made to call up Druzes in the Hawran, who retaliated by assassinating Ibrahim Pasha&#039;s emissaries. The Ottoman Government tried to stir up the Druzes and to supply arms to them, Ibrahim Pasha retaliating by stirring up the Kurds and by closing Syrian ports to Ottoman shipping. A Druze revolt broke out in Ladja, but from his palace in Bayt al-DIn, from where he exercised wide influence over the Maronites, Bashir succeeded in preventing its spreading from the Hawran to the Lebanon, believing as he1 did that thanks to French support the Egyptians would be finally victorious. A general revolt in the Lebanon, including this time the Maronites, broke out again, however, when Ibrahim Pasha made another attempt to call in arms and Egyptian forces in Bayrut found their communications cut. On 14 August 1840 the British naval commander Sir Charles Napier established contact with the rebels, who were supplied with arms after the joint bombardment of Bayrut the following month by British, Austrian and Ottoman ships. After vainly waiting for help from Ibrahim Pasha in Dayr al-Kamar, Bashir submitted to the Sultan, whose troops were in the process of reconquering Syria as a result of the London agreement. Bashir&#039;s personal security was guaranteed, but he was nevertheless deposed in favour of a relative, Bashir Kasim Malham. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The Egyptian occupation on the one hand disorganized the feudal structure of the Djabal and, on the other, sharpened antagonism between the Druzes and the Maronites. Bashir Kasim&#039;s rule lasted for approximately one year and was underpinned by the Mushlr of Sayda, Selim Pasha, whose seat of government was transferred to Bayrut and who formed a mixed council of the various communities to advise the amir. Taxation reform (the Egyptians had raised the taxation of the Djabal from 3,650 to 6,500 purses and this was then reduced to 3,500 purses) and the question of compensation led to communal friction, which erupted at Bacaklin, after which many houses and shops were set on fire at Dayr al-Kamar. Relative peace was restored after the Druze adventurer Shibal al-cUryan, who was in the service of the wall of Damascus, was forced to return to that city from Zahla. These events caused much stir abroad and led to foreign complaints against the Ottoman administration. The Ottomans thereupon deposed Bashir Kasim, and entrusted the administration of the Djabal directly to the ser&#039;asker Mustafa Nuri Pasha, who in turn appointed to the amlrate one of his infantry commanders, the mlrliwd cOmer Pasha. Continued foreign displeasure led to the despatch to Bayrut of Selim Bey as an investigator in 1842, but the latter&#039;s report that the situation was satisfactory and that the appointment of either a Druze or a Maronite amir was impossible, was disbelieved by foreign ambassadors at the Porte. Meanwhile new incidents were reported, whereupon Escad Mukhlis Pasha was appointed mushlr of Sayda, and after his arrival at Bayrut the sercasker&#039;s mission was declared completed. Escad Pasha appointed two kd*im-makdms, the Maronite Haydar from Bayt Abi &#039;l-Lamic and the Druze Mir Ahmad from Bayt Arslan, and detached the northern districts of Djubayl from the Djabal, placing them under Tripoli. More serious troubles broke out in 1845, when Escad Pasha was succeeded by the wall of Aleppo, Wedjihl Pasha. Bloody incidents included an attack by the Maronites on the Druzes of Matn as well as Druze attacks on the monasteries of Abi and Sulima which were set on fire. Accusations and counter-accusations followed, the French accusing Wedjihl Pasha of being pro-Druze, while the French themselves were being accused of stirring up the Maronites. Another mission was then undertaken by the Foreign Minister Shekib Efendi, who started by demanding that all arms should be handed in, an order which led to resistance and further complications. A further emissary, the ferlk (divisional general) Emm Pasha was sent to Bayrut in January 1846. He helped Shekib Efendi in his work of reorganization, returning with him in June 1846. Shekib Efendi&#039;s reforms provided for the retention of the two kd*im-makdms, advised by mixed councils, special deputies (wekll] being elected in villages having a mixed population. The two kd^im-makdms were to receive a salary of 12,500 piastres a month each, and to be appointed and dismissed directly by the Sultan on the advice of the mushlr of Sayda. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The councils were given judicial as well as administrative and financial powers. Stability was thus established at the beginning of 1847, even although the failure to expel some trouble-making Druze leaders created difficulties. Taxes were apportioned between the two communities, the Maronites being asked to pay 1994 and the Druzes 1506 purses. Peace was preserved until the khatt-i humdyun of 1856, which by its promise of concessions to nonMuslim subjects led to a more generalized ChristianMuslim rivalry. The first signs of trouble appeared in 1859. In the following year the Druzes and the Maronites clashed openly, whereupon Khurshid Pasha sent troops to the border between the two fyadds. This did not prevent the major outbreak of 1860: in May the Druzes attacked and set fire to villages in Matn; in June they were joined by Druzes from the Hawran, led by Ismacil Atrash (the Djabal Druzes being led mainly by Sacld DjanDUROZ — DUST MUHAMMAD 637 bulat and Khattar Ahmad). While the General Council of the province (Medjlis-i &#039;Umumi) rejected the wall&#039;s suggestion to send troops, the Druzes overpowered the defenders of Government House at Hasbeya, massacring the local Christians: similar outrages were perpetrated at Rasheya, Bacalbak (where local government was overthrown by the Harkubin family), Zahla and Dayr al-Kamar. To crush the insurrection the Ottoman Government dispatched the Foreign Minister Fu3ad Pasha, arming him with emergency powers. His arrival coincided with a massacre of Christians in Damascus by the local mob, reinforced by Druzes and Bedouins. In the meantime Khurshid Pasha had secured an armistice between Druzes and Maronites, of which Fu&#039;ad Pasha did not approve, on the grounds that it compromised future judicial proceedings, but which he feared to denounce as bloodshed might then be renewed. France intervened directly by landing 5,000 troops and by suggesting the total expulsion of the Druzes from the Djabal. This Fu5ad Pasha succeeded in avoiding by taking firm action against guilty Druze leaders, pursuing and apprehending them, and finally putting them on trial at a court-martial at Mukhtara, where some of them were sentenced to death. He also took severe punitive action in Damascus and had the wall Ahmed Pasha sent under escort for trial in Istanbul, Khurshid Pasha having also been dismissed from Bayrut. These measures made possible the evacuation of French troops from the Djabal. Under the agreement signed on 9 June 1861, the Djabal was completely detached from the wildyets of Bayrut and of Damascus and placed under a Christian mutasarrif, who was, however, to come from outside the district. The mutasarrif was to be advised by an agent (wekil) from each community. Administrative councils were also formed at the centre and in seven newly formed kadds; a mixed police force was also constituted. At the instance of foreign embassies, an Armenian Catholic, Dawud Pasha, was appointed mutasarrif, a post which he retained for five years and in which he was succeeded by a Christian Arab, Franko Pasha. Dawud Pasha had many schools opened in Druze as well as in Maronite villages, and the Druzes continued to prosper under his successor. Disorder continued to prevail, however, among the Druzes of the Hawran who were joined by refugees from the Lebanon, so that Djabal Hawran began to be known as Djabal Duruz. Here Druzes came under the ascendancy of the Atrash family, as a result of the leading role played by Ismacll al-Atrash in the events of 1860. IsmacH&#039;s son Ibrahim raided Suwayda, the capital of the Djabal Hawran, in 1879. When the wall of Damascus led a punitive expedition against him, the Druzes put up a stiff resistance until an armistice was concluded in 1880. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
There was more trouble when Ibrahim&#039;s son Shibli was imprisoned at Darca by the Ottoman authorities, as a result of incidents which were largely economic and social in origin. The Druzes rose up again and Shibli had to be freed. Shibli was once again arrested and once again freed by a Druze insurrection in 1893, when in alliance with the Ban! Fadjr he led his followers against the Ruwala tribe. During these troubles many Druze families were banished to Anatolia, but they were later allowed to return, while, at the same time, projects to call up the Druzes for military service were dropped. In the meantime the Druzes in the Lebanon remained peaceful until 1897 when they complained that Maronite pressure was constantly increasing and when they demanded the formation of a separate kadd for the 10,000 Druzes of Matn, in case the Maronites succeeded in detaching four communes (ndfyiya) from the only one existing Muslim kadd at Shuf. After the Young Turkish Revolution of 1908 operations against the Druzes were entrusted to SamI Pasha, who proclaimed martial law and then summoned the Druze leaders to Damascus where he had many of them executed. Druze resistance continued, nevertheless, until 1911. Druze demands became irrelevant when, after the beginning of the First World War, the capitulations, and with them Lebanese autonomy, were abolished and Ismacll Hakkl Bey was appointed independent mutasarrif. During the war, Djemal Pasha kept some Druze leaders as &amp;quot;guests&amp;quot; in Jerusalem. Also during the war, the Druze leader, Yahya al-Atrash, whom Djemal Pasha accused of complicity with the French (Khdtirdt, Istanbul 1339, 179), died and was succeeded by his son Sellm. Djemal Pasha praised the services of two members of the Atrash family, Naslb and cAbd al-Ghaffar, but a third member, Sultan, whose father had been executed by SamI Pasha, was opposed to the Ottomans and was the first Druze leader to enter Damascus with the Allied troops on 2 October 1918.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(M. TAYYIB GoKBiLGiN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=500</id>
		<title>İslam Ansiklopedisi</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=%C4%B0slam_Ansiklopedisi&amp;diff=500"/>
		<updated>2024-04-22T12:05:04Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Prof. M. Tayyib Gökbilgin’in 10.5.1959 tarihli notu: ==&lt;br /&gt;
İslam Ansiklopedisi’nin Türkçe neşrinde yeniden yazılan bir kısım maddeler sadece matbu veya bilinen kronik ve tarihlere göre değil, aynı zamanda arşivlerde son zamanlarda ele geçen orijinal vesikalara istinat ettirilmiş ve o zamana kadar malum olanlara daha yeni bilgiler katılmıştır. Mesela, Osmanlı Devleti teşkilatına ait istilahlardan &amp;quot;AMEDCI&amp;quot; maddesinde (1941) Topkapı Sarayı Arşivi&#039;ndeki bu konuya dair bir vesikadan, ARPALIK maddesinde (1942), XVII. asırda vefat eden bir vezirin arpalıklarının havass-i humayuna ilhakı meselesinde bir arşiv vesikasından, BABIALI maddesinde (1942), &amp;quot;BAŞMAK&amp;quot; ve &amp;quot;BAŞMAKLIK&amp;quot; maddelerinde (1943) yazma bir tarihten ve yine yazma halindeki bir kanunnameden (Kanunname-i Avni) arşiv vesikalarından faydalanılarak bu istilahların bugünkü bilgilere göre tam bir tarif ve izahları yapılmıştır. Keza, &amp;quot;CANBAZAN (1944) ve ÇİNGENELER&amp;quot; (1945) maddelerinde &amp;quot;&#039;canbazan-i vilayet-i Rumeli&#039;&amp;quot; ve Rumeli’deki Çingane Livası ve diğer kısımlar tamamen orijinal vesikalara, bu husustaki kanunnamelere göre ve Arşivdeki tahrir defterlerine dayanılarak yeni bir görüşle yazılmış ve hukuki ve askeri statüleri, dağıldıkları yerler tespit edilmiş, aynı zamanda, bunların Musellem ve Yürük teşkilatları veya timarlı sipahileri ile münasebet ve farkları izah olunmuştur. &amp;quot;KONSOLOS&amp;quot; (1954) maddesinde de bu müessesenin geçirdiği safha ve tekamüller anlatılırken bir takım yeni malumatın ilavesi de mümkün olmuştu.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hal tercümelerinden bir kısmı mevcut yerli ve yabancı kaynak ve tetkiklere istinat eden birer kompilasyon mahiyetinde iseler de (&amp;quot;Msl.ALI PAŞA ”Hadim”, ALI PAŞA ”Semiz” 1941, ARİFİ PAŞA 1942, CAFER ÇELEBI, CELAL-ZADE, CEVAD PAŞA 1944, KÖPRÜLÜLER 1954, LUTFİ PAŞA 1954, MİDHAT PAŞA 1957, MİHAL-OĞULLARI 1958&amp;quot;), diğer bir kısmı yeni vesikalara dayanılarak yapılan tamamen orijinal tetkikler vasfını taşırlar (&amp;quot;Msl.CIGALA-ZADE 1944, DİLAVER PAŞA 1945, HASAN PAŞA SOKOLLU 1949, HURREM SULTAN 1950, İBRAHİM ‘Sultan’, İBRAHİM HAN 1951, İBRAHİM PAŞA ”Pargalı” 1952, KORKUT ŞEHZADE 1954, MEHMED III. 1957, MEHMED PAŞA SOKULLU 1957&amp;quot;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu seri içinde yazılan semt, şehir ve bölge tarihleri de ekseriya aynı şekilde yapılan uzun ve dikkatli incelemelerin mahsulü ve en yeni bilgilerin muhassalası sayılabilirler: Basra 1943, Boğaziçi 1943, Çaldiran 1945, ÇIRAĞAN SARAYI 1945 maddelerine bazı ilaveler yapılmışsa da bilhassa DÜRZİLER 1945, EDİRNE 1946 ve KÜTAHYA 1955 maddeleri çok esaslı ve ehemmiyetli tetkiklerle orijinal birer şekil almışlardır. Dürzi’lerin XIX. asırda tarihi, orijinal bir yazma mecmuadan alınan vesikalarla Ansiklopedide hülasaten, sonra da BELLETEN’de mufassal bir şekilde (1840&#039;tan 1861&#039;e kadar Cebel-i Lübnan meselesi ve Dürzi’ler, 1946) yazıldığı gibi, Edirne ve Kütahya şehir ve sancakları da, Arşivdeki tapu ve tahrir defterlerine göre, asırlar boyunca geçirdikleri istihale ve gelişme içinde izah olunmuştur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1941 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Hadim]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ali Paşa, Semiz]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Amedci]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1942 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arifi Paşa, Ahmed]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Arpalik|Arpalık]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1943 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[BabıAli|Babiali]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basra]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Basmak&amp;quot; &amp;amp; &amp;quot;Basmaklik]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Boğaziçi(Tarihte Boğaziçi)]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1944 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cafer Çelebi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Celal-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Cevdet Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[CİĞALA-ZÂDE Sinan Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çaldıran Muhaberesi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2012/03/Article-19-Turkish.pdf Canzaban]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1945 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çırağan Sarayı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Çingeneler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dilaver Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dürziler|Dürziler 1833-1840’ta]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1946 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Edirne]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Eğri]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Erdel (A.Decei ile)]]&amp;quot; | E.İ.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1949 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hasan Paşa, Sokullu-Zade, Vezir-Zade|Hasan Paşa, Solullu-Zade, Vezir-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1950 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hürrem Sultan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Hüseyin, Son Cezayir Dayısı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1951 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-46.pdf İbrahim]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Han]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1952 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[İbrahim Paşa, Pargalı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1954 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Konsolos]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-64.pdf Korkut.Abu’l-Hayr Muhammed Korkut]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1955 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Köprülüler]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Kütahya]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[https://tayyibgokbilgin.info/wp-content/uploads/2013/01/Article-92.pdf Lütfi Paşa]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1956 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mehmed III]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Ameddji]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1957 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Sokullu Mehmed Paşa|Mehmed Paşa, Sokullu]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1958 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Midhat Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Mihal Oğulları]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1959 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;&#039;[[İstanbul&#039; OsmanlI Turklerinin MuhasarasI; Istanbul’un Fethi]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müdir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müeyyed-Zade]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Beylik]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1960 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müneccimbaşı|Müneccimbaşı | Dervis Ahmed Dede b. Lütfullah&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müşir]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Müteferrika]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nahiye]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Naşuh Paşa]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Navarin]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1961 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dawud Pasha]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Dede Aghac]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1962 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nişancı]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Nizam-ı Cedid]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Orhan]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Oruç Reis]]&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Osman I&amp;quot;]] | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;[[Djanbazan]]&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1963 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Duruz&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Edirne&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Erdel (Decei ile)&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1964 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sancak-I Serif&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Saray&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Savci&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sekban&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Selanik&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1966 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Hekim-Bashi&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Sipahi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Solak&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1967 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman I (Kanuni)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Suleyman Celebi&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1969 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ibrahim Pasha&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1972 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tirhala (Tadil ve Ikmal)&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastallani&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Kastamonu&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1974 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Tokat&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Hadim&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ali Paşa, Semiz&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1978 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Amedci&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arifi Paşa&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Arpalik&amp;quot; | Kucuk Turk-Islam Ansiklopedisi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1979 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Ulema&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== 1982 ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Varna&amp;quot; | İ.A.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;quot;Korkud Beyazid&amp;quot; | E.I. ENGLISH&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Djanbazan&amp;diff=499</id>
		<title>Djanbazan</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Djanbazan&amp;diff=499"/>
		<updated>2024-04-22T12:05:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;Djanbazan (Persian plural of donbaz, see previous article) — the name of a military corps in the Ottoman Empire. It is not known exactly when the corps was founded, although it may have been during the reign of Orkhan Ghazi [q.v.]. The donbazan served only in times of war, akin to the azab [q.v.], gharibdan, and cerekhor (&amp;quot;territorial&amp;quot; miners and sappers). Grzegorzewski (Z dziejów Rumelii w epoce wyprawy wiedeńskiej, Lwow 1912, 53 ff.) believes, howe...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Djanbazan (Persian plural of donbaz, see previous article) — the name of a military corps in the Ottoman Empire. It is not known exactly when the corps was founded, although it may have been during the reign of Orkhan Ghazi [q.v.]. The donbazan served only in times of war, akin to the azab [q.v.], gharibdan, and cerekhor (&amp;quot;territorial&amp;quot; miners and sappers). Grzegorzewski (Z dziejów Rumelii w epoce wyprawy wiedeńskiej, Lwow 1912, 53 ff.) believes, however, that they were organized in 844/1440 by Murad II [q.v.] to confront the first Balkan expedition of John Hunyady and that they participated in the battle of Varna. The donbazan served in the vanguard and were entrusted with perilous tasks. This led Hammer (Staatsverwaltung, index) to classify them with the irregulars known as serden-gecti (lit. &amp;quot;mad or wild adventurers&amp;quot;), gonullu (&amp;quot;volunteers&amp;quot;) and deli (&amp;quot;madmen&amp;quot; [q.v.]). Grzegorzewski, followed by Babar (Zur wirtschaftlichen Grundlage des Feldzuges der Turken gegen Wien im Jahre 1683, Vienna/Leipzig 1916, 29 ff.), held, however, that they constituted the personal bodyguard of Beglerbegis [q.v.] and sandjak beys, similar to the janissaries, while D&#039;Ohsson (Tableau general, vii, 309) proposed that, like the gharibdan, the donbazan served as coastal militia in Anatolia.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
The donbazan later merged with the yuruks (&amp;quot;nomads&amp;quot; [q.v.]) and Tatars as well as the yayas (&amp;quot;infantry&amp;quot;) and musellems (&amp;quot;sappers&amp;quot;) to form support forces for the Janissaries (cf. Djelal-zade Nishandji, Tabakat al-mumalik fi dar al-adalet, Fatih Library MS 4467, f. 8; I. Hakki Uzuncarsili, Osmanli devleti teskilatinda kapi kulu ocaklari, Ankara 1943, 2). A kanunname dating back to the middle of the 10th/16th century exists regarding the donbazan of Rumelia. It states that 10 donbazan formed an odiak, with only one serving at a time, while the remaining nine paid 50 akces each as *avdrid-i diwaniyye [see AWDARID]. The kanunname describes the donbazan as nomads, subject to taxes (badi-i hane resumu) to their own officers (Subashi). The relatives and dependents of the donbazan were assimilated into the corps, which could also be joined by outsiders, related by marriage, and converts. The donbazan of Rumelia were considered part of the yuruk settlement of Vize; they were subject to the same penal, taxation, and other rules, and seem, therefore, to have largely originated from the same stock. However, they were subject to a more intricate system of avdrid services (Kanunname-i Donbazan, Basvekalet Arsivi, Tapu Defterleri, no. 226). The Kanunname-yi Ali-i Osman (v. TOPKAPI) states that donbazan on active duty should be regarded as soldiers and that the &amp;quot;estate duty&amp;quot; (resm-i kismet) for any killed in war exceeding 100 akces should be paid to the kadi asker, and in other cases to the kadis of wildyets.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Later, however, all donbazan were considered soldiers, and all duties became payable to the kadi Bashir of Rumelia. In 950/1543, the corps (taife) of donbazan numbered 39, and in 964/1557, it reached 41 odiaks. Ayin-i Ali (Kavanin-i Ali-i Osman, 45) gives their strength together with that of azabs as 1280, of whom one-tenth served at any given time. The corps was disbanded toward the end of the 16th century (according to D&#039;Ohsson under Selim II) alongside those of the yayas and musellems. The donbazan were cavalry troops and also bred horses for the army. After their dissolution, their name persisted in the form &amp;quot;at donbazı&amp;quot; meaning &amp;quot;horse broker.&amp;quot; (M. TAYYIB GOKBILGIN)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Osman_I%22&amp;diff=498</id>
		<title>Osman I&quot;</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Osman_I%22&amp;diff=498"/>
		<updated>2024-04-22T12:03:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== OSMAN I. &amp;#039;OŞMÂN I. (OSMAN GÂZÎ, OSMAN BEY GAZÎ OSMAN BEY, SULTAN OSMAN; 1358—-1326) ==   &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;İlk Osmanlı Hükümdarı 43* OSMAN ve Osman-oğulları sülalesinin (Osmanlı hanedanı, âl-i Osman) kurucusudur.&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;     Altı asırdan fazla bir müddet yaşamış bulunan bir devlete adını vererek, resmî ve husûsî bütün muamelâtta, muhâberâtta ve muahedelerde «Osmanlı devleti&amp;quot;, »Osmanlı imparatorluğu&amp;quot;, „Osmanlı hükümeti&amp;quot; olar...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== OSMAN I. &#039;OŞMÂN I. (OSMAN GÂZÎ, OSMAN BEY GAZÎ OSMAN BEY, SULTAN OSMAN; 1358—-1326) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;İlk Osmanlı Hükümdarı 43* OSMAN ve Osman-oğulları sülalesinin (Osmanlı hanedanı, âl-i Osman) kurucusudur.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Altı asırdan fazla bir müddet yaşamış bulunan bir devlete adını vererek, resmî ve husûsî bütün muamelâtta, muhâberâtta ve muahedelerde «Osmanlı devleti&amp;quot;, »Osmanlı imparatorluğu&amp;quot;, „Osmanlı hükümeti&amp;quot; olarak tesmiyesinden, ay-rıea bu siyâsî kuruluş ve birliğe dâhil ve bu «atmaya mensup bütün halk topluluklarına, kavim ve milletlere de «Osmanlı&amp;quot; denilmesine sebej, olan Osman &#039;in adı, aslı ve nesli, tarihî hüviyet ve şahsiyeti ve nihayet hayat ve icrââtı, şimdiye kadar, pek çok mesele ve münâkaşalara, çeşitli görüşlere, tetkik ve izahlara raevzû olmuş, bu husustaki tarihî kaynakların ve vesikaların yetersizliği ve mübhemiyeti yüzünden de, bu sahada ilgilileree tam ve kesin, her kesee kabul edebilir müşterek bir sonuca vâsıl Gİmak imkânı bulunamamıştır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Osman Gazi2.jpg|küçükresim|502x502pik|Osman Gazi&#039;nin Konstantin Kapıdağlı tarafından çizilmiş portresi.]]&lt;br /&gt;
Osman&#039;ın adı hakkındaki ayrı görüşlerden biri, Moravesik Gyaia&#039;nm Bizans kaynaklarının tetkikinden eide ettiği neticeye göre, XIV. asırda Osmanlıların devlet ve hanedana adını veren adamı Ataman olarak tanıdıkları, bu ismin, ya arap asıllı Osman adının türkçeleştiriîerek, halk iştikakı ile bu hâie getirildiği veya daha büyük bir ihtimâl ile, babasının Ertuğrui, kardeşlerinin Gündüz, Saveı, Saruyatı, oğlunun Orhan gibi tam türkçe isimler taşıdıkları göz önüne alınarak, onun adının da aslen Ataman olduğu, fakat islâm medeniyeti te&#039;siri ile ve islâmî bir isim ve resmîleşmiş olarak, Osman şekline büründüğü hakkındaki aazariyesidir (ikinci Türk tarih kon-gresi zabıtları, 1937, İstanbul, 1943, s. 498 )• Bö husustaki ikinci bir görüş H, Adnan Erzi *ain olup, Şihâb ai-Dîn Fail Allah al-&#039;Omari &#039;deki ( iU» Tuman), Yazıcı-zâde Ali &#039;nin Tarih-i âl-i Selçuk &#039;undaki (jU&amp;quot;ji Otman ) ve bir Hacı Bek-taş Velî veiâyetnâmesi &#039;sindeki Otman kayıtlarına dayanarak ve Moravesik &#039;in iddiasına yaklaşarak, Osman&#039;ın bu isimlerden birini taşımış olduğunu kuvvetle ileri sürmesi şeklindeki hüküm ve kanâattir (Osmanlı devletinin kurucusunun ismi meselesi, TM. 1943, VII — VIIÎ/l, 333 — v. dd.}. Ancak bunların her ikisinin de, umûmî bir tasvip kazanarak, fazla bir tarafdar topladıkları söylenemez. Osman &#039;m asıl ve nesli, kavmî menşe&#039;i, hem şahsî ve ailevî hüviyeti, hem de ottun adına izafetle adlanan «Osmanlıların&amp;quot; durumunu aydınlatmak bakımından, üzerinde daha fazla ve ehemmiyetle durulan bir cnsvzû olmuş, bunun hatıra getirdiği ve davet ettiği pek çok mesele ve sorular, uzun araştırmalara ve tartışmalara, türlü görüşlerin belirmesine zemin hazırlamıştır. Osman ile kendisine izafeten adlanan Osmanlıların, Oğuzların Bossok kısmım» Kayı kabilesinden büyük bir aşiretin bir boyuna mensup oldukları, sonradan etraftan iltihâk edenler ile genişleyerek, bu boyun, türklerde âdet ol-duğu üzere, sancağı altına toplandıkları reisleri Osman Gâzî &#039;nin adını aldıkları ve müteakiben kurulan devlete de «Osmanlı&amp;quot; denildiği umumiyetle kabul edilen tarihî bir vakıa ise de, Kayı kabilesinin kavmî menşei ve bunların XI. asırda tûrk âleminin şark uçlarında yaşayan rooğul cinsinden Kaylar ile aynı kavmî zümreye mensup olması meselesi bir çok münâkaşalara sebep olmuş, ortaya türlü görüşlerin çıkmasına yol açmıştır. Osman &#039;m ve Osmanlıların, Bahcat al-ta-vârıh (Şükrullab, XV. asrın ortalan ) ve Tevâ-rih-i âl-i Osman (Âşık-Paş azâde, XV. asrın ikinei yarısı) gibi eski Osmanlı vekayinâmelerinde Kayı boy ve aşiretin© mensup olduğu zikr-edilmediği hâlde, bunlar ile muasır ve Selçuklulardan bahseden bâzı tarihlerde ( msl. Yazıeı-zâde Ali, Selçuk-nâme) Osman Bey &#039;in Kayılar-dan olduğu bilmunâsebe söylenmiş, XVI. asrın başına âit Heşt hekişt (idris Bitlisi )&#039;te ilk defa, Osman &#039;m mensup olduğa aşîret „kabîle-i Kayı hlnî&amp;quot; diye, sarîh olarak, bildirilmiştir. Ancak bir taraftan bu kayıtlara dayanarak, buradaki Kayı kabilesini, ai-Birüni ve &#039;Avfi &#039;ye istinaden, aslen moğul olduğu hâlde, sonradan türkleşmiş gösteren ve Kumarlar hakkındaki tetkiki münâsebeti ile de, bunları Osman &#039;ıa ve Osmanlıların mensup oldukları kabîle ve aşîret olarak kabul eden j. Marquart &#039;in görüşü &amp;lt; Osttiirkisehe Dialekt-studien, Berlin, 1914 ), diğer yandan ilk Osmanlı vekayînimelerinin, Osman &#039;m nesebim gösterirken, Kayılardan hiç bahsetmeyerek, sâdece Oğuzları kaydetmelerini, Murad II.&#039;dan itibaren başlayan ve Oğuz şeeeresinde şerefli bir yer sahibi bulunmak arzu ve temayülünün böyle bir an&#039;ane vücûda gelmesini sağlayan bir harekete sebep olduğunu ileri süren, yâni Osman&#039;ı ve Osmanlıları Kayılardan ( bk. mad. KAY! ] kabul etmek istemeyen P. Wittek &#039;in nazariyesi ( The ri-se of iht Ottoman Empire, Landon, 1938, trk. tre. Fahriye Arık, Osmanlı imparatorluğunun doğuşa, İstanbul, 1946), bu meselede bâzı tereddütlerin doğmasına vesile vermiş, ayrıcş Z. V. Togan &#039;m da Kayıların XII. asırda Kara-Hıtayla-rın hâkimiyetleri esnasında Mâverâünnehr &#039;e gelerek, sonradan Horasan &#039;a geçtikleri ve Osmanlıların mensup bulundukları Kayıların işte bunlar olduğu hakkındaki iddiası da buna eklenmiştir ki, gerek bu görüşleri ve gerek bu konu ile ilgili diğer mütâleaUrı, bu arada H. A. Gib-boıus &#039;ua eserini uzun-uzadıya tahlil ve tenkit e-den Fuad Köprülü meseleyi büyük mikyasta aydınlatmış ve Osmanlı sülâlesinin Oğuzların Kayı boyuna mensup küçük bir aşîret parçasının başında bulunan Osman tarafından kurulduğunu OSMAN I. 433 isbât ve izah etmiştir (tafsilât için bk. Osman&#039; idarin etnik menşe&#039;i, Belleten, 1943, sayı s8, s. 219—3IS)- Osman &#039;in ve mensup olduğu Oğuzlardan Ka-yt boyunun Anadolu &#039;ya giriş tarihi ve şekli hakkındaki görüşe gelince, bu husustaki en son tetkiklerin, Xlîî. asrın ilk yıllarında büyük mogul istilâsı önünde Horasan&#039;dan kaçarak, Anadolu &#039;ya geldikleri yolundaki an&#039;aneci rivayeti asıl ve esâstan uy.ak sayarak ve bunu Selçuklular devrindeki iîk Oğuz muhaceretlerinin hâtırasını saklayan bir menkıbe telakki ederek, Anadolu &#039;mın ilk fetih yıllarından itibaren, diğer Oğuz boyları ile beraber, buraya gelip, evvelâ, kendileri gibi bir kavmi menşe&#039;e sahip olan Artuk-oğuî-ları devletinin kuruluşunda mühim bir rol oynadıklarını, sonradan Anadolu&#039;nun merkez ve şi-mâl-i garbı sahalarına gelip, yavaş-yavaş yerleştiklerini meydana çıkaracak mâhiyette bulunduğunu söylemek lâzımdır (Fuad Köprülü, gSst. yer.; bk, bir de mad. ERTUĞRUL). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:I. Osman Han.jpg|küçükresim|Osman Gazi’nin, 1579’da çizilmiş minyatürü]]&lt;br /&gt;
Gerçi Os-manlılarınrDavud adında zengin bir kabile reisinin maiyetinde, cenûb-i garbî Avrupa boz-kır-larından, deniz yolu ile Anadolu &#039;ya geldiği ve Osman &#039;in onun oğlu olduğu yolunda bâzı rivayetlere islâm kaynaklarında tesadüf olunmakta ve Selçuklu sultanının Osman &#039;1 davet ederek, ona iltifat eylediği, kâfirlere karşı gazaya gönderdiği bu menbâlarda bildirilmekte ise de, bunun tarihî bir mâhiyeti ve aslı bulunmayan, sâdece XİIÎ. asırda Karadeniz yolu ile Anadolu &#039;ya Kıpçak &#039;tan bir çok göçler olduğu, bir takım tarihî vâk&#039;alann böylece destânî bir ifâde kazandığı şeklinde bir rivayet ve an&#039;ane olarak kabulü gerekmektedir (krg. IJabtb al-sigar &#039;den naklen Köprülü, gdst. ger., s. 288 v.d.); Osmanlıların menşe&#039;leri ve nereden, ne suretle geldikleri meseleleri ile birlikte, ilk yerleştikleri bölgede nasıl tutunduktan ve geliştikleri, bunu sağlayan âmillerin neler olduğu, yaşayış şekilleri, yâni sâde ve basit göçebe hayatında mı, yoksa şehirli durumunda mı bulundukları hususları da öteden beri tartışma mevzuları olmuş ve bu meseleleri inceleyerek, türlü görüşler ileri süren tarihçiler arasında çeşitli yorumlara sebebiyet vermiştir. Evvelâ düşünülmesi gereken mesele, Osmanlıların Selçuklu devleti tarafından Anadolulun şimâl-i garbî uçlarında bizanslılara karşı teşkilâtlı bir uç vücûda getirmek üzere, yerleştirildikleri vâkıâsıdır. Selçuklu devletinin garp hudutlarında bulunan Oğuz kabileleri öteden beri, zâten hemen daimî bir surette, rûm-lar ile mücâdele hâlinde bulunduğu cihetle, sonradan Osman Bey &#039;in başlarına geçtiği türk boy ve oymakları, şimalden cenuba doğru zincirleme bir müdâfaa hatlı hâlindeki ucun Kara-ea-H&#039;sar—Bileeik müstahkem mevkilerine karşı olan kısmında yerleştirilmişler, bunlar bir müddet Beypazarı tarafındaki Karaca-Dağ mmtaka-sında kalmışlar, sonra, Sivri-Hisar^ucuna me&#039;-mûr emîr Cacaoğlu &#039;nun maiyetinde bulunmuşlar, bilâhare ise, gaza ve eihâd işlerinde büyük başarılarını müteakip ve Selçuklu devletinin hududunun Bileeik &#039;e kadar genişlediği sırada, Söğüt ve Tomaniç bölgesinde yurt tutmuşlardı. Bu durum, bunların birinci vasıflarının Bizans &#039;a karşı yeni bir uç teşkil etmeleri ve uç gâzî-leri olmaları, doîayısı ile, uç beyliğinin de sonradan, her türlü şart ve icâpları ile, Osman Bey &#039;e geçmesi idi. Bu sebepledir ki, bâzı tarihçiler, Ahmedî &#039;nin manzum vekayî-nâmesini de bir mesned yaparak, Osmanlı devletinin kuruluşunu bir nevî gâzî hareketi ve ilk fütuhatın, kendilerini kâfirler ile mücâdeleye vermiş olup da, bir araya toplanan müslüman uç savaşçılarının eserleri, hulâsa, Osmanlıların bu türlü gazilerden mürekkep bir cemâat olduğunu, Osman &#039;in da bu gazilerin başı bulunduğunu iddia ve kabul etmek temayülünü göstermişlerdir (krş. P. Wittek, ayn. esr., trk. tre., s. 21). Bu görüşte önemli derecede bir gerçek payı bulunmak, Osman &#039;in ahîler ve gâzîler muhitinde yetişip-geliştiği, onlara dayandığı, yâni dinî sâiklerin büyük rolü tarihî bir vakıa olmakla beraber, bu devletin teşekkül *v inkişâfını sâdece bu sebebe bağlamak ve diğer âmilleri aazara almamak doğru ve isabetli bir yorum olmasa ge* rektir. Bu mevzuda üzerinde durulacak ikinci mesele, Osmanlıların şehirli unsurlara mensup oîup-oîmadıkları keyfiyetidir. Bu husustaki görüşleri hulâsa ederek, Osman &#039;1 şehirli «surlardan saymak isteyen ve Osmanlıların göçebe veya yarı-göçebe yaşayışlarını kabul etmek istemeyen görüş tarzının hiç bir tarihî esâsa dayanmadığını Fuad Köprülü ileri sürmektedir. Ancak Osmanlıların hâkim oldukları uç bölgesindeki kasaba ve köylerde Selçuklu devleti devrinden intikal eden yerleşmiş bir hâlde mühim sayıda türk unsurunun bulunduğu da kabul edilebilir (tafsilât için bk. Köprülü, göst. yer.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Osman Bey Ertuğrul &#039;un oğullarının küçüğüdür. Doğumu için îbn Kemâl tarihinde 651 ( h.) ve diğer bâzı tarihler de 650 ve 657 yılları gösterilirse de, umumiyetle, doğum tarihi olarak, 656 (1358) yılı kabul edilmektedir. Babasının Uç beyi olarak bulunduğu Söğüt &#039;te doğmuş olması galip bir ihtimâldir ve Ertuğrul Gâzî &#039;nin Pasinler &#039;de bulunduğu daha eski tarihlerde onu meveutmuş gibi gösteren Nişancı tarihinir 6aş-ka bir yerindeki kaydı ile, bu husûstir&#039;tenâkuzı düştüğü cihetle, gerçeği aksettirdiği kabûi edilemez ^krş. Nçeib Âsim — Mehmed Arif. O*» mtmlt tarihi, I, 571). Oiman Bey&#039;in gençli434 OSMAN I. ğinde Selçuklu sultanlarının sarayında şu veya bu suretle bulunmuş olması düşünülebilir. Kardeşleri arasında temayüz etmesi sebebi ile, İbn Kemâl&#039;in ifâdesine göre, „gerçi yaşta karındaşlarının kiçisi idi ama şemşir ve tedbir ile cümlesinin evveli&amp;quot; olması dolayısı ile, babasının son zamanlarında ona vekil ve reisliğe müstahak olmuş idi ve bu vasfı ile her türlü istirkabı ortadan kaldırmış idi. Gerçi Ertuğrul &#039;un kardeşi Dündar Bey &#039;in bu topluluğa reis olmak istediği, diğer bâzı aşîret zümrelerinin de yaşlı bulunan Dündar &#039;ı bu işe uygun buldukları anlaşılmakta ise de, bizzat Dündar Bey, Osman Bey &#039;in reisliği için büyük bir temayül görerek, bundan vazgeçmiş, ancak daha sonra, Dündar Bey &#039;in yeğeni aleyhine faaliyete geçmiş ve bu mevzuda bir ihtilâf belirmiştir. Osman Bey gençliğinde, Eski-Şehir &#039;e yakın Ît-Burnu denilen bir köyde oturan bir şeyhi sık-sık ziyaret ederdi. İlim ve fazileti ile muhitte büyük bir şöhreti olan ve bir rivayete göre, Ertuğrul ile birlikte bu taraflara gelip, yerleşmiş bulunan bu şeyh, Edebalı adı ile rnârûf idi. Bir ziyaretinde Osman Bey, bunun kızı Mal Hatun &#039;u görmüş, beğenmiş ve babasından istemiş idi. Fakat aynı zamanda, topraklan üzerinde otur-duğ&#039;u Eski-Şehir hâkiminin de buna talip olması üzerine, şeyh Edebalı, evvelâ iki talebi de redd-eylemiş, sonra da diğerinin kahrından korkarak ve yurdunu terkederek, Ertuğru! Bey &#039;in hâkim bulunduğu tarafa geçmiş idi. Bu yüzden bir defa Osman Bey ile Eski-Şehir hâkimi arasında bir mücâdele de vuku bulmuş, kardeşi Gündüz Bey ile birlikte, komşusu ve dostu İn-Onü hâkimini ziyarete giden Osman Bey, tam bu sırada Hanııan-Kaya hisarı beyi bulunan Köse Mi-hai ile birlikte buraya gelen ve ev sahibinden kendisine teslim edilmesini istediği Osman Bey ile hisar hâricinde çarpışmak zorunda kalan Eski-Şehir hâkimi mağiûp olarak firar etmiş, Köse Mihal de esir düşmüş idi ki, yiğitliğini takdir ettiği bu Bizans tekfurunu, Osman Bey serbest bıraktığı gibi, bundan sonra da kendisi ile iyi bir dost oldu. Vekayînâmeierimiz, bu hâdiseden kısa. bir müddet sonra, bir rüyadan bahsederle) ve akabinde de Osman Bey &#039;in şeyh Edebalı &#039;ura kızı Mal Hatun ile izdivacını anlatırlar (aş. bk.). Bir çok değişik şekillerde nakledilen, hattâ Osman Bey&#039;in babası Ertuğrul&#039;a da izafe olunan rüya hâdisesi, esâs noktaları itibârı ile, şöyledir: bir gece Osman Bey rüyasında şeyh Edebalı&#039;nın gövdesinden bir ağaç zuhur ederek, dalbudak saldığını ve bağlar, dereler içinde genişleyen bu ağacın Kostantaniye cihetine de yayıldığını görür ( diğer şekline göre, Edebalı &#039;nın göğsünden bir nûr çıkarak, kendisine gelmekte, müteakiben Osman Bey &#039;in de gövdesinden evvelâ hilâl, sonra bedir hâlinde ay gibi çıkmaktadır). Edebalı, Osman Bey &#039;in bu rüyasını duyunca, onu müjdeler ve : — „Kızım Mal Hatun sana helâl olsun, sizden kemâl sahibi bir evlât doğacak ve cihâna han olacak&amp;quot; — der. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Sultan Osman.jpg|küçükresim|511x511pik|Beyliğin kuruluşunda önemli katkıları bulunan, Osman Gazi’nin yakın silah arkadaşları Akça Koca (sağda) ve Konur Alp (solda)]]&lt;br /&gt;
İkisinin nikâhlarını şeyhin müridlerinden dervîş Turgut akdeder ve sâde bir şekilde evlenirler ki, bilâhare bu izdivâcdan Orhan Bey dünyaya gelmiştir. Osman Bey, daha babasının bayatta bulunduğu sıralarda, her hâlde 1280 &#039;den önceleri, babası adına uçtaki gaza vazifesi, yâni uç beyliği kuvvetlerinin idaresini eline aldığı gibi, Oruç Bey Vekayî-nâmesinin bir kaydından öğrendiğimize göre, ailenin iktisadî işlerini de görüyor (Tev&amp;amp;rıh-i âl-i Osman, nşr. Babinger, s. 6), böyle zamanlarda babası Ertuğrul Gâzî &#039;nin belki de tabi&#039;î malikâne ve yurtlukları saydıkları Ankara &#039;da Karaea-Dağ bölgesine gittiği oluyordu (ayn. esr., s. 7 )• Bu ilk zamanlarda Osman Bey ailesinin uçta sâdece askeri vazife icâbı olarak uç beyi sıfatı ile bulundukları, fakat Söğüt—İn-Onü mıntakasından daha önceki yurtları ile alâkalarını henüz kesmedikleri düşünülebilir. Osman Bey, babası Ertuğrul Gâzî [ b. bk.j &#039;nin vefatından sonra, cesaret ve mertliği, ahlâkî meziyetleri dolayısı ile aşîret, kavim ve kabileye baş oiaeak mevkîde ve vasıfta görüldü, ameası Dündar Bey de dâhil olduğu hâlde, her kes ona itaatini ve sadâkatini arzetti. O, evvelâ babasının komşu rum tekfurları ile hoş geçinmek siyâsetine devam etti. Bunlardan Bilecik tekfuru en fazla emniyet edilen ve saygı gösterilen tekfur idi. Ertuğrul zamanından beri aşîret yaylaya çıkarken, nakli agıı eşyayı Bilecik &#039;te emânet bırakmak ve dönüşte, tekfura hediyeler göndermek suretiyle, bu akılan bu eşyayı teslim almak âdet idi. Ancak bunların verilmesinin ve alınmasının kadınlar ile silâh kullanmağa muktedir olmayan gençieı marifeti ile yapılması şart idi. Bu şarta iki tarafça da tamamen riâyet olunuyordu. Osman Bey &#039;in hediyeleri, eskisi gibi, keçi postu, kilim, eğer takımı, peynir ve bal gibi şeylerdi. Tekfur da buna karşılık hediyeler gönderirdi. Hâlbuki İne-Göl rum tekfuru, Osman Bey aşîret ve oymaklarının yaylaya gidiş ve gelişinde, çok defa yolunu keserek, bunlara zarar veYdirmekteu geri kalmıyor, bâzan da bu yüzden (çarpışmalar oluyordu. Ine-Göl (Angelo Coma 1 tekfuru ise, Osman Bey &#039;in kudret ve nüfuzunun günden-güne arttığını İleri sürüyor, bu hâlin ileride kendileri için bir tehlike yaratacağını komşu tekfurlara bildiriyor, onları da Osman Bey aleyhine teşvik ediyordu. Bilecik tekfuru bu telkîn ve teşviklerden Osman Bey 1 haberdar edince, o da, OSMAN I. 435 aşiretinin ileri gelen gazileri Akçakoca, Ab-durrahman Gâzî, Konur Alp, Turgut Alp, Aykut Alp iîe müzâkere etti ve neticede İne-Göl hisarının zaptı kararlaştırıldı (683=1284). Bir gece Osman Bey bir miktar kuvvet ile, ansızın kaleyi basmak için, yola çıktı. Îne-Göi tekfuru bunu önceden haber almış idi ve Ermeni Derbendi ( daha sonraki Ermeni Pazarcığı, bugünkü Pazar-Köy )&#039;nde pusu kurarak, onları bekledi. Burada kanlı bir savaş oldu ve bu çar. pışmada Osman Bey &#039;in yeğeni ve kardeşi Saru Yatı ( veya Saru Batı) &#039;mn oğlu Bay Koca (yahut Bay Hâce) şehid düştü ki, muharebe sahasına yakm olan ve bu geçidin aşağı taraflarında, Hamza-Bey köyü arazisinde, harap bir kervansaray yanında medfundur. Bu savaştan bir kaç gün sonra, İne-Göl &#039;e yakın bir mesafedeki Kolaca (Kolca) kalesi basıldı, ahâlisi teslim oldu ve kale zaptedildi. Bu hâdise İneGöl tekfurunun Karaca-Hisar tekfuru iîe ittifakına yol açtı ve Tomaniç yakınında Erice (veya Ekizee ) denilen ıflevkîde yeni bir çarpışma vuku buldu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Burada düşman bozularak, kaçtı ise de, Osman Bey &#039;in kardeşi Saru Yatı ( veya Saru Batı ) da burada şehid düştü ( 1288 ). Saru Yatı &#039;mn naşı Söğüt &#039;e getirildi ve orada Ertuğrul Gâzî türbesine defnolundu. Selçuk hükümdarı Giyâg al-Din Mas&#039;ûd, umûmî siyâseti eümlesinden olarak, uç beylerini taltif ettiği sırada, Osman Bey &#039;e de bir ferman göndererek, ona Söğüd &#039;ü temlik etmiş idi. O da sultana yararlığını isbât ve teşekkürlerini takdim için bir vesîle olmak üzere, yeni bir gaza yapmağa karar verdi ve mühimce bir kuvvet ile İne-Göl &#039;e doğru hareket etti. Ansızın baskın yaptığı bizanslılar ile vuku buian savaşta İne-Göl tekfuru Nikola ve bir çok muhafızlar maktul düştü, hayli ganîmet ve esir alındı. Osman Bey bunlardan bir kısmını da Selçuklu sultanına takdim imkânını bulmuş oldu. İne-Göl tekfurunun ölümü ile bu cihetten vuku bulan tecâvüzlere ve tehditlere bir nihayet verilmiş idi. Karaca-Hisar tekfurundan başka diğerleri ile, Osman Bey bir müddet iyi geçindi, fakat bu hâl çok sürmedi. Osman Bey &#039;in uç beyliğini mütemadiyen genişletmeğe muvaffak olması Bursa ve İznik gibi büyük ve ehemmiyetli kale ve şehirlerin tekfurlarını endişeye düşürdü. Bu genişleme İne-Göl, Yar-Hisar (Yeni-Şehir ile Osman-îli arasında), Yeni-Şehir gibi bizanslılar elinde olan yerlere doğru ve cenûb-i şarkîde ve EskiŞehir ve in-önü istikametinde uzanıyordu. 1289&#039;da Selçuklu sultanı, Osman Bey e, Kara Balaban Çavuş vâsıtası ile, bir ferman daha gönderdi. Bununla birlikte tuğ, alem, kılıç, gümüş takımlı at v.b. gibi hediyeler de var :di. Bu fermanda Söğüt ve Eski-Şehir &#039;io ilhakı ile teşkil olunan sancağa Osman Şah Bey &#039;in tâyin edildiği ve o sıralarda Selçuklu hükümetince alman mîrî vergilerin hepsinden muaf olduğu bildiriliyordu. Beylik alâmetlerinden olan bu sancağın ak ve tablhânenin de mehterleri ile birlikte bulunduğu nakledilmektedir (krş. Feridun Bey, Münşaât, !, 58; Hadîdî&#039;den naklen Neeib Asım-Mehmed Arif, Osmanlı tarihi, i, 581). Osman Bey bu fermanı da, husûsî bir merasim ile, okuttu ve cevabını Turgut Alp ile takdim ettikten sonra, gazileri ile birlikte, İznik üzerine yürüdü. Hisar alınmamakla beraber, bâzı ganimetler elde edildi. Bu hareketlerin tevali etmesi bizanslıları endîşeye düşürüyordu. Karaca-Hisar ve Yar-Hisar tekfurlarının ele-ba-şılığı ile, Osman Bey aleyhinde bir ittifak akdine kalkıştılar. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Osman I area map (cropped).PNG|küçükresim|372x372pik|Beyliğin, 1281’deki ilk oluşum bölgesi ve Osman Gazi’nin öldüğü 1324 yılına kadarki tüm sınırları]]&lt;br /&gt;
Bunun üzerine, kendisi Karaca-Hisar &#039;in behemehal ve bir an önce zaptının gerekli olduğuna kanı oldu ve bu maksatla Selçuklu sultanından yardımcı kuvvet istemiş ve onun da bunu kabul etmiş olmasına rağmen, İlhanlıların yeni bir taarruzu dolayısı ile, buna muktedir olmaması üzerine, bu işi yine sâdece kendi imkânları ile bizzat başarmak kararını aldı, gazilerini topladı ve fethini gayet ehemmiyetli telakki ettiği Karaca-Hisar üzerine yürüdü. Uzun bir muhasaradan ve kaîedeküerin müteaddit hurûc hareketlerini kırdıktan sonra, nihayet harben zapta muvaffak oldu ( 1201 ) ve bir çok ganîmet ve esir aldı. Osman Bey alınan ganimetlerin beşte birini kardeşinin oğlu Ak-Timur ile Konya &#039;ya, sultana gönderdi, geri kalanları gazilere taksim etti ve rumların evlerini de onlara temlik eyledi. Karaca-Hisar kalesinin kilisesi camie tahvil olundu ve burada ulemâdan Tursun Fakîb hutbede, ilk defa olarak, Osman Bey &#039;in adın! zikretti. Şer&#039;î işleri görmek üzere, Karaca-Hisar &#039;a bir de kadı nasbedildi. Bu başarılara Selçukî hükümdarı da memnun oluyor ve Osman Bey &#039;in başında bulunduğu bu uç beyliğinin bir hayatiyet kudretine sahip olduğu anlaşılıyordu. Osman Bey müteakiben Sakarya nehri şimâlindeki yerlere akın yapmağı tasarladı ( 1292 ) ve bu hususu Köse Mihal ile de müşavere etti. Onun tavsiyesini dinlediği gibi, evvelce İne-Göl taraflarındo iken, bilâhare Mudurnu taraflarına göç etmiş olan ve Ertuğrul Gizî&#039;nin adamlarından bulunan Samsa Çavuş&#039;a haber göndererek, onun da bu akma iştirakini te&#039;min etti. Bu akın esnasında Sorgan köyü, Göynük, Taraklı-Yenicesi ve Mudurnu taraflar» yağma edilmiş, bir çok ma! elde edilerek, dönülmüş idi. Bıı vak&#039;adan sonra 7 sene geçti ve bu müddet zarfında Osman Bey kuvvetlerin&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; iyice tanzim ve tensik etti, durumunu kuvvetlendirdi. f skat civar ka&#039;sierdeki Bizans tekOSMAN î. fflrlarının da ona husûmeti artıyordu. O zamana kadar her sene aşiretin kıymetli eşyasını kalede muhafaza etmiş olan Bilecik tekfuru bile Osman Bey &#039;in düşmanları arasına girmiş idi. Köse Mihal kızının düğünü esnasında, bu düğüne davet edilen rum beylerini Osman Gâz! ile barıştırmak istedi ise de, muvaffak olamadı. Bil&#039;akis onlar, Köse Mihal&#039;i de kendi taraflarına çekmek istediler ve Yar-Hisar tekfurunun kızı ile evlenecek olaa Bilecik tekfurunun yaptığı bir düğünde, Osman Bey &#039;e bir suikast tertibini düşündüler. Bu tertiplerden, Köse Mihal vâsıtası ile, haberdâr olan Osman Bey ise, mukabil bir tedbir aldı ve daveti kabul etti: düğün hediyesi olarak, bir sürü kuzu gönderiyor, düğünü müteakip bütün kabilenin yaylaya çıkmak mecburiyetinde bulunduğunu ve eskiden beri olduğu gibi, kıymetli eşyalarının kadınlar vâsıtası ile, kaleye gönderilmesine müsâade edilmesini talep ediyordu. Bilecik tekfuru, eline güzel bir fırsat geçtiğini hesaplayarak, buna memnun olmuş ve düğün yeri olarak kararlaştırılan Bilecik &#039;e bir kaç saat mesafedeki ÇakırPınarı denilen mahalle gitmiş idi. Osman Bey ise, aşiretin ağır eşyası yerine, atlara silâh yükletip, 40 kadar yiğit ve seçkin gaziyi de kadın kıyafetine sokarak, Bilecik&#039;e gönderdi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu gâzîler düğün münâsebeti ile boş kalacak ve ihmâl edilecek olan kaleyi zapta me&#039;mûr idiler. Filhakika tam zamanında hareket ederek, Bilecik kalesini kolaylıkla ele geçirdiler. Keyfiyetten haberdâr olan Osman Bey de, yanındaki diğer gâzîler ile birlikte, Kaldı-nk-Derbendi demlen yerde, düğünden dönen Bilecik tekfuruna pusu kurdu ve onu hezimete uğrattı. Bu esnada düğün halkının çoğu, tekfur ve maiyeti de dâhiL katloluamuş idi. Osman Bey, sabaha karşı YarHisar üzerine yürüdü ve ansızın kale kuşatılıp, zabtolundu; geline âit eşyalar ganimet olarak alındı ve sonra Bilecik &#039;e dönüldü. Bilecik ve Yar-Hisar &#039;m kolaylıkla fethinin doğurduğu şaşkınlık ve düşman kuvve-i mâneviy esinin sarsılmasından istifâde için, derhâl Turgut Alp &#039;1 (ldris Bitlisi ye göre : Aykut Alp ), bir mıkdar suvâri kuvveti ile, Îne-Göl üzerine yolladı. Turgut Alp bu kaleyi harbes zapta muvaffak oldu; kalenin tekfurunu ve ganimetleri de Osman Gâzî &#039;ye getirdi. Osman Bey bu vakalarda alınan ganimetler ve esirlerden gelin ile eşyasını alıkoydu, geri kalanı tamamen gazilere dağıttı. Nilüfer adında olan gelini de, bu hâdiselerde pek çok yararlığı görülen oğlu Orhan *a tezvie etti ki, bilâhare bundan Mtırad L ve Süleyman Paşa dünyaya gelmiştir [bk. mad. NİLÜFER]. 1499 senesinde vuku bulan bu 3 fetihten itibaren, Osman Bey in hükümeti daha ziyâde genişledi miş ve kuvveti artmış idi. O yeni fetih haberlerini bildirmek ve alman ganimetten takdim etmek üzere, Selçuklu sultanına bir adam göndermek istediği sırada, İlhanlı hükümdarı Gazan Han kuvvetleri tarafından Sultan &amp;quot;Alâ&amp;quot; al-Din Kâykubâd III.&#039;in tutulup, İran&#039;a götürüldüğü duyuldu ve hediye takdimine de mahal kalmadı. Sâdece müstevli İlhanlı kuvvetlerinin Osman Bey &#039;in uç beyliğine bir zarar vermeleri endîşesi ile, ülkenin ve aşiret ve oymağının savunması tedbirlerine tevessül olundu. Selçuklu sultanıma uğradığı bu ağır muamele karşısında Selçuklu ümerâsı ve askerleri dağılmağa ve birer tarafa ilticaya mecbur olmuşlardı. Bunlardan çoğu, bilhassa kılıç erleri, bu uçta dâima bizanslılara karşı gaza ve eihâd işleri ile meşgul ve onlara galebesi ile meşhur olan Osman Bey tarafına meylederek, onun yanına geldiler. Ayrıca Selçuklu memleketlerinde göçebe hâlde yaşayan ve moğullara tâbi olmak istemeyen Türkmen aşiretleri de, beyleri ile beraber, Osman Gâzî &#039;nin ülkesine rağbet ediyorlardı. Diğer taraftan Selçuklu devletinin uğradığı zaaf doîayısı ile, bulundukları hizmet ve yerleri terkederek, başsız kalan bir kısım Selçuklu ümerâsı da, kendilerine bir baş, sığınacak bir yer ve görecekleri bir hizmet bulabilmek maksadı il», Osman Bey in yanında toplandılar. Selçuklu devletinin serhad mıntıkalarında teşekkül eden uç beylikleri ve bilhassa garptakiler, İlhanlı devletinin istilâsına mâruz kalmaktan endîşe duyuyorlar, sultanın esir olarak, İlhanlı devleti ülkesi olan İran &#039;a götürülmesinden sonra, Selçuklu devletinin artık sona erdiğine kani bulunuyorlardı. Osman Bey &#039;in reislik yaptığı aşiret ve oymaklar bu durum karşısında hükümdarlığın, meşru olarak, Kayı Han evlâdına düşeceğini, binâenaleyh Osman Gâzî &#039;nin emaret ve riyasete getirilmeğe hak sahibi bulunduğunu iddia ettiler. Nihayet oymak beyleri, Türkmen kabileleri reisleri, Selçuklu devleti bölgesinden gelen muhacirler toplandılar: —„Moğul istilâsı Selçuklu memleketlerinde karar kılmış ve devam etmektedir; artık Selçuklu devleti münkarizdir, düşmanları kuvvetlidir, hâlen Selçuklu sultanlarından hiç birisi ilhanlı devletinin elinden mülkü geri almağa gelmedi, buna muktedir değillerdir. Bu uç memleketlerin korunması ve himâyesi ise, kuvvet ve kudret, iktidar ve liyâkat sahibi bir sultanın istiklâl ile hareket etmesini zarurî kılıyor, böylece düşmanların ve zâlimlerin bu taraflara müdâhalesi önlenebilir, Türkmen boy ve kavimleri arasında hasep ve nesep, iyi ahlâk, şecaat ve semahat ile*-1 buna lâyık olan Osman Bey &#039;dir; o hem Kaynardandır, hem de dindar ve müslümandır&amp;quot;— dediler ve onu başa geçirdüeT. Şimdiye kadar îstîktSÎ OSMAN fikri hatırından geçmiş oisun-olmasm, Osman Bey^de bu umûmî arzuya uydu ve bu kararı kabul etti. Ona tâbiiyet ve sadâkat merasimi, Oğuz Han töresine göre, yapıldı: her kes birer-birer Osman Bey &#039;in önünde diz çöktü. Onun verdiği kımızı alarak içti, bu ona itaatin bir delili idi. İşte Osmanlı devletinin istiklâli bu hâdise ile (1299) başladı. Osman Bey fiilen ve hukuken devlet reisi, pâdişâh olmuş ve bu keyfiyet derhâl her tarafa duyurulmuş idi (krş. Âşık Paşa-zâde, s. 18 V.d.; Lûtfî Paşa, Tevârih-i âl-i Osman, s. 21 v.d.; Tâc al-tavârih, I, 21; Necib Asım-Mehmed Arif, agn. esr., s. 590 v. dd.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Osman I. - 2242 - Bavarian State Painting Collections.jpg|küçükresim|Ressam Paolo Veronese tarafından çizilmiş portresi, 1560’lar]]&lt;br /&gt;
Osman Bey bu suretle istiklâlim ilândan sonra, bir iki sene müddetle MoğuIIann harekâtını tecessüs ile bekledi. Kendisi de dâhil olmak üzere, müstakil veya yarı müstakil uç beyleri metbûları olan Selçuklu sultanlığının hayatına son veren ilhanlı devleti tarafından kendileri hakkında ne türlü bir hareket hattı takip edileceğine intizarda idiler. Bununla berâ-ber, bu müddet zarfında, Osman Gâzî &#039;nin yeni devletinin tanzim ve tensikı işleri ile meşgul olması tabiî idi. Gazilerin ve beylerin yerlerini tâyin ve tesbit ediyor, her kaleye sü-başı, dizdar ve kadı nasbederek, nahiyelere ve köylere timar suretiyle, sipahileri ve gazileri yerleştiriyordu. Osman Bey 130i &#039;de Yeni-Şehir ve Yund-Hisar (Bilecik vilâyetinde Söğüd kaza merkezinin cenûb-i garbisinde eski bir kale) &#039;1 da bizans-klardan aldı. Yeni-Şehir &#039;i, İznik üzerine yapılacak harekâtın tertip ve tanzimine elverişli sayarak, hükümet merkezi yaptı. Bilecik kalesini ailesine ikamet mahalli olarak seçti. Beyliğin diğer kısımlarım da beş idare bölgesine ayırarak, bunlar; savaşlarda yararlıkları görülenler ile, güvendiği kimselere tevcih etti. Delikanlılık çağına gelmiş olan oğlu Orhan Bey &#039;e Suitan-Onü (KaracaHisar ve nahiyelerini \ büyük kardeşi Gündüz Bey &#039;e Eski-Şehir Aykut Alp &#039;a İn-Önü, Hasan Alp &#039;a YarHisar (Bileeik vilâyeti merkez kazasının Yar-Hisar nahiyesinde köy, bu nahiyenin şimdiki merkezi İlyas Bey köyüdür. Yar-Hisar kalesinin eski adı Ancyra dır), Turgut Alp &#039;a da Îne-Göl &#039;ü verdi. Bileeik ve havalisinin mahsûlünü ailesi efradının geçimine tahsis ile, diğer oğlu Alâeddin Bey &#039;i (Âşık Paşa-zâde &#039;de: Alâeddin Paşa, Lûtfi Paşa, s. 23 &#039;te: Ali Paşa) annesi ile orada bırakmış, kayın pederi ahi ricalinden şeyh Edebalı &#039;yi da üzerlerine emin ve nazır tâyin eylemişti. Şeyh Edebalı bu suretle, hem beylik ailesine nezâret ediyor, hem de Bilecik kalesine hâkim oluyordu. Yeni-Şehir &#039;de de evler, dükkânlar, çarşı ve hamam yaptırarak, burayı imâr etti. Osman Gâzî kuvvetlerinin akınları, bir müddet sonra, Köprü-Hisar (Yeni-Şehir köylerinden bugün de mevcut bir köy ) &#039;a yöneltildi; etrafı tâlân edildi ve kale içindekiler mahsur bırakıldı. Bu esnada (1302 ) şöyle bir hâdisenin geçtiği tarihlerimizde ( Neşrî, Cihannümâ, I, 94) kayıtlıdır: Osman Bey fethini lüzumlu saydığı Köprü-hisar &#039;1 üzerine teşebbüs edeceği ve bu hususta gaziler ve beyler de aynı fikirde bulunduğu sırada amcası Dündar bey &#039;in seferin aleyhinde bulunduğu görüldü. Dündar Bey Köprü-Hisar &#039;m alınmasının Germiyan-oğullarının ve rûm tekfurlarının düşmanlığını celbetmek ihtimâli bulunduğunu sebep gösteriyor ve bu meselede son derecede ısrar ediyordu. Osman Bey, kuvvetleri arasında bozgunluk ve tefrika çıkarmağa sebep olacak bu hareket karşısında, rivayete göre, birdenbire asabîleşmiş ve amcasını ok ile öldürmüş idi. Neşrî &#039;nin bu kaydını mubalegah ve hatâh bulanlar, Osman Gâzî &#039;nin ihtiyar amcasına karşı böyle bir hareketine mâni bulunamayacağını ileri sürenler de vardır. Nihayet Osman Bey, Yeni-Şehir ovasında topladığı kuvvetlerini alarak, Köprü-Hisar &#039;a geldi ve halkına sulhen teslim olmalarını teklif etti. Bu teklifin kabul edilmemesi üzerine, muhasara ve eenk başladı. Fethi çabuklaştırmak için, Osman Bey yağmaya müsâade ettiğini gazilere ilân edince, şiddetli bir hücum ile, kale zaptolundu; fakat ahâlinin hayatlarma dokunulmadı. Bu vak&#039;a esnasında İlhanlı hükümdarı Gazan Mahmud Han Mısır &#039;daki Memlûk devletine karşı hareket ile, Halep &#039;e gelmiş, sonra da seferin ikmâlini ümerâsından Çoban Bey &#039;e havale ederek, Tebriz &#039;e dönmüş, fakat, Anadolu beylerini de onun maiyetine memur ederek, bu yolda emirler göndermişti, ilhanlı hükümdarından gelen bu türlü emirlere itaat, kendi ülkelerinde yarı müstakil ve civardaki bizanslılar ile harp ve sulh etmek hakları cümlesinden bulunan Anadolu beyleri için, bir vecîbe addolunuyordu. Osman Bey de Köprü-Hisar fethinden avdetinde bu emri almış idi. Bunun üzerine oğlu Savcı Bey &#039;i, bir mıkdar asker ile, gönderdi ise de, kışın şiddeti ve yolların kapalı olmasından dolayı&amp;gt; bu askerî birlik geri döndü ve İlhanlı hükümdarının emri de yerine getirilmiş sayıldı. Osman Bey ertesi sene (l303\ Yeni-Şehir-&#039;den İznik üzerine hareket etti. Yolu üzerindeki Marmara (hâlen Yeni-Şehir kazasında Marma-racık adlı köy) nahiyesine dâhil olunca, buranın tekfuru itaat gösterdi: Osman Gâzî de kendisini taltif ederek, yerinde ibka etti; ahâlinin evlerine ve mallarına dokunulmadı. Sonra İznik üzerine yürüdü. Bir kısım köyler halkı İznik kalesine iltica etmişlerdi. Bir taraftan İznik muhasara edilirken, diğer yandan akıncılar ile, bütün civar köyler yağma ediliyordu. 4J8 OSMAN 1. Ancak çok müstahkem ve muhafızları da kalabalık olan bu mühim kalenin zaptı pek kolay görünmüyordu. Uzun müddet uğraşmak lâzımdı. Muhasaranın ^kaldırılmasına karar verilmekle beraber, cenubundaki dağın eteğine, iznik &#039;in devamlı şekilde tazyik altında bulundurulmasını te&#039;min maksadı ile, bir kale inşâ olundu. İçine levazım ve mühimmat konulan bu kalenin diz-dârhğı „savaşta yüz kişiden yüz döndürmez&amp;quot; diye adı çıkan Taz Ali isminde bir gâzî yiğite havale edildi ki, burası bilâhare, İznik &#039;in fethinden sonra yıkılmış, fakat harabesi XVI. aşra, lbn Kemâl devrine kadar kalmıştır ve buraya „Taz-Aii-Hisarı&amp;quot;, üst yanındaki suya da „Taz-AIi-Pmarı&amp;quot; denilmiştir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Taz Ali, bu kalede dizdar bulunduğu sırada, izniklileri taciz için, bütün gayretini sarfetti, onlar ile bir kaç defa muharebe de yaptı. Osman Bey İznik muhâsra-smdan dönüşünden sonra, bir müddet hareketsiz kaldı ki, bunun sebebini Gazan Mahmud Han &#039;in yerine İlhanlı hükümdarlığına geçen Olcaytu Muhammed Hudâbanda Han &#039;m Anadolu beylikleri hakkında ittihaz edeceği siyâsetin inkişâfına intizârda aramak lâzım gelir. Çünkü o aralık Karamanoğulları beyliği İlhanlı hükümeti tarafından şiddetle cezalandırılmış idi. Mamafih bu sükûnet hâli Bursa tekfurunun reisliği altında bir ittifakın kurulduğunun duyulması üzerine nihayet buldu. Eski Bithinia kıt&#039;asmdaki bizanslılar için artık bir ölüm-ka-hm mevzuu hâlini alan Osman Gâzî &#039;nin hükümet ve iktidarını zaafa düşürmek hususunda, 1306 senesinde, bir toplantı yapılmış, buna Âdranos (bugünkü Orhan-İli kazasının merkezi olan Adrianos yahut Adriani adh Olimpium kasabasj^Kete (Kite, hâlen Bursa merkez nahiyesinde bir köy ), Bednos ( Mednos, Madecos, Bursa merkez nahiyesinde ve Bursa&#039;nın şimâl-i garbisinde bugünkü Balat köyü, Bednos köyü eski kaynaklarda: Beîed-i Yunus, Bilâd-ı Yunus şeklini almış ve BalatYunus okunmuş, nihayet Balat olmuştur) ve Kestel ( Bursa merkez kazasının Soğuk-Pmar nahiyesinde bir köy, eski adı: Castellum) tekfurları bu toplantıda bulunmuş, Bursa tekfuru onlara uzun bir hitabede bulunarak, Osman Gâzî hükümetinin kendileri için arzettiği büyük tehlikeyi anlatmış ve birbirleri ile sıkı bir ittihad hâlinde bulunmaları lüzumunu belirtmiş idi ki, nihayet büyük kuvvetler toplayarak, ansızın hücum kararı aldılar; fakat casusları vâsıtası ile, Osman Bey de bu karardan zamanında haberdâr oldu. İki taraf Ko-yunHisarı (izmit&#039;in şimâl-i şarkîsinde eski bir kale, Baphaeo») önünde karşılaştılar. Osman Bey &#039;in kuvveti, müttefiklerden daha az olmasına rağmen, hiç çekinmeden savaşa başladı. Muharebe çok şiddetli oldu ve iki taraf da çok zayiat verdi. Osman Gâzî &#039;nin yeğeni ve Gündüz Bey &#039;in oğlu Ay-Doğdu, savaş esnasında bizzat Âdranos tekfuru tarafından şehid edildi. Bu vak&#039;a ve düşmanın çokluğu Osman Bey kuvvetlerini bir az fütura düşürdü ise de, bizzat Osman Gâzî &#039;nin gayret ve teşcîleri sayesinde, düşman ric&#039;ate mecbur oldu. Bu ric&#039;at takip edildi, Dinboz (Bursa vilâyetinin merkez kazası, So-ğuk-Pınar nahiyesinde bir köy ) &#039;a ka&#039;J»r sürüldüler; burada da şiddetli bir savaş&#039;vukû buldu. Kestel ve Bednos tekfurları maktul düştü, nihayet bizanslılar bozuldu, dağıldı. Bursa ve Adranos tekfurları kendi kalelerine çekildiler, Kite tekfuru ise, Ulubad ( Bursa vilâyeti, Mihaliç „Karaea-Bey&amp;quot; kazası merkez nahiyesinde hâlen Ulu-Abad köyü, eski adı: Lopadion ) tekfuruna iltica etti. Bu tekfura Osman Bey kuvvetlerinin kini büyük idi. Bu sebeple, onu takip ile, Ulubad tekfurundan teslimini istediler. Tekfur, kendilerini Osman Gâzî kuvvetlerinin gazabından kurtarmak isteyen kale ahâlisinin İsrarı karşısında, bir şart ile, bu teklifi kabûi etti. Buna göre, bundan sonra Osmanlı kuvvetleri Ulubad nehrini ( Rindacus J asla geçmeyeceklerdi ki, filvâkî gerek Osman Bey &#039;in hayatında, gerek halefleri zamanında bu söz tutuldu ve köprüden geçilmedi. Aucak gerektiği vakit, mecranın nihayetinden bu nehrin ^denize döküldüğü yerden kayıklar ile geçerlerdi. Kite tekfurunun katledilmesi ile burası «re Kestel de Osman Bey &#039;in beyliğine ve memleketlerine ilâve olundu ( 1307 ). Ulubad eivârında ve Kite tekfuru memleketlerinden bulunan Galios adası var idi ki, 1308 senesinde gazilerden Aykut Alp &#039;111 oğlu Kara Ali, bir kısım kuvvet ile, buranın zaptına me&#039;mûr edildi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Снимок экрана 2017-06-08 в 17.42.43.png|küçükresim|Osman Gazi&#039;nin cülûsu (Hünernâme)]]&lt;br /&gt;
Kara Ali adayı sulhan aldı, içinde büyük bir kilise bulunuyordu. Bu kilisenin rahibi halk arasında çuk şöhretli birisi ve konağı da her kesin zıyaı etgâhı idî. Kara Ali bu rahibi, ailesi ile beraber, Osman Gâzî &#039;nin huzuruna getirdi. Rahibin güzel ki?- da Kara Ali &#039;ye tezvic olundu (Heşt behifi en naklen Hammer, trk. trc, 1, 115). Bu adanın, Hammer&#039;in zannettiği gibi, Marmara denizinde ve Mudanya karşısındaki Kalo Limni adası olmayıp, Idris Bidlisi &#039;nin „Ulubad kişveri yakınında&amp;quot; ifâdesinin de delâlet ettiği üzere, Apolyon gölünde bulunan adacıklardan biri (Alyos ) ve her hâlde bugün KızAdası denilen etrafı metin bir rıhtım ile çevrilmiş ve ortasında bir mâbed harabesinin mermer sütunu ve enkazı müşahede edilen ada bulunduğu, rahibin güzel kızma izafeten, böyle bir tesmiye de kazandığı muhakkaktır. Kalo Limni adasının eski adlarından birinin Galios olması/bu benzerlikten dolayı, Hammer &#039;in ve ondan nakil yapan diğer tarihçilerin zaptedilen adayı Kalo Limni OSMAN I. 439 diye yazdıkları, bunun ise, bugün İmrah denilmesine göre, gelişi-güzei bir yakıştırma ile, adanın fâtihi olan Emîr Ali ( = Kara Ali) &#039;den muhaffef bulunduğuna hükmettikleri anlaşılmaktadır. Osman Bey &#039;in küçük beyliği, o sıralarda henüz deniz kuvvetlerine mâlik olmadığından, bizansiılarm sahil beldelerine vuku bulan akınları talan için olup, istilâ maksadına mebnî değil idi ( krş. Necib Asım—Mehmed Arif, Osmanlı tarihi, s. 605 ). Keza Bizans tarihçisi Paehimeres &#039;in bu sıralarda türklerin donanmalarının Marmara ve Ege denizlerinde dolaştığını, bâzı adalara tecâvüzlerde bulunduğunu bildirmesi de, Osman Bey kuvvetlerine değil, Karasi, Aydın, Saruhan ve Menteşe beyliklerinin deniz kuvvetlerine âit olması lâzım gelmektedir (krş. göst. yer.). Ancak Osman Gâzî &#039;nin son başarılan iznik, Bursa ve civarındaki yerleri bu akınlara karşı adetâ müdafaasız bir hâlde bırakmış idi ve bunların Paehimeres &#039;in dediği ve Hammer &#039;in de ondan naklettiği gibi, Boğaziçi sahillerine Hieron (AnadoluHisan ) ve İstavroz ( Beylerbeyi ) &#039;a kadar ilerileyenîeri bulunmasa bile, Yalova ve Mudanya taraflarına kadar te&#039;sirli bir şekilde olanları mevcut idi. Bir taraftan Osman Bey &#039;in, diğer yandan öteki uçlardaki türk beylerinin Bizans kalelerine ve topraklarına tecâvüzleri karşısında Bizans imparatoru, türk fütuhatından kurtarılması için, evvelce Mahmud Gazan Han &#039;a nişanladığı hemşiresi Maria (Meryem)&#039;yi, bu defa da Olcaytu Muhammed Hudâbanda Han &#039;a nişanlamış idi. Bu sıhriyetten memnun olan İlhanlı hükümdarı, büyükçe bir orduyu seferber ederek, Bizans &#039;a yardıma gönderecek oldu. Bu ordu, tasavvura göre, hem Osman Gâzî &#039;ye karşı, hem de garbî Anadolu &#039;daki türk beylikleri tarafından tazyik ve muhasara edilen Efes, Tire, Salihli gibi Bizans şehir ve kalelerini kurtarmak vazifesi ile mükellef olacaktı. Fakat evvelce uç beylerine bu konuda yapılan îkaz ve ihtarlar bir fayda te&#039;min etmediği gibi, bu defa da prenses Maria &#039;nın, moğuî yardımcı askerinin gelmesini tacil için, İznik &#039;e gelerek, Osman Bey &#039;e, müstakbel zevci ilhanlı hükümdarının 40.000 kişi ile hududa doğru ilerlediği yolunda haber göndererek, muhasamatı terketmesini teklif eylemesi hiç bir netice vermedi. Garbî Anadolu &#039;daki şehir ve kaleler birer-birer türklerin eline geçmiş idi. Maria &#039;nın tehdidini bilhassa Osman Gâzî &#039;ye tevcih etmesi, bu taraftaki akınların şiddetinden ve bu yerlerin de imparatorluk merkezine çok yakın oluşundan ileri geliyordu. Osman Bey ise, bu kadının kullandığı mağrûrâne tavır ve lisandan hiç ürk-memiş, bil&#039;akis daha cür&#039;etli hareket etmeğe başlamış idi: Bizans topraklarına akınlar sıklaştırıldı, köyler yağma olundu ve bir çok esir alındı. Bu esnada İznik &#039;ten az bir mesafede bulunan Tricokia ( Koç-Hisar veya Koca-Hisar ) kalesi önüne varıldı. Buranın muhasarasına başlandı. Kuşatılan kuvvetler kale etrafındaki geniş ve derin hendeğe pek ziyâde güvendikleri gibi, ok atmakta da maharetli idiler. Osman Bey &#039;in gazileri hendeğe ağaç gövdeleri ile doldurdular; hisara girdiler ve muhafızlarını esir aldılar. Müteakiben Osman Gâzî,--harap olan bu kaleyi tamir ettirerek, içine kendi muhafızlarını koydu ve YeniŞehir &#039;e avdet etti ( 1310 ). Aradan bir-iki sene geçti. Dâima zafer ve galebeye alışmış oîan gâzîier, 713 ( 1313) senesinde bir araya toplanıp, Osrnan Bey &#039;e hitaben ; — „Ey gâzî han, elhamdülillah düşman mağlûp ve makhûr oldu, bundan sonra vakit kaybedip, hareketsiz kaimak size yaraşmaz, her veçhile gazaya meşgul olmanız mâkul ve münâsiptir&amp;quot; — diyerek, teşviklerde bulundular. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Prusias ad Hypium 05.jpg|küçükresim|Düzce’nin Konuralp bölgesinde bulunan Prusias ad Hypium Antik Tiyatrosu’nun önündeki Osman Gazi’ye ait heykel.]]&lt;br /&gt;
Buna karşılık Osman Bey : — „Evvelâ Köse Mihal &#039;i davet edelim, islâm! kabû! etsin; eğer müslüman olursa hoş, her nereye derseniz, varalım ; eğer müslüman olmazsa, evvelâ onun memleketi Harman-Kaya &#039;yi, etrafı ile birlikte, talan edelim&amp;quot; dedi, bu suretle karar verildi. „Hemen gelesin, büyük seterimiz vardır, bütün gâzîier hazırdır, seni bekliyoruz&amp;quot; — diye, Köse Mihal &#039;e haber görderiSdi ( krş. Necib Asım-Meh-med Arif, ayn. esr., s. 607 ). O zamana kadar Osman Bey &#039;in ittifakından ayrılmayan, gerektikçe sadâkat ve fedakârlık gösteren Köse Mihal, derhâl daveti kabul ederek, geldi. Osman Gâzî &#039;nin teklifini kabul ile, islâm oldu ve Abdullah Mihal adını aldı. Bu hâdiseden dolayı her kes fevkalâde memnun idi. Osman Bey, ona ağır bir hil&#039;at verdi. Bir kat daha fazla muhabbet ve itimât gösterdi, oğlunu hizmetine aldı, idaresindeki yerlerin hükümetini yine onun uhdesinde bırakarak, kendisine bir sancak verdi. Köse Mihal &#039;e sancak verilmesi Selçuklu sultanının vaktiyle Osman Gâzî &#039;ye göndermiş olduğu sancağa nazîre gibi idi. Bu suretle kendisi hükümdar, Köse Mihal de maiyeti beylerinden biri telâkkî edilebilecek bir muamele yapılmış oluyordu ve böyle bir harekel Osman Bey hükümetinde ilk defa vukua geliyordu. Osman Bey bundan sonra Germiyan-oğluna karşı muhafaza etmek üzere, oğlu Orhan Bey &#039;i, Saltuk ile birlikte, Karaca-Hisar &#039;a gönderdi. Diğer oğlu, anası ile birlikte, Bilecik &#039;ie idi. Kendisi ise, kılavuzlukta kullandığı Köse Mihal &#039;in delâleti ile. Lebîebüci ( Lubiuce )-Hisar denilen ve üludağ &#039;m eteğinde bulunan Cubuclea kalesi tarafına akın yaptı. Buradaki tekfur, Osman Bey &#039;in istikbâline çıkıp, itaatin&#039; arzet-raekle, yerinde bırakıldı ve ricası üzerine, oğulİMAN L larmdan biri osmanlı hizmetine alındı. Bundan sonra harekât Lefke ( Osman-İli) ırmağı vadisine intikâl ettirildi. Sırası ile, Lefke ve Mekece hisarları, tekfurlarının itaatlerini arzetmeieri ile, alındı ki, bunlar da aynı imtiyaza mazhar oldular; yerlerinde bırakıldıkları gibi, mülkleri vs arazileri de hasardan masun kaldı. Bu yeni fethedilen yerler hakkında mahallî bilgisi olan Samsa Çavuş, bu tekfurların itaatlerinin kerhen olup, tekrar Bizans hâkimiyetini tanımalarının hiç de uzak bir ihtimâl sayılamayacağını ifâde ile: — „01maya ki, cemâat kendi milletlerine riicû göstereler&amp;quot;— diye, düşüncesini açıkladı ve buraların kendisine verilmesini istedi ise de, Osman Bey, bu adamların tamamen mülklerinden ve memleketlerinden mahrum edilemeyeceği, yerlerinde bırakılmaları lâzım geldiği cevâbım verdi. Ancak Samsa Çavuş &#039;un sözünü de pek yabana atmayarak, ona da Yeni-Şehir suyunun Sakarya &#039;ya döküldüğü yerde ve bu ırmak kenarındaki küçük bir hisarı (Hisarcık) temlik etti. Böylece Samsa Çavuş tekfurların harekâtını gözetlemeğe me&#039;mûr edildi. Bu köy, hâlen Çavuş-Köyü adı ile, Osman-İli köylerinden biri olarak bilinmektedir. Sonraki devirlerde Osmanlı devleti teşkilâtında ve bilhassa saray vazîfeleri arasında rol oynayan „çavuş&amp;quot; tâbiri ve rütbesi ilk defa bu gâzî tarafından taşınmıştır. Bundan sonra Osman Bey &#039;in gazileri Geyve Ak-Hisar &#039;ı (bugün Pamuk-Ova) tarafına hareket ettiler. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu kalenin tekfuru, bir kaç bin suvarî ile mukabele ettiğinden, şiddetli bir harp vuku buldu (Neşrî, Cihan&#039; niimâ, î, 120). Tekfur mağlûp olarak, kaleye çekildi; burası sıkıştırılınca, müdâfaadan âciz kalarak, Sakarya nehri kenarında sarp bir kaya üzerinde bulunan Kara-Çış (veya Kara-Cebesi} hisarına kaçtı. Ak-Hisar gazilerin eline geçti. Sonra Geyve (bugün Ali-Fuad-Paşa) üzerine varıldı, Osman Bey gazilerinin hareketini haber alan Geyve tekfuru kaleyi boşaltarak, ahâlisini beraberine almış ve Kuru-Dere denilen müstahkem bir vadiye tahşit etmiş idi. Burası sarp ve geçilmesi zor bir medhale (Ka-ra-Su derbendi) mâlik idi. Osman gâzî kuvvetleri bu geçidi zorladılar ve vadiye girmeğe muvaffak oldular, mukavemetleri bertaraf ettiler. Geyve &#039;ye tabî bulunan Tekür-Pınarı denilen mâruf ve metin bir kalenin de zaptı icâp ediyordu. Ancak bir aydan beri seferde bulunan Osman Gâzî &#039;nin hükümet merkezine avdetini gerektiren mühim bir mesele var idi. Bu sebeple Tekür-Pmarı &#039;ma alınması Aykut Alp &#039;in, oğlu Kara Ali &#039;ye^bırakıldı ve Osman Bey Yeni-Şehir &#039;e döndü. Bahis mevzuu olan mesele, ilhanlı hükümdarı Olcaytu Muhammed Hudâbanda tarafından Çoban Bey idaresinde büyük bir ordunun Anadolu &#039;ya sevkedildiği hakkında ahnan haber ile ilgili idi. Bu ordunun sâdece Karaman-oğullarına karşı değil, belki diğer beylik. lere de taarruzu düşünüldüğünden, tedbir ittihâzı zımnında Osman Bey &#039;in Yeni-Şehir &#039;e avdeti zarurî görülmüş idi. Kara Ali az bir müddet zarfında Tekür-Pınarı &#039;ni-aldı, bu kaleden ve civarından bir çok ganimetler elde ederek, Osman Gâzî &#039;ye gönderdi. Bu hizmete mükâfat olarak da, TekürPınarı ve mülhakatı, timar suretiyle. Kara Ali &#039;ye verildi. Geyve ve diğer yerler de münâsip bir yararlığı görülen kimselere, gazilere dağıtıldı. Kara Ali daha sonra yine Geyve &#039;ye tabî olan yerlerden Yeni. Kale, önde ve Yanıkça-Hisar kalelerini de Osman Gâzî &#039;nin memleketleri arasına kattı. Osman Bey 1314&#039; te gâzîler ile Bursa üzerine yürüdü. Kalenin kapılarından birini karargâh yaptı. Bu Bizans kalesinin metaneti, nüfusunun ve muhafızlarının fazlalığı öteden beri malûm idi. Kale tekfuru, Osman Bey gazileri ile yaptığı savaşlarda mağlûbiyete uğradığı için, gözü yılmış ve kaleye kapanmıştır. Yapılan askerî bir mecliste durum görüşüldü ve Bursa kalesinin hücum ile zaptedilmesi mümkün olamayacağı neticesine varıldı. Bu sebeple kalenin üzerine havale yapılıp, beklemek en uygun tedbir olarak düşünüldü, iki hisar yapıldı. Bunlardan biri kaplucalar tarafında, diğeri de yukarı dağ cihetine nazır idi. Birincisi Osman Bey &#039;in yeğeni Ak-Timur &#039;un, ikincisi de Baiabancık adındaki kölesinin dizdârhğı altına verildi. Osman Bey bu hisarların inşaatının ikmâline kadar etrafa akınlar tertip ettirdi, her tarafı vurdurdu ve sonra gâzîler ile YeniŞehir &#039;e döndü. Bu iki gâzî, Bursa &#039;nin fethine kadar, on seneden fazla bir müddet burada kaldı. Kumandaları altındaki ellişer cengâver ile şehre hâriçten imdat ve erzak sokmamak, içeriden çıkacaklara manî olmak, hulâsa Bursa &#039;yi taciz ve daimî tazyik altında bulundurmak vazifesi ile mevkilerinde sebat ettiler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Pınarbaşı 12.JPG|küçükresim|Kayseri, Pınarbaşı Türklük Anıtı’nda Osman Gazi’nin büstü]]&lt;br /&gt;
Bu esnada bir çok köylüler, Bursa &#039;ya sığınmaktan ise Osman Bey &#039;e tabî olmağı tercih ediyorlar ve onların himayesinden faydalanıyorlardı. Osman Bey aldığı yerlerin mahsûllerini, gelirini, beylik için zaptediyor, köy ve nahiyeleri de gâzîlere, timar olarak, tevzî eyliyordu. İlhanlı devleti Selçuklu memleketlerine sahip olduğu zaman, Anadolu &#039;ya bir çok aşiretler gelmiş idi. Bunlardan bir kısmı da Germi-yanlıların hâkim bulunduğu Germiyan-İli mın-takasına yerleşmişlerdi. Bunlardan biri olan ve Bizans kaynaklarında Tohar .şeklinde geçen Çavdar aşireti, Çavdar-oğlu diye tanınan bir reise tabî ve Osman Bey &#039;in memleketleri hududunda konar-göçer bir hâlde yaşıyordu, OSMAN i. 44! Bunlar, diğer bâzı göçebe aşiretler gibi, fırsat buldukça, „yei gibi eser, sel gibi yol keser&amp;quot; vs ansızın-&#039;kSy basarlardı. Gernıiyan-oğulları iie Osman Bey gazileri ve halkı arasında bu sırada mevcut olan soğukluk ve geçimsizliğin başlıca sebebi de bu idi. Çavdar-oğla&#039;nun bir defa Karaea-Hisar &#039;ı bastığı ve kurulu pazarı yağmaladığı görüldü; fakat bunu Orhan Bey derhâl takip ve te&#039;dip etti [ bk. mad. ORHAN]. 1317 senesinde tekrar bizanhiara karşı harekâta girişilince, Osman Eey bunda da Orhan Bey &#039;i kumandan yaptı ; çünkü genç oğlu artık harp usûllerine gereği gibi alışmış idi ve ona güveni tam idi. Bu defaki fütuhatta Sakarya ile Karadeniz arasındaki ve Sapanca golü sahasındaki bâzı kalelerin zaptı başarıldı. Bunlardan Ebe-Suyu hisarı Akça-Koca &#039;ya veriidi, İznik &#039;e yakın Kara-Tegin hisarı Samsa Çavuş &#039;a havale olundu. Konur Alp, bir takım gaziler ile, Ak-Yazı tarafına gitti ve buralardaki hisarları zaptetti ( 1318 ) Akça-Koca &#039;um bu esnada Sakarya nehrinin garbinden İzmit kalesine kadar olan fethettiği yerler bilâhare Ko-es-Ili tesmiye okmnraştur. Osman Bey artık ihtiyar olmuş idi ve romatizmadan da muzta-rip idi. Bu sebeple oğlu Orhan Bey &#039;i, 1320 tarihinden itibaren, kendisine vekil tâyin etmiş oldvğu söylenebilir. Ancak işlerin iyi idare edilebilmesi için, kanun ve »&#039;sânılar, töreler vazedilmesi, bunların uygulanması meseleleri ile meşgul olduğu, basit bir şekilde olmakla beraber, divân toplayarak, istişareler yaptığı ve beyliği için önemli kararlar aldjğı muhakkaktır. Bir yandan uç beyliğinden müstakil bir devlet hâline geçişte ortaya çıkan işlerin görülmesi, memleketin mütemadiyen genişlemesi tedbirleri alınırken, diğer yandan da miisiüman ve hıristiyan tebaanın asayiş ve huzurunun bir kat daha artmasına dikkat gösterilmekte idi. Osman Bey &#039;in teşkilât ve müesseseler mevzuunda dâima Selçuklu sultanlığını örnek aldığı bilinmektedir. Kendisi Bizans hududunda 3 tane uç memleketi ihdas ile ümerâdan ve gazilerden Konur Alp, Akça-Kooa ve Samsa Çavuş &#039;u bunlara uç beyi nasp ve tâyin etmiş idi. Birincisi Osman Bey memleketinin en şimalinde Karadeniz &#039;e kadar olan yerlere, ikincisi izmit ( Nikomedia ) &#039;e ve üçüncüsü de iznik (Nicea) &#039;e müteveccih idi. Konur Alp Ak-Yazı istikametinde memleketi genişletmek — ki Konrapa kalesi ve nahiyesi bunun merkezi sayılmaktadır -—, Akça-Koca izmit etrafını vurup, şehri yakmak, Samsa Çavuş da Kara -Tegin nahiyesinde oturup, dağılan ahâlinin tekrar toplanmasını te&#039;min etmek vazifesi ile mükellef idiler. Samsa Çavuş aynı zamanda İznik civarına akın ederek, gerek bu şehrin civarını, gerek denize kadar olan yerleri fethetmek ile vazifelendirilmiş idi. 1321 &#039;de Orhan Bey müstakiiien Mudanya üzerine varıp, fethine muvaffak olmuş idi. Kalenin deniz kenarında bulunması dolayısı ile, dâima düşman tarafından taarruza mâruz bulunması muhtemel olmakla, burçları yıkıldı. O sırada Gemlik üzerine de gidildi. Mudanya ve Gemlik taarruzları, abluka altında bulunan Bursa &#039;ya istanbul &#039;dan deniz yolu ile gelmekte olan yardımın önünü almak, mahsurların sıkıştırılmasını artırıp, bir kalenin sukutunu hızlandırmak için idi. Aynı sene zarfında Osman Bey gazilerinden bir kısmının Marmara denizinden Trakya sahiline, Rumeli tarafına geçtikleri de anlaşılmaktadır. Osmanlı kaynaklarında bundan hiç bahs-edilmemesine rağmen, Bizans menbâlan ve ezcümle Franges (trc. V. Mirmiroğlu, T, T. K. kitaplığı, s. 31), bunu sarahatle bildirmektedir. Bu geçişi Osmanlıların Rumeli &#039;ye ilk geçişi olarak kabfîi etmek lâzımdır. Akça-Koca kendisine tâyin edilen bölgede muvaffakiyet.! harekât yapmakta idi. İzmit şehrinin civarına kadar sokulmuş idi. Zaptettiği yerlerden Ayan (Sapanca) gölü yanındaki bir kaleyi karargâh ittihaz etmiş idi ki, bu kale gölün İzmit körfezine olan ayağı üzerindeki Beş-Köprü denilen mahallin yanında ve İzmit cihetinde küçük bir kale idi ve sonradanı Orhan Bey zamanında Sapanca teşkil ve tevsî edilerek, burası ihmâl olunduğundan, harap kalmış idi ve XVI. asırda bile bunun harabesinin mevcudiyeti biliniyordu. AkTimur ile Balabaneık 10 seneden fazla müddettir. Bursa &#039;yi abluka altında tutuyor ve tazyik ediyorlardı. Bursa kalesinde kıtlık son dereceyi bulmuş, halkın daha fazla takati kalmamış idi. Ümitsizlik artınca, serbestçe çıkıpgitmelerine müsâade olunmak şartı ile, sulhan teslim fikri zihinlerine yerleşti. Bu keyfiyet anlaşılınca, AkTimur ve Balabaneık durumu Osman Bey &#039;e bildirdiler. Osman Gâzî bu fethi her hâlde bizzat yapmak isterdi. Fakat rahatsızlığının bu sırada artması bu arzusunu gerçekleştirmesine mânı oldu. Asker gazileri ve ümerâyı Yeni-Şe-hir ovasında topladı. Her kesin huzurunda Bursa &#039;nın fethi işine Orhan Bey &#039;i me&#039;mûr etti i maiyetine de Köse-Mihal, Turgut Alp, Şeyh Mahrnud Gâzî, Şeyh Edebalı ve kardeşi Ahî Şem-seddin &#039;in oğlu Ahî Hasan &#039;1 tâyin etti. Fakat daha önce, vaktiyle kardeşinin oğlu Ay-Doğdu &#039;yu şehid eden Etranos ( Orhan-İii ) tekfurunun tecziye edilerek, onun kalesinin alınmasını, sonra Bursa fethine teşebbüs edilmesini emrey-ledi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Türbe of Osman I, Bursa.jpg|küçükresim|Osman Gazi&#039;nin Bursa&#039;daki türbesi]]&lt;br /&gt;
Osman Gâzî &#039;nin idaresi altındaki memleketler, o zamanlar, dâr-ül-cihâd olarak, bütün türk-islâm memleketlerinde meşhur idi. Bir çok 44» OSMAN I. cenk erleri, hem cihad farizasını îfâ, hem de ganimetlerden hisse elde etmek için, uzak memleketlerden, tran ve Türkistan &#039;dan koşup-ge-liyorlar; Anadolu &#039;nun Bizanslılar elindeki en büyük ve müstahkem beldesi Bursa &#039;mn fethedilmesi şevkini paylaşıyorlardı. Bir hesaba göre, bu suretle toplanan kuvvetlerin yekûnu 5.000 kişiyi buluyordu. Orhan Bey, bu kuvvetler ile 1335 senesinde YeniŞehir ovasından Bursa üzerine hareket etti. Onun bu aırada müstakil bir hükümdar sıfatı ile veya sâdece babasına vekil ve onun bu seferin başına getirdiği bir kumandan olarak bulunduğu meg&#039;elesi öteden beri münâkaşa mevzuudur. Bu devre âit bir vakfiyenin ve ilk Osmanlı sikkesinin delâlet ettiği üzere, Orhan Bey &#039;i 1324&#039;ten itibaren hükümdar kabûTetmek mümkündür [bk. mad. ORHAN ]. O, evvelâ At-ranos &#039; u, sonra da Bursa &#039;yi fethetti [ bk. madd. ORHAN ve BURSA ]. Bursa kalesinin kapıları açılınca, kaleye ilk önce Ahi Şemseddin-zâde Ahi Hasan girmiş, müteakiben Orhan Bey ve gâzîier ile birlikte cuma namazı bir manastırda kılınmış ve şehir temizlettirilmiş idi. Şehirde sahipsiz kaian evler gazilere tevzî olunmuş, yerlerinde kalan hıristiyanlar da, haraçlarını ödemek üzere, deftere kaydettirilmişler-di. Orhan Bey kalenin tamire muhtaç yerlerini tamir ettirdikten ve içine asker bırakarak, muhafaza ve emniyet tedbirlerini aldıktan sonra, maiyetindeki gâzîler ile birlikte, hasta olan babası Osman Bey &#039;in yanına Yeni-Şehir &#039;e dönmüş idi. Osman Bey Bursa &#039;nm fethi haberini ölüm yatağında almış idi. Artık gözü açık gitmeyecek idi; Orhan Bey gibi, değerli ve hayırlı bir halef bırakıyordu. Orhan Bey &#039;i hükümetin büyüklerini, beili-başh gazileri, ezcümle Turgut Alp, Saitak Alp, Şeyh Ahî Şemseddin, Ahî Hasan, Candarlı Meviâna Kara-Haiil, Kara-Oğ-tan gibi ricali yatağı başına topladı. Kayın babası Şeyh Edebab 3 ay evvel ve ondan sonra da zevcesi Mal Hatun (Malhun Hatun ) Bilecik &#039;te vefat etmişler ve Osman Gâzî kendi eli ile onları Bilecik hisarında defnetmiş idi ( Neşrî, Cihânnümâ, s. 144 )• ölümünden önce ise, oğullarına ve diğerlerine şu vasiyeti yaptı: —«Birinci vasiyetim gaza ve cihâd işini devam ettirmeniz ve isiâmın kuvvetlenmesine çahşmamzdır. Livâ-i şerifi yüksek tutunuz, dâima İslama hizmetten geri kalmayınız&amp;quot;. Müteakiben Orhan Bey &#039;e de şöyle dedi: — „Oğîum, işte ben ötüyorum, fakat müteessir değilim; çünkü senin gibi bir halef bırakıyorum; âdil ol, merhametli ol, iyi adam ol, bütün reayayı eşit olarak himaye et; islâm dinini neşr ve tamim et; yer yüzünde hükümdarların vazifesi budur. Ancak bu suretle Tanrının, lutfmıa nail olursun. Bilmediklerini ulemâya danış. Bir şeyi iyice bilmeden, harekete başlama. Sana mutî olanları hoş tut. Beni Bursa &#039;da Gümüşlü kubbeye ( Gümüş&#039;ü-Künbet) defnet...&amp;quot; — ( Neşrî, ayn. esr.; Idris Bitlisi &#039;den naklen Necib Asım - Mehmed Arif, ayn. esr., s. 630 v.d.; Sa&#039;d a!-Din, Tâc al-ta-vârih, I, 30 ). Osman Gâzî &#039;nin teçhiz ve tekfini Candarlı Kara-Haiil ve imamı Yahşi Fakîh tarafından yapılmış, evvelâ Söğüt &#039;te muvakkaten defnedildikten (1326) sonra, vasiyeti gereğince Bursa &#039;da Gümüşlü-Künbed &#039;deki türbesine konulmuştur. Osman Bey in vefatında yaşı 69 olduğu ve 27 sene müstakillen hüküm sürdüğü umumiyetle kabul edilmektedir.. Tarihî kaynakların verdiği bilgiye göre, Osman Bey &#039;in altın ve gümüş kıymetli eşyası zuhur etmemiştir. Kalan eşya Denizli bezinden yapılmış sarıldık bez, at i?in zırh takımı ( yan-çuk), bir tuzluk, bir kaşıklık, bir çift çizme, Ala-Şehir dokumasından kırmızı renkli sancaklar, bir sâde kılıç ( Ruhî &#039;ye göre iki uçludur—, bir tirkeş, bir mızrak, bir kaç at, misafirlerine ikram için beslediği üç sürü koyun idi. Terekesi arasında, bunlardan başka, iri taneli bir teşbih ile, Karaea-Hisar &#039;in fethinden sonra Selçuklu sultanı tarafından kendisine gönderilen davulun kasnağı da zikredilmektedir (Neeib Asım-Mehmed Arif, ayrı. esr., s. 635 v. d.). İlk osmanlı tarihleri Osman Bey &#039;in şemaili hakkında bilgi vermezlerse de, XVI. asırda şehnameci Lokman onu şöyle tarif etmektedir: orta boylu, geniş göğüslü, değirmi çehreli, kara yağız, elâ gözlü, koç burunlu, seyrek sakallı... Kendi devrinde, Kara lekabı ile de anıldığı söylenir. Bu lekap esmer renginden dolayı verilmiş bir ad olacağı gibi, Türkmenler arasında cesur ve jecî kimseler için söylenen bir vasıf gibi fevkalâde şecaati ( msl. Kara Yusuf, Kara iskender, Kara Yülük Osman Bey . .) sebebi ile de yayılmış bir şöhreti olabilir. Osman Bey bir kumandanın lâzım gelen bütün evsâfını hâiz olduğu gibi, adalet fikri, ahâliye karşı muamelesi, cömert oluşu gibi meziyetlere de sahip idi. Akınlarından bîzâr olan rûm ahâli, hııkûmeti veya himâyesi altına girince, her türlü taarruzdan masun ve mahfuz bulunurdu. Bütün hakları te&#039;minât altına ahmrdı. Kendi tekfurlarından görmedikleri âdilâne muameleyi, Osman Gâzî &#039;ye tabî olunca, hemen elde ederlerdi. Bu hâl devletin ilk kuruluşunda onun etrafında toplanan cemiyeti kalabalıklaştıran ve şenlendiren sebepler ara-smda sayılmaktadır. Beytülmâlden hiç bir şey almadığı, kendi toprağından ve sürülerinden hâsıl olan gelir ile geçindiği yine ittifakla söylenen gerçeklerdendir. Ganimetlerden kendi hissesine düşen mıkdar da varidatının bir kısırımı OSMAN î. - OSMAN II. teşkil etmekte idi. Haika tarhettiği „bâc-ı basarı&amp;quot; reayanın gönül hoşluğu ile ödediği ve Bizans vergileri ile mukayese edilemeyecek derecede adaletli bir vergi idi. Osman Gâzî&#039;ye kendi devrinde, muahharen Osmanlı hükümdarları için söylenen şah, pâdişâh ve sultan gibi unvanlar veriimgmiş olup, bütün Türkmen beyleri gibi, Osman Bey denildiği, istiklâlinden sonra da, bâzan han tesmiye olunduğu umumiyetle kabul edilmektedir. Osmanlı kaynakları Osman Bey &#039;in zevcesini, Şeyh Edebah &#039;nm kızı Mal Hatun olarak göstermekte ve bu kadından Orhan ve Alâeddin Bey ierin doğduklarını yazmaktadırlar. Hâlbuki Orhan Bey &#039;in 724 ( 1324 ) tarihli vakfiyesi (Belleten, 1941, nr. 19, s. 277, 288 ), Mal Hatun bint Ömer Bey kaydı ile, bu kadının Şeyh Edebah &#039;nm kızı olmadığını göstermektedir. Her hâlde Orhan Bey &#039;in annesi bu olmalıdır. Edebah &#039;nm kızı Bâlâ Hatun ( veya Râbia Hatun ) ise, Alâeddin Bey &#039;in annesi idi ve Bilecik &#039;te Edebah &#039;nm yanında ikamet ediyordu. Yine bu vakfiyeden öğrendiğimize göre, Osman Bey &#039;in Orhan Bey ve Alâeddin Bey &#039;den başka, Pazarlı Bey, Çoban Bey, Melik Bey ve Hamîd Bey adında diğer dört oğlu ile, Fâtıma adında bir kızı var idi. Bunların hangi zevcesinden doğdukları bilinmemektedir. Alâeddin Bey, babasının ölümünden sonra, kendisine temlik edilmiş oian Bursa &#039;da Kite ovasm-daki Futra çiftliği hâsılatı ile geçinmiş Bursa &#039;da vakıflar yapmış ve Orhan Bey zamanında vefat ederek, babası Osman Gâzî türbesine defnolunmuştur. Osman Bey &#039;in diğer oğullarından yalnız Pazarlı Bey &#039;in İznik muhasarası ve Pelekanon muharebesinde bulunmuş olduğunu Cantacuzenos tarihinden öğrenmekteyiz. Osman Bey oğullarından birinin adını Çoban koyarken, her hâlde o sırada Anadolu valisi bulunan Emîr Çoban Bey &#039;e bir cemîle olarak, bu adı seçmiş idi. Hamîd adını da, yine Anadolu türk beyleri arasında çok nüfuzlu olan ve sevilen Hamîd-oğiu Dündar Bey &#039;i hatırlayarak, koymuş olmalıdır. Bunlar hakkında şimdilik fazla bir bilgimiz yoktur (tafsilât için bk. ismail Hakkı Uzunçarşılı, Gâzî Orhan Beg vakfiyesi. Belleten, nr. 19, s. 277—288 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde zikredilenlerden başka bk. Enverî, Düstâr-nâme-i En-veri ( nşr. Mükrimin Halil [ Ymanç ]), İstanbul, 1928; Ahmedî, Dâstân ve tevârîh-i âl-i Osman ( nşr. Atsız, Türkiye yayınevi ); Şük-rullah, Bahcat al-tavârih, ayn, yer.; Karamam Mehmed Paşa, Tevârîh-i âl-i Osman ; Hasan b. Mahmüd Bayâti, Câm-ı cem-âyîn ve silsilenâmei selâtin-i Osmaniye (nşr. Ali Emîrî), İstanbul, s 331; Âlî, Kunh al-ahbâı (basılmış kısımlar ); Akdes Nimet Kurst Bizans &#039;in son ve Osmanlıların ilk tarihçileri ( TM, III); F. Giese, Osmanlı imparatorluğunun teşekkülü meselesi ( TM, I); H. A. Gibbons, Osmanlı imparatorluğunun kuruluşa (trc. Râgıb Hulûsî ), İstanbul, 1928 ; Fuad Köprülü, Osmanlı devletinin kuruluşu (Ankara, 1959 ); P. Wittek, Menteşe beyliği (trc. Orhan Şâik ), Ankara, 1944 ; Osman Turan, Tarihî takvimler (Ankara, 1954); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı tarihi (Ankara, 1961 ), I ve mad. ORHAN, bibliyografya. (M. TAYYİB GÖKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Oru%C3%A7_Reis&amp;diff=497</id>
		<title>Oruç Reis</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Oru%C3%A7_Reis&amp;diff=497"/>
		<updated>2024-04-22T11:57:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== ORUÇ REİS. ORUÇ RA İS (1474? ~- 1518) ==   &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Cezayir &amp;#039;de türk hakimiyetinin ilk kurucusu ve meşhur türk denizcisidir.&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;    En eski türk kaynakları kendisini Oruç Reis ve Oruç Bey olarak tesmiye ederlerse de, yaşadığı devirden itibaren, şöhret kazandığı geniş Akdeniz bölgesinde Baba Oruç adı ile de tanınmış, Hıristiyan yazarların bu kelimeden bozma olarak yahut da „kızıl sakallı&amp;quot; mânasına gelen ve daha sonra ka...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== ORUÇ REİS. ORUÇ RA İS (1474? ~- 1518) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Cezayir &#039;de türk hakimiyetinin ilk kurucusu ve meşhur türk denizcisidir.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
En eski türk kaynakları kendisini Oruç Reis ve Oruç Bey olarak tesmiye ederlerse de, yaşadığı devirden itibaren, şöhret kazandığı geniş Akdeniz bölgesinde Baba Oruç adı ile de tanınmış, Hıristiyan yazarların bu kelimeden bozma olarak yahut da „kızıl sakallı&amp;quot; mânasına gelen ve daha sonra kardeşi Hayreddin Paşa ( Hızır }&#039;ya alem olan [ bk. mad. BARBAROS HAYREDDİN PAŞA ] B a r b a r o s leksbı ile adlandırmaları yaygın bir hâle gelmiştir ; arap-ça kaynaklarda adı &#039;Aruc okunabilecek bir şekilde tesbit edilmiştir. Oruç Reis&#039;in menşe&#039;i, hayatı ve ieraâtı hakkında en eski ve güvenilir kaynak, eserinin bir yerinde kendisini Murâdî diye tanıtan biri veya diğer bir görüşe göre, Barbaros &#039;un kıyı kaptanlarından Sinan Çavuş (Sinan Reis) tarafından yazılan. Kanunî Sultan Süleyman &#039;m arzusu üzerine, bizzat Barbaros Hayreddin Paşa &#039;mn anlattığı veya imlâ ettirdiği Gazavât-ı Hayred-din Paşa adb eser olup, Kâtib Çelebi &#039;nin bu hâdiselerden bir asır sonra te&#039;lif ve sâdece türk deniz hareketleri ve savaşlarına tahsis ettiği Tuhfat al-kibâr fi asfâr al-bihör &#039;dan başlayarak, sonraki bütün tarihçilere ve tarihlere me&#039;-haz olmuştur. Babası Vardar-Yenicesi &#039;nden olup, Midilli &#039;nin fethinde (1463) gönüllü yazılarak, burada kalan Yâkub Ağa adında „Diiâver yiğit... ve aslında dahi sipâhî-zâde ... gayet bahadırlıkla meşhur&amp;quot; biri idi (bk. Gazavât-ı Hayreddin Paşa Üniv. kütüp., nr. TY 2639, var. 5). Barbaros-larm menâkıbini destan tarzında anlatan diğer bir yazmada da bildirildiği gibi (Necib Asım, Gazavât-ı Hayreddin Paşa. T OEM, sene 1, s. 235 ), Kâtib Çelebi de Eee-Ovası &#039;ndan ( Çanakkale vilâyetinde bir kaza) olduğunu yazmaktadır {Tuhfat al-kibâr... istanbul, 1329, s. 25, bk, bir de Mehmed Şiikrî, Esfâr-ı hahri-yei osmâniye, istanbul, J 306, s. 36). Bunların yanında, Oruç Reis &#039;in bir rum veya arnavut mühendisi ve hattâ sieilyalı olduğu veya bir şövalye ve asilzade bulunduğa bakkmda garp kaynaklarında hiç bir aslı ve esâsı olmayan uy« durma bir menşe&#039;e bağlandığı görülmektedir. Yâkub Ağa &#039;nin Midilli &#039;de nikâh ile aldığı bir rum kızından doğan dört oğlu içinde, Oruç, Is hak &#039;tan sonra ikinci olup, Hızır (Barbaros Hayreddin Paşa}&#039;tn büyük kardeşi idi. Daha gençliğinden itibaren, reisliğe heves ile bir tekne yaptırarak, ticârete başladı. Diğer iki kardeşi Hızır ve İlyas da bu yolda hareket ediyorlardı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Arudsch-barbarossa.jpg|küçükresim|Oruç Reis&#039;i tasvir eden bir çizim.]]&lt;br /&gt;
Oruç Reis deniz seferlerinin bir def-&#039; asında, Ilyas ile birlikte, Trablusşam &#039;a doğru giderken, ansızın Rodos şövalyelerine âit gemilere rastgeldiler; aralarında vuku bulan bir çarpışmada İlyas şehid ve Oruç da gemisi iie beraber Saint-Jean şövalyelerine esir oldu. Ba-yezid 11. devri ortalarında cereyan etmesi muhtemel bulunan bu vak&#039;a, her tarafta olduğu gibi, Midilli &#039;de de duyulmuş ve Hızır Reis &#039;i çok üzmüş idi. Hızır &#039;m ağabeyini kurtarmak maksadı ile, Bodrum &#039;a geldiği ve buradan da tanıdığı bir rum tüeeanna, 28.000 akçe vererek, Rodos &#039;a gönderdiği sırada. Oruç da bu teşebbüsten haberdar ve ümitlenmiş olarak, Rodos &#039;ta zaman-zaman görüşüp, yardımını gördüğü Santurlu-oğlu adsnda bir ahbabı vâsıtası ile, kurtuluş çârelerini aramağa ve bunu te&#039;mine çalışıyordu. Aralarında kararlaştırılan plana göre, Oruç &#039;un sahibi bulunan kaptan ve diğer kaptanlar ile birlikte, Santurlu-oğlu &#039;nun da hazır bulanaeağı bir toplantı sırasında, Oruç toplantı mahalli önünden geçecek ve bu esnada da Santurlu-oğlu Oruç &#039;u göstererek, efendisi olan şövalye kaptandan bu esiri satın almak istediğini bildirecekti. Filhakika bu mülakat tâytn edildiği günde yapılmış ve Santurlu-oğlu da efendisinden Oruç &#039;u, pazarlık suretiyle, 800 altına satm almış idi. Fakat aynı zamanda bu gibi işler ile vazifeli Rodos taki deniz kumandanı, 10.000 altın vermeğe muktedir bir türk reisinin bu kadar az bir fiyat ile satılmasına muvafakat etmeyeceğini bildirdi. Bu eiışveriş ve kurtulma planı suya düştü ve bundan sonra Oruç Reis &#039;in esaret hayatı daha ağır şartlar ile geçmeğe başladı; ayağma zincir halka geçirilerek, zindana atıldı. Bir defa. Oruç bizzat kumandan ile konuşarak, durumunun hafifletilmesine çalıştı ise de, onu iknâa muvaffak olamadı ve bu konuşmadan da, Barbaros Hayreddin tarafından kendisinin kurtarılması için Rodos &#039;a gönderilen rum tacirin ihanetine mâruz kaldığını anladı. Oruç Reis &amp;quot;in zindandan alınarak, bir gemide küreğe konulması, diğer şövalye reislerinin ilgili kumandan nezdinde teşebbüsleri, ona: —- „Bu esirlik ahvâli bugün Oruç Reis &#039;e ise, yarın bizedir ; deryada gezen adamın başına çok ahvâl geleğen olur&amp;quot; — demek suretiyle. Oruç &#039;un lehinde bulunmaları üzerine, vuku buldu ; tafsilât taS ORUÇ REİS. için bk. Gazavâİ-ı Hagreddin Paşa, Üniv. kü-tüp. var. 9 v.dd.}. Bu sıralarda şehzade Korkut sancak beyi olarak Antalya &#039;da oturmakta ve her sene loo esiri, fidye-i necat vermek suretiyle, Rodos şövalyelerinden kurtarmak itiyadında idi. Tam bu esnada, yine bir sene başı (ki şehzade Korkut&#039;un Antalya sancak beyliği 1502 &#039;den itibaren başladığına göre bunu 1505—1509 seneleri arasında kabul edebiliriz) kapıcı-başısmı göndermiş ve Rodos &#039;tan 100 esiri serbest bıraktırmış idi. Şehzade tarafından kurtarılan bu esirleri, kendi gemileri ile, bir ücret almayarak getirip, Anadolu sahillerine çıkarmak âdetleri olan şövalye tarîkati, bunlardan bir kısmını Oruç Reis &#039;in kürek mahkûmu olduğ-u kalyona koymuş ve bu gemi ile Antalya eivârında ıssız bir yere bırakılmak üzere, yola çıkarmışlardı. Yolda kalyon kaptanı ve diğer şövalye reisleri ile her dilde ve bilhassa çok iyi bildiği rumcayı tatlı-tatlı konuşan, bu arada kendisini onlara da sevdiren Oruç Reis &#039;e, bir aralık, hıristiyan dinine girmesi teklif edilmiş ona: — „Ey türk, sen bir güzel sözlü kişisin, bahusus bizim lisanımızı âlâ bilürsün, müslümanhktan ne buldun, gel bizim dinimize gir, içimizde sen de adı-sanı belli bir adam olursun&amp;quot; — demişler ise de, o bunu şiddetle reddetmiş, bu mevzuda onlar ile münâkaşaya girmekten çekinmemiş ve nihayet tâyin ettikleri yere gelip, kapıcıbaşı ile esirler karaya çıkarıldıktan sonra, onların balık avlamak üzere, sandal ile gemiden ayrılmalarını fırsat bilerek ve bu esnada çıkan fırtınadan da faydalanarak, ayağından demiri çıkarıp, kaçmağa muvaffak olmuş idi (ayn. esr.. var. 13 v.d.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Oruc Reis captures a galley.jpg|küçükresim|Oruç Reis bir kadırga ele geçiriyor.]]&lt;br /&gt;
Oruç Reis evvelâ bir köye sığındı, oraya misafir oldu • sonra Antalya &#039;ya gelerek, devamlı olarak îskenderiye &#039;ye sefer yapan ve Cazavât &#039;m ifâdesi ile „on üç alabanda açar şeydi gemisi olan&amp;quot; Ali kapudan adında meşhur bir kalyon kaptanına müracaat ile, onun gemisinde iş buldu ve ikinci reis oldu. İskenderiye &#039;ye yaptıkları ilk seferde, başından geçenleri bir mektup ile, o sırada Midilli &#039;ye gitmek üzere olan bir gemi kaptanı vâsıtası ile, kardeşi Hızır a bildiren Oruç Reis şöhretinin etrafa yayılması ve gemicilikteki mahareti ve geçirdiği maceraların Memlûk sultanına da duyurulması sebebi ile, Mısır devleti hizmetine alındı. O sırada sultan Kansu Gavrî Hindistan taraflarına bir donanma göndermek istemekte idi ve Oruç Reis *i de ince donanma serdarlığ-ma getirmiş idi. önceden Adana havalisindeki me&#039;mûriyetine 40 parça kalyon için lâzım gelen kerestenin hazırlanmasını emretti ve bunların hazırlandığını öğrenince de, Oruç Reis &#039;i 16 gemilikinee donanmanın kumandan kaptanı olmak üzere, Papas Körfezi (İskenderun) &amp;quot;ne gönderdi. Ancak bunu haber alan kuvvetli bir Rodos donanması. Oruç Reis&#039;i takip ile, ansızın bastırdı ve hepsinin baştan kara etmeleri ile, dağılmalarına sebep oldu. Böylece Oruç Reis tekrar Antalya &#039;ya gelmek zorunda kaldı. Kısmen kendi parası ile, kısmen de şehzade Korkut &#039;un yardımı ile, 18 oturaklı mükemmel bir gemi yaptırdı ¥0 bununla Rodos etrafında dolaşarak, bir hayli korsanlık yaptıktan, şövalyelere âit bir çok köy basıp, onlardan sayısız ganimet ile birlikte intikamını da aldıktan sonra, kendisine karşı amansız bir takip hareketine girişilmesi, hattâ bir limanda bastırılarak gemisinin zaptedilmesi üzerine, üçüncü defa Antaîya &#039;ya döndü. Bu esnada Şehzade Korkut tekrar Manisa sancak beyliğine gitmek üzere idi (mart 1511). Nedimi Piyâle Bey ile öteden beri münâsebeti olan Oruç Reis, bu defa onun vâsıtası ile, şehzade Korkut &#039;tan alâka Ve müzâharet gördü ; şehzadenin izmir kadısına ve Piyâle Bey &#039;in de İzmir gümrükçüsüne yazdıkları mektuplar ile, 22 oturaklı bir gemi yaptırılarak, bütün levâzımâtmıa, ievendlerinin, zahire ve mühimmatlarının te&#039;min edilmesi yolunda emirler aldı ve gerçekten üç buçuk ay zarfında, gerek Korkut &#039;un emri üzerine yapılan 24 oturaklı, gerek Piyâle Bey in mektubu üzerine yapılan 23 oturaklı gemiler tamamlandı; Foça limanında teçhizatları ikmâl olundu. Bu vesile ile Oruç Reis de artık Manisa &#039;ya gelmiş bulunan şehzade Korkut nezdine gelerek, teşekkürlerini bildirdi. Onun duasını ve korsanlık yapmak üzere icazetini aldıktan sonra (ayn. esr., var. 23), Foça&#039;dan hareketle, İtalya sahillerine doğru yola çıktı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Evvelâ Polia kıyılarında iki Venedik gemisini basıp, 24.000 altın ile mal ve erzaklarını ganimet aldı. Sonra Agrıboz &#039;a yakın Terzi limanı denilen bir limanda üç Venedik gemisi ile, şiddetli bir savaş yaparak, 285 esir ve hesapsız ganimet malı almağa muvaffak oldu. Müteakiben Midilli &#039;ye geldi ve esaretinden beri görmediği kardeşleri Hızır ve İshak ile akrabalarına kavuştu. Onun Midilli &#039;den ayrıîalı 33 sene geçtiğini tahmin suretiyle kaydeden Cazavât (var. 26 }, bu hususta aldanmış «İsa gerektir. Bir müddet kendi memleketinde oturan ve getirdiği ganimet mallarını akraba ve taallûkatı ile bütün yetim ve fakirlere dağıtan Oruç Reis, minnet ve şükranını ifâde etmek için, İzmir &#039;e doğru hareket etmek üzere iken, Sultan Selim &#039;in pâdişâh olduğunu ve Korkut &#039;un takip edildiğini ve onun firarını ( 1513 ) öğrendi. Gemisiair şehzade Korkut &#039;a âit olduğunu ileri sürerek, zaptetmeleri ihtimâline karşı ve kardeşlerinin tavsiyesi ile, kışı İskenderiye &#039;de geçirmek üzere, Midilli &#039;den ayrıldı. Yolda eîs geçirdiği gemiler ORUÇ REİS. 4»« ile birlikte, İskenderiye &#039;ye geldi. Oruç Reis, evvelce İskenderiye körfezinde, düşman taarruzu neticesinde dağılan ve karaya vuran Mısır donanması meselesinden dolayı, Sultan Kansu Gavrî &#039;ye karşı mahcubiyet duymakta ve kendisine kalsa idi, bir daha buraya gelmeği düşünmeyecek idi ise de, neticede refiki Yahya Reis ile birlikte, dört câriye ve dört köle ile bir takım hediye ve pîşkeşierini sultana takdim etti ve ondan izzet ve ikram gördü ; sâdece uğradıkları felâketten sonra tekrar Mısır &#039;a dönmedikleri için, sultan küçük bir serzenişte bulundu; bununla beraber İskenderiye &#039;de kendilerinin ve adamlarının ikametleri ve esbâb-ı istirahatleri hususunda ilgililere gereken emirleri vermeği de ihmâl etmedi. O kışı (ISI3/IS,4) İskenderiye &#039;de geçirerek, sefer için hazırlıklarını ikmâl eden Oruç Reis, ilk baharda Yahya Reis ve diğer maiyeti ile birlikte, hareket etti ve evvelâ Kıbrıs üzerine varıp, burada 5 Venedik ticâret gemisi ele geçirdi; yükleri olan çuha, tüfek demiri v.b. gemiler ile zaptederek, Cerbe [ b. bk.] adasına geldiler, bnrada gemileri tacirlere sattılar; ganimet malını aralarında paylaştılar. Bunlardan bâzı kıymetli hediyeleri Mısır sultanına da gönderdiği vakit, Kansu Gavrî — «Dünyada nîmet hakkın gözedür ve eyülük bilür adam var ise, oğlum Oruç kapudan vardır&amp;quot; — demiş idi (ayrı. esr., var. 30). Oruç Reis artık Cerbe&#039;yi kendisine bir merkez ve hareket üsıfü yaptı, buradan tekrar denize açılarak, kısa zamanda S — 10 parça gemi daha zaptetti ve bu adaya getirerek, bunları da sattı. Bu sırada kardeşi Hızır (Barbaros Hayreddin) da Cerbe &#039;ye gelerek, kendilerine mülâki oldu ve Türkiye &#039;de Yavuz Sultan Selim &#039;in tahta geçmesini müteakip cereyan eden hâdiseleri anlattı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:MONUMENT BABA AROUDJ AINTEMOUCHENT.jpg|küçükresim|391x391pik|Oruç Reis heykeli, Cezayir.]]&lt;br /&gt;
İki. kardeş bu münâsebetle : — „Çünki türk yerleri karışıktır, varur Tunus ocağına gideriz, anda bir kaç zaman eğleniriz&amp;quot; — kararını verdiler ve Oruç Reis &#039;in arkadaşı Yahya kapudanı da beraberlerine alarak, 3 gemi ile, Tunus &#039;a geldiler. Pîşkeş ve hediyelerini düzüp, Tunus beyi Bani Hafş hanedanından Sultân Mülây Muhammed &#039;e sundular. Oruç Reis ve Hızır Reis kardeşlerin Tunus sultanına teklifleri, kendisinin adaletini ve iyi vasıflarını işiterek, bu ocağa gelmeleri sebebi ile,—„mâkul ise, bize bir yerceğiz gösteriniz, gaza ideiüm, ümmet-i Muhammed dahi fakir fukara ganimet malı ile, müteneffî olsunlar&amp;quot; —mealinde idi ve elde edilecek ganâimden Tunus sultanına sekizde bir pen-eik ve* ellide bir de liman hakkı ödeyeceklerini bildirdirler»&#039; Bu suretle— „vilâyetin mâmur olmasına eliminden geldiği kadar say iderüz&amp;quot; ■—diyorlardı {atjn. esr., var. 33 v.d.). Sultan bu -teklifi-büyük bir .nsamnunhıkla kabul etmiş ve sahildeki Halk aî-Vâd kalesini onların emrine vermiş idi. O kışı burada geçirdikten sonra, ilk baharda, üçü kendilerine, yâni Oruç Reis, Hızır Reis ve Yahya Reis &#039;e, ikisi de Tunus beyine âit olan 5 gemi ile, hareket ettiler ve evvelâ Sardunya adasına doğru yöneldiler. Burada Cenevizlilere âit bir korsan gemisi zaptederek, hamulesi olan buğday ile 150 esir aldılar ve bir gemiyi de donatarak, kendilerine ayakdaş yaptılar. Sonra büyük cesamette bir kalyona rastladılar; kemha, çuha yüklü olan bu gemiyi de ele geçirerek, ganimet mallarını Tunus &#039;a getirdiler ; sultana âit olan peoçik hissesini ona verdiler, geri kalanı paylaştılar; Buğdayın da yarısını, peksimetlik olarak, alıkoydular, diğer yarısını fıkarâya dağıttılar. İkinci seferi, bu defa Deli Mehmed Reis adlı diğer meşhur bir kaptan da beraberlerinde olarak, 4 gemi ile, İspanya taraflarına yaptılar ve ispanyol askeri yüklü bir gemiye rastlayıp, kanlı bir cenk yapıp, epeyce zayiat da verdikten sonra, galebe çaldılar. Bu savaşta Oruç Reis de hafif bir yara almış idi. Artık Oruç Reis &#039;in ve kardeşinin şöhreti bütün garbî Akdeniz sahillerindeki memleketlere yayılmış bulunuyordu. Cenova &#039;ya doğru yeni bir deniz hareketi yapmak istedikleri hâlde, bir fırtına te &#039;siri ile, Cezayir &#039;e yakın Bicâye (Bougie) kalesi civarında, Delikli-Taş denilen bir mevkie sığınmağa ve orada kalmağa mecbur oldular. Diğer taraftan kendilerini aramakta olan 10 parça korsan gemisi de yine fırtına sebebi ile, bulundukları tarafa gelince, bir manevra ile, bunları denize çektiler ve iyi tertiplenmiş ve uygulanmış bir tabya neticesinde düşmanlarına galip geldiler ki, bu on gemiden birini de Qruç Reis zaptetmiş idi. Bu suretle gemilerin dördünü ele geçirmeğe ve altısını da kaçırmağa muvaffak olan Barbarosîar, tekrar Bicâye kalesinin yakınındaki eski yerlerine gelip, yattılar {ayn. esr.. var. 39 v. d.; Kâtib Çelebi, ayn. esr., s. 26&#039;da hâdiseyi küçük bir farkla kaydetmektedir). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu esnada Oruç Reis, kardeşi Hızır Reis &amp;quot;in muhalefetine rağmen, 200 kadar adam ile, sahile çıkıp, kaçan 6 gemiyi kale altında sığındıkları yerden çıkarmağa teşebbüs etti ve gemilerde kimsenin bulunmadığını, Bieâye kalesindeki ispanyolların yanma gittiklerini sanarak, hücuma kalkıştı. Fakat hem kaleden, hem de gemilerden atılan toplar iîe, büyük zayiata uğradılar ve Oruç Reis de kolundan tehlikeli bir şekilde yaralandı. Oruç Reis İn bu kale civarlarına kadar sokulmasının ve hattâ kaleye karşı hüeûma geçmeği istemesinin, Bicâye beyi &#039;Abd afRa!jmân &#039;in kendisini ispanyollara karşı yardıma çağırması neticesinde vuku bulduğu düşünülebilirse de, bu husustaki türk kaynaklan, kendisinin henüz bu sıra4 » REb. da yerli berberî ümerâ ile ispanyolların arasındaki ihtilâflara doğrudan-doğruya müdâhale etmek niyeti ile, bu hareketi yaptığı hakkında bir mütâiea kaydetmemetktedirler. Oruç Reis &amp;quot;in yaralandığı ve arkadaşlarının büyük bir zayiata uğradığı haberi üzerine, derhâl Hızır Reis yetişmiş, vaziyeti lehlerine çevirmiş ve Oruç Reis &#039;i de gemiye alarak, tedâvîsine başlamış idi. Ancak Oruç Reis &#039;in ıztırâbı günden-güne artınca, hekimlerin tavsiyesi ile, kangren olmağa yüz tutan yaralı kolu kesildi ki, bu hâl kardeşi Hızır Reis &#039;i çok üzdü; onun tamamen iyi olmasına ve eski sıhhatli hâlini bulmasına kadar, merkezleri olan Tunus&#039;ta yanından ayrıl» madı. Ertesi baharda tekrar birlikte 8 gemi ile, deniz seferine çıkınca, evvelâ Flandr prensine âit 1 gemiye rastlayıp, içinde hind kumaşı bulunan birini zapta muvaffak oldular ve Deli Mehmed Reis ve Yahya Bey ile birlikte, bunu Tunus &#039;a gönderdiler,&#039; kendileri de Minorka adasını´ÿÿngp_qý_n tenhâ bir yerinde demirlediler. Bu esnada bir çok esir ve ganimet aldılar; sonra iki kardeş Cenova taraflarına doğruldular. Yeniden 4 gemi ele geçirerek, Tunus &#039;a gönderdiler {aya. esr., var. 48 v. d.). Bu arada ispanya sahillerine giderek, Endülüs müslümanlarının acıklı hâline şâhid oldular ; yeni-yeni seferler yaparak, başkaca muvaffakiyetler sağladılar. Tekrar Midilli &amp;quot;ye uğradıkları ve akrabalarını ziyaret ettikleri oldu. Buradaki ikametleri sırasında. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Oruç Reis artık deniz seferi yapmayıp, evlenerek, büyük kardeşi İshak ile birlikte, adada kalmağı aklından geçirdi ise de, sonradan bir takım düşünceler ile, bundan vazgeçti ve küçük kardeşi Hızır Reis (Barbaros Hayreddin) &#039;ten bir daha hiç ayrılmamak kararını verdi (ayn, esr., var. 55 v.d.). 9 ay sonra, Oruç Reis, kardeşi üe birlikte, Tunus &#039;a döndüğü zaman, yerliler ve Tunus beyi onları büyük bir memnuniyetle karşılamışlardı. Yeni aldıkları ganimetlerden ve gemilerden Tunus beyinin pençik hissesini ve Uman hakkını fazlası ile ödedikleri gibi, Osmanlı pâdişâhı Sultan Selim &#039;e ve devlet erkânına da bir çok kıymetli hediyeleri, meşhur denizci Kemâl Reis in hemşîre-zâdesi Muhiddin Reis idaresinde, 6 gemi ile istanbul &#039;a gönderdiler ki, bu hareket hükümet merkezinde büyük bir memnunluğa sebep oldu (ayn. esr., var. 63 v.d.). Cazavâi &#039;in naklettiğine göre, Yavuz Sultan Selim İn (her hâlde şark seferinden döndüğü sırada, 1516 &#039;da idi) bunlara mukabelesi de dikkate değer bir ehemmiyet w değerde olmuş, bizzat huzuruna kabul ettiği Muhiddin Reis&#039;e. Oruç Reis ve kardeşine verilmek üzere, iki elmas kabzalı kılıç, iki sorguç ve iki hil&#039;at-i fâhire il« iki firkate hçdiye etmiş, — «Kılıçların bjrip Oruç İ8Î$ra ve birin Hayreddin lalam kuşansınlar, gaza eylesitı-ler&amp;quot; — demi; idi (tafsilât ve Barbaros kardeşlere gönderilen nâme-i hümâyûn için bk. at/n. esr., var. 65 v.d.). Tunus &#039;tan ıs gemi ile tekrar sefere çıkan Oruç Reis ve kardeşi, Bieâye kalesi üzerine giderken, yolda bâzı gemileri eline geçirip, bir çok Endülüs müslümanlarım kurtarmağa muvaffak oldular ve bunları Deli Mehmed Reis ile Tunus &#039;a gönderdiler. Sonra yolları üzerinde bulunan Cicelli { Djidjelli) kalesini kolaylıkla zapt, muhafızları olan ioo kadar is-panyolu esir ederek, içerisine 50 nefer cenkçi ve limana da üç parça gemi koydular. Oruç Reis &amp;quot;in ve kardeşinin şan ve şöhretleri bütün Akdeniz memleketlerine yayılmış ve her tarafta korku ve dehşet yaratmış idi. Hattâ kendilerine yer göstermiş olan Tunus &#039;taki Bani Hafş hükümetini dahi endîşeye düşürmüş, bunlardan kurtulmak çârelerini aramağa sevketmiş idi. Bunu anlayan Oruç Reis, Tunus &#039;ta rahatça oturabilmek için, Bani Hafş hanedanını ortadan kaldırmak lâzım geldiğini düşünmüş, fakat bu takdirde islâmm bir kolu kırılmış olacağı cihetle, Tunus &#039;u elde etmekten ise, daha ötede ispanyol ve Cenevizliler tarafından istilâ ve iz&#039;âe edilen yerleri zaptetmek lüzumunu hissetmiş, böylece, magrib Afrikası &#039;nm fethine ve buralarda türk-islâm hâkimiyetini te&#039;sise girişmiş idi. Oruç Reis ve kardeşi Hızır Reis, it gemi ile, Bieâye kalesine gelip, karaya top Ve cenkçi çıkararak, üç gün şiddetli muharebe yaptılar ; düşmanın çokluğu ve şiddetli mukavemeti dolayısı ile, bâzıları bu harpten Vazgeçilerek, çekilmek fikrinde bulundular ise de. Oruç Gâ-zî: — „Ben burada bir kolumu bıraktım; birini daha değil, kellemi de bırakırım. Ölümden korkan, canına acıyan var ise, çekilsin gitsin; bana sıdk ile yoldaş olanlar korkup kaçmazlar&amp;quot; — cevabını verdi ve bu kahramanca hitap gazilerin hamiyet ve şecaatlerini bir kat daha tahrik ederek, kale dördüncü günü zaptoîundu. Maktullerden başka, 500 kadar nefer esir alınmış idi (krş. Mehmed Şûkrî, Esför-ı bahriyen osmâniye, 8.364; Kâtib Çelebî, ayn. esr., a. 28). Kâtib Çelebî bu esnada imdada gelen 20.000 kadar arap askerine kale malının yağma ettirildiğini söyler ise de, Cazavât (var. 72 ), haklı olarak, bunların etrafında „evlâd-ı urban&amp;quot; buSunduğunu, kalenin fethini işitince, gelip, tabî olduklarını bildirmektedir. Ancak güçlükler Bieâye kalesinin ikinci hisarının zaptına teşebbüs edildiği zaman göründü. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Doppelbildnis Horusce und Hareaden Barbarossa (16845279948).jpg|küçükresim|403x403pik|Oruç Reis ve kardeşi Barbaros]]&lt;br /&gt;
Daha sarp ve müs-tahkem olan bu kısmın alınması için bu defa kendilerine yardım eden «urban&amp;quot; kuvvetleri il*, birlikte gaziler cansiperane çalıştılar ve 39 gün miHtiBâçfi&#039;yM» M»yf dövdüler «e de, si4» ORUÇ REİS,,. 4*î detli mukavemet ve barutun tükenmesi sebebi ile, başarı sağlayamadılar; barut istemek üzere, Tunus beyine gönderdikleri tekne de boş dönünce ve sultanın yardım arzusunda bulunmadığı öğrenilince, bilhassa o sırada, büyük bir düşman donanmasının yardıma geldiği görülünce, Oruç Reis ve arkadaşları bundan ye&#039;se düştüler. Gemilerini bıraktıkları çayın sularının, mevsim icâbı olarak, çekilmesi ve bunların denize indirilmelerinin de mümkün olmaması sebebi ile, çaresiz gemilere ateş verdiler ve karadan Cicelli &#039;ye kadar olan 60 millik mesafeyi aldıkları esirler ile birlikte kat&#039;ederek, Oruç Reis ve kardeşi orada bulunan 34 oturak kadırgalarına kavuştular. Hızır Reis yeni bir sefere çıktığı hâlde, Oruç Reis Cicelli &#039;de kaldı ve buradan kabilelerin ahvâli ve berberi ümerâsı arasındaki münâsebetlere karşı ilgi gösterdi. Bu sıralarda bu memleket Bani &#039;l-&#039;Abbâs &#039;in sultanı olan ve ispanyol müellifierince Labes sultanı denilen &#039;Abd ai-&#039;Aziz ile Kuko Ahmed b. al-Kâzı gibi, iki berberi emîri arasında münâkaşa ve ihtilâf mevzuu idi. Oruç Reis, bunlardan birincisini, &#039;Abd al-&#039;Aziz tarafını, tuttu ve onun rakibinden kurtulmasına yardım etti. Bu suretle kendisine kıymetli bir yardımcı bulmuş oluyordu. Nitekim müteakiben yapılan Cezayir &#039;in zapt ve işgalinde bunun büyük te&#039;- ., siri görüldü. Gerçekten Cezayir halkı şeyhleri (Salim al-Tümi) ile birlikte Barbaroşların üstün başarılarını ve zaferlerini görerek, Oruç Reis &#039;e müracaatla, Cezayir hisarı karşısındaki ada üzerinde bulanan kaleyi (Penon d&#039;Alger, Gazavâi &#039;ta „Cezâyir &#039;in yalısında bir cezire palanga burççağız göbekli burç dimekle mâruftur&amp;quot; şeklinde geçmektedir, var. 80 ) ve bu suretle ele geçirilen Cezayir&#039;i de devamlı baskı altında tutan ispanyollardan kurtarmalarını rica etmekte idiler, Bu sebeple Hızır Reis yeni zaferlerinden kazandığı ganimetleri, Kurd-oğlü Muslihiddin Reis ile, Sinop &#039;a gönderdikten sonra, kendisi Cicelli &#039;de Oruç Reis &#039;e mülâki olunca, Akdeniz &#039;deki genel durumu beraberce gözden geçirdiler ve magrib Afrikası &#039;mn ispanyollar elinden kurtarılması çâresini müzâkere ettiler. Cezayir halkının bu istimdadı kendilerine böyle bir vesile vermiş oluyordu. Verilen karara göre ve Hızır Reis &#039;in gaziler arasından 500 kişilik bir gönüllü birliği teşkil etmesinden sonra ( Gazavât, var. 89), Oruç Reis, Cicelli &#039;ye kardeşini bırakarak, kendisi bu kuvvetlerin bir kısmı ile karadan Cezayir &#039;e doğru yollandı. Denizden de 18 çektir! ve 3 barku ile diğer yardımcı birliklerini ve mühimmatını şevketti. Cezayir &#039;e geldiği zaman (1516), arsp reislerinden Şayh Salim b, Sami&#039;yi, kendi kabîlegi bftlkı il«, febre yer» leşmig ve liman medhaiine hâkim olan ada üzerindeki ( Penon d &#039;Alger ) ispanyol kalesi ile, uğraşmakta buldu. Fakat arapların elinde kâfî derecede top ve ateşli silâhlar yok idi. Bu bakımdan Oruç Reis &#039;in Cezayir &#039;e gelmesi ve ispanyollar île mücâdeleye başlaması çabucak te&#039;şirini gösterdi; onların şehir ile ilgileri ve irtibatları kesildi, kendi müstahkem ada kaleleri ile iktifaya mecbur kaldılar. Oruç Reis&#039;in Cezayir -e gelişim ve ilk vak&#039;aları anlatan, aynı zamanda ispanyolların elindeki kaleyi zapt için ayrı bir yardım kuvveti isteyen Cicelli &#039;deki kardeşi Hızır Reis &#039;e hitaben yazdığı mektupta: — „Belde elimizdedir ve ehî-i belde ve şeyhler ve Murâbitlarm gelip bi&#039;at...&amp;quot; ettiklerini bildirmesi { Gazavât, var, 83), her hâlde Kâtib Çelebi &#039;ye, bu münâsebetle onun „bir muayyen hâkimi olmamakla, şehre girip, temekkün etti&amp;quot; hükmünü verdirmiş olmalıdır (agn. esr., s. »8). Gerçi, bu sırada, İspanya kiralı Ferdinand Katolik ölmüş ve diğer yerlerde olduğu gibi, bu Cezayir ada kalesindeki ispanyollar arasında da ihtilâflar belirmiş ise de, Oruç Reis &#039;in takviye birliklerine ve mühimmata ihtiyâcı var idi ve orta Magrib &#039;de türk hâkimiyetini kurmak ve tahkim etmek hususundaki düşüncelernin gerçekleşmesi evvel emirde buna bağlı idi. Bu talebi öğrenen Hızır Reis derhâl gemilerdeki mürettebattan 280 yoldaşı ayırarak, karadan Cezayir deki Oruç Reis &#039;e gönderdi ( Fevzi Kurtoğ-iu, Türklerin deniz muharebeleri, Î932, s. 213). Kendisi de Tunus &#039;a gitti ve orada Midilli &#039;den gelen büyük kardeşleri İshak Bey &#039;i buldu ki, kendisinin Barbaros kardeşlerin kahramanlıklarını duyan Yavuz Sultan Selim &#039;in bir hediye-i şâhâne olarak, tersâne-i âmireden iki büyük kadırga ve Midilli &#039;den bir gemi ile gönderildiği de rivayet edilir (Mehmed Şükrî, agn, esr., s. 365 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Çok geçmeden, kardeşlerini beraberinde Midilli &#039;ye götürmek üzere gelmiş bulunan, fakat sonradan fikrini değiştirerek onlar ile birlikte burada kalmağa karar veren İshak Bey Cezayir &#039;e, kardeşi Oruç Reis &#039;in yanma gitti. Oruç Reis, Cezayir e yerleşir-yerleşmez, elindeki toplar ile, Penon d&#039;Alger &#039;i bombardımana, diğer yandan, o zamana kadar harap bir hâlde bulunan Cezayir kalesini tamire başladı. Oruç Reis gibi ünlü bir türk korsanının Cezayir &#039;de yerleşmesi ve deniz üss-leri olan Ada-Kale &#039;yi, de tehdide başlaması ispanyolları telâşa düşürmüş, kendisinden yardımcı kuvvetler talep edilen Toledo kardinali F. Ximenes &#039;i Oruç Reis &#039;e karşı harekete geçirmiş idi. Cezayir&#039;i türklerden zaptetmek üzere tertip ettikleri sefere Don Diego de Vera kumandan tâyin edildi ve 40 kadırga ve 140 parça gemiden müteşekkil bir dananma,. 15.000 kişilik 4H ORUÇ REİS. bîr kuvvet iie, Oruç Reis ikerise gönderildi (eylül 1516). Bu sefer! kuvvet, Cezayir &#039;e gelerek, karaya asker çıkardı ve kaleyi muhasaraya, toplar ile dövmeğe başladı. Kendilerine bir kısım arap kabileleri de yardım ediyorlardı. Fakat Oruç Rei», evveli bunları perişan ederek, bir çok eşyalarım ve develerini ele geçirmiş, sonra da Cezayir kalesinde açılau gedikleri tamir ile meşgul olmuş idi. İspanyol fedaîlerinin bir aralık esasen bir ax harap ulan kale bessd&#039;e-rine kadar sıkarak, bandıralarını diktikleri görülmüş ise de. Oruç Reis &#039;ia bizzat bu mevkie koşarak, te&#039;sirii tedbirler alması ve şiddetli bir müdâfaaya başlaması üzerine, ispanyollar geri çekilmeğe meebûr kaldılar ve kendilerini takip eden türklerin elinden aneak pek ası kurtularak, gemilere caa atabildiler. Bu hüeûm onlara ı.$oo maktul ve bir hayli esire mâl olmuş idi (3° eylül, ayn. esr., gösi. yer.). Oruç Reis bu mu-zafferiyeti kardeşi Hışır Rei» &#039;e bildirdiği mektubunda, Cieelii eivârmda bulunan ve ispanyollar ile müttefik olan arap şeyhini te&#039;dip etme-siai de istemiştir ki, o da bu isteği yerine getirmiş [ bk. mad. BARBAROS HAYREDDİN \ sor». ra da gemileri ve kuvvetleri ile birlikte, Ceîâ-yir &#039;e gelerek. Oruç Reis &#039;e mülâki olmuş idi. Bu esnada vaziyeti şüpheli gören ve kesâ ispanyollar ile müşterek hareket ettiği anlaşılarak, Cezayir&#039;in 90 mü garbındaki Tenes kalesini onlara zaptettiren arap emîriııe ve bu kaleyi ellerine geçiren ispanyollara karşı Oruç Reis &#039;ten yardım talep edilmekte idi ki, o da, buraya Hıîır Reis &#039;i gönderdi. Evvelâ buraya yakın Medea ve Miîia mevkileri, sonra da Tenes kalesi Barbaros kardeşlerin eline geçmiş oldu. Bundan soura Oruç Reis, kardeşi ile birlikte, Cezayir ve havâlisinde bin nizamlar te&#039;sisiıse girişti. Evvelâ Tunus &#039;tan Tenes &#039;e kadar ola» geniş sahada idare ve âsâyİş işlerİHİ yoluna koymak maksadı ile, aralarında iş ve vazife bolümü yaptılar. Bu ülkenin fark tarafı zâten düşman taarruzundan masun idi. Bo kısımdaki kalelerin ve bölgenin idaresini Hızır Reis, merkezi Cezayir olmak ösere, garp kısmının idaresini de Oruç Reis deruhte etti. Bütün memleketi iyi idare edebilmek için, evvelâ nüfus ve arâîi tahririne ihtiyaç var idi. Artık sâdece bir korsan gibi hareket edemeyeceklerini hesap* layan Barbaros kardeşler, gelirlerinin ne olacağım, ne kadar asker besleyebileceklerini tanı bir katiyetle bilmek maks*dı ile, nüfûs, arazi ve hâsılatı yağdırdılar; ellerindeki askerî kuvvetlere de bir nizâm verdiler. Ancak Oruç Bey *in Ce* zâyir &#039;de yerleşmesi ve kuvvet peyda etmesi ispanyolları olduğu gibi, civardaki bir kısım arap hükümdarlarım da endîşeye düşürmüş idi. O «ır^lfrdf TÖBOŞ ve fm *{an soarf şimilî Afrika I &#039;aıu en büyük şehri olan Tilimsân (yahut Tiem- | san, frns. Tlemeen) ile eivârlan Bani Zayyâ» sülâlesine mensup hükümdarlar idaresinde idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
İspanyollar Tilimsân in iskelesi olan Oran liman ve kalesini zaptettikten başka, Tilimsân hükümdarını da adetâ himayelerine almış bulunuyorlardı. Telmesaa hâkimi Abû Hammû, O-ruç Bey &#039;i Cezayir &#039;de» tard için, ispanyollar ile ittifak edince ve bu haber halk arasında duyulunca, hıristiyan&#039;ar ile ittifak aleyhinde bulunsalar hükümdarlarına karşı bu sebepten variyet aldıkları gibi, Oruç Bey &#039;e de müracaat etmişler ve müdâhalesini istemişlerdi. Bu nıürE-c«*»»,Ofuç. Bey &#039;iu tasavvurlarım ve buralardaki hâkimiyetini genişletmek hususundaki emellerini gerçekîeştİBMege vâsıta olmak bakımından, iyi bir vesile idi. Bu sebeple kardeşi Hızır Reis &amp;quot;i Cegâyir &#039;e bıraktı; kendisi büyük kardeşi Sghak Bey ile garba doğru sefere çıktı ve Tilimsân üzerine yürüdü. Evvelâ yol üzerindeki Bani Raşid kalesini { rCal&#039;at al-Kjla&#039;) zapt ile, buraya kardeşi İshak kumandasında bîr kısım kuvvetlerini bıraktı; sonra Arbal civarında Abû Hammû ordusunu perişan ederek ve Tilimsân ileri gelenleri iie halkın da muzaheret ve itaatini kazanmış olarak, şehre girdi. Tilimsân hâkimi Oran &#039;&amp;amp; kaçtı ve ispanyollara sığındı. Oruç Bey &#039;in bu şehri, Bani Zayyân (Abû Zayyân) *dan saltanat mâddeîsi olan ve Abû HammS &#039;nun kardeşleri bulunan müddeîler adına değil de, kendi n§m ve hesabına zaptetmesi ve kaleyi tahkim ederek, burada hâkimiyetini kuvvetlendirmeğe çalışması yerliler arasında hoşnutsuzluğa sebep oldu. Diğer yandan bu mülteci Tilimsân hâkiminin ispanyollar ile daha sıkı işi birliğine yol açtı ki, Oruç Bey hem civardaki kabileleri itaati altıca a&#039;;Bıak, hem de Fas sultam ile ispanyollara karşı müşterek bir anlaşma yapmak teşebbüsünde bulunmakla, buna karşı tedbirlere baş-vuruyor, aynı zamanda, Cezayir&#039;deki kardeşi Hızır Reis &#039;ten yardımcı kuvvet istiyordu. Filhakika Hızır Reis ona derhâl 600 yoldaş seçip, s.000 arap atlısı terfik etmiş ve kethüdası • İskender ile birlikte, Oruç Reis &#039;in yardımına göndermiş idi. Bunlar kısmen Kai&#039;at al-Çilâ* denilen Bani Raşid kalesinde ve Oran&#039;dan ge-îeeek taarruzlara karşı İshak Bey &amp;quot;in yanında yerleştiler. Nihayet müzâkereler ve hazırlıklardan sonra, Tilimsân&#039;»türklerden ve Oruç Reis &#039;ten istirdat etmek ve eski hükümdarını tahta geçirmek gayesi ile tertip edilen sefer 1518 senesi kânun II. ayında başladı. Don Martin d© Argote kumandasındaki ispanyol ordusu, yerli arap kuvvetleri ile de takviye edilmiş olarak, Kal&#039;at aMfjlâ&#039; &#039;ı muhasara etti. Burada değişik safhalar arşede» kanlı savaşlardan sonra, kale «pfeftt etti; |sh«k B«y re dijer $âz?Ief ç«rpî§*- ORUÇ REİS — OSMAN. 4^5 rak, şehid düştüler. Müteakiben Marki de Coroares, Oran umûmî valisi sıfatı ile ve büyük bir kuvvet ile geiip, îiiiatsan &amp;quot;i muhasaraya başladı. Oruç Bey iuatlı bir savunma yaptı. Şehir ahâlisi artık tamamen eski hükümdarlarına teveccüh etmişlerdi. Bana rağmen, o burada 6 ay şiddetli muhasaraya dayandı. Bu esnada bir defasında bir hurâe hareketi yapıp, 700 düşman katline ve 100 esir alıp, tekrar kaleye çekilmeğe muvaffak olmuş idi. Fakat mütemadiyen yardımcı kuvvet alan ispanyollar, iç-kalede çok mahdut yoldaşları ile ve binbir mahrumiyet içinde, kendilerini ve ayni samanda tüfk şerefim ve sancağım müdâfaa eden Oruç Bey&#039;e karşı baskılarını arttırdılar. Oruç Reis Tilimsan halkının da türlü ihanetlerine maruz kalıyordu: bir defa bayram namazını iç-kaîe camiinde kılmak ve Oruç Bey &#039;in zaferine duâ etmek bahanesi ile, kendisinden müsâade aîan şehir halkı, gizlice getirdikleri kılıçları ile, türkler üzerine hücum ettilerse de, Onıç Bey ve türk gazileri tarafından imha olundular. Artık ne cephanesi, ne de yiyeceği kalan Oruç Bey, nihayet 30—40 kişilik maiyeti ile, daha fazla barınamayaeaf 1 bu kaleden gece sabaha karşı çıkarak, kahramanca bir cesaret ile, muhasaradan bir gedik açıp, ispanyol hatlarını aşmağa muvaffak oldu; fakat farkına varınca, ispanyollar yolunu kesmek üzere, hareket ettiler. Seydt Mûsâ gâviyesi ile Salado ırmağı arasına vardığı saman, Gareia de Tineo kumandasındaki ispanyol kıt &#039;ası ile karşılaştılar. Buradaki son ve ümitsiz bir savaşta, bütün arkadaşlarından sonra, kendisi de kahramanca şehid düştü ( tJîS son tsahsıı}. Onıç Bey&#039;in Cezayir&#039;de türk hâkimiyetinin temellerini atması bir başlangıç oldu ve kardeşi Barbaros Hayreddin tarafından bu eser tamamlandı. Türklerin bu kıt&#039;eya gelişi, hıristiyanlarm ve bilhassa ispanyolların Gerilemelerini durdurmuş, bir bakımdan Afrika &#039;da islâmiyeti kurtarmış idi. Usun bir karışıklık ve anarşi neticesinde zayıflayıp, parçalara bölünen küçük berberi devletlerinin enkazı «serine, türkler bütün orta Magrib *i kaplayan bir müslüman siyâsi birliği kurmuşlardı ve Oruç Reis bu hareketin öncüsü olmuş, kahramanlığı ile birlikte, mevcut anarşi hâlinden istifâde edecek derecede siyâsî bir anlayıp göstermiştir ki, Barbarosları Midilli &#039;li romlar olarak görmek isteyen ve bunların denizcilik muvaffakiyetlerini türkîerden ziyâde ramlara mâl eden görüş (rasl. krş. Fernand Braısdei, La Atiditerranee et is Monde mediter-ranien â l &#039;epoque de Philippe II., Paris, 1949, s. 83, tol, 114 v.b.), şüphesiz ki, itibâr edilmeğe değmez, öldüğü vakit ancak 44 yasında olan Oruç Reis orta boyla, kuvvetli, yorulmaz v» pek eengâver İdi. Sakalı kırmı__________şı ve teni wm«r idi. Askerleri, yoldaşları onu çok sever, ona tam bir itaat gösterir ve kendisinden korkarlardı. Bunlar ona büyük tasavvurlarını gerçekleştirmek hususunda bir teşebbüs imkânı sağladılar ki, bunun ikmâli kardeşi Hızır Reis &#039;e, Barbaros Hayreddin Paşa &#039;ya kalmıştır [ bk. mad. BARBAROS HAYREDDİN].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
  Bibliyograf ga: Metinde zikredilenlerden başka bk. Sander Rang ve F. Deniş, Fondation de la Regence de Alger, histoire des Barberougses, Ckroniaue du XVI&#039; siecie ( Paris, 1837 ; Gazavût-ı Hayreddin Paşa &#039;mn tercümesidir); Haedo, Topografia e historia general de Argel (Valladolid, 1612, Berbrug-ger ve Monnereau *nun frns. tre. için bk. RAfr., XIV, XV); Haedo, Epitome de los reyes d» Argel (frns. trc. H. de Grammond, RAfr.. XXIV, XXV); Watbled, Etablism-ment de la domination turque en Atgerie {RAfr.. XVII); Lopez Gomara, Chronigue des Barberousses (Memorial historico espa-Hol, Madrid, 1854, VI); E. Mercier, Hist.de l&#039;Afrigue septentr. (Paris, 1888—1891), II, 436 v.d.} III, 15 v.d. ; Uzunçarşılı, Osmanlı tarihi (nşr. TTK ), Ankara, 1949, II, tür. yer.; AH Rıza Seyfî, Barbaros Hayreddin ( İstanbul, 1328 ),tür. yer.; bk. bir de mad. BARBAROS HAYREDDİN PAŞA ve CEZAYİR, bibliyografya. {M. TAYYÎB GÖKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Orhan&amp;diff=496</id>
		<title>Orhan</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Orhan&amp;diff=496"/>
		<updated>2024-04-22T11:52:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== ORHAN. ORHAN BEY, GAZİ, İHTİYAR AL-DÎN, SAYF AL-DÎN (,128i — 1362) ==   &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;2. Osmanlı Padişahıdır.&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;    Orhan Gazi&amp;#039;nin Venedikli ressam Paolo Veronese tarafından çizilmiş portresi, 1553. Osman Gâzî &amp;#039;nin Mal Hatun bint Ömer Bey adlı zevcesinden, 680 ( 1281/1282 )&amp;#039;de, doğmuş...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== ORHAN. ORHAN BEY, GAZİ, İHTİYAR AL-DÎN, SAYF AL-DÎN (,128i — 1362) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;2. Osmanlı Padişahıdır.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Paolo Veronese (1528-1588) (Nachfolger) - Sultan Orhan - 2236 - 69 x 54 cm. Bavarian State Painting Collections. Munich, Germany.jpg|küçükresim|Orhan Gazi&#039;nin Venedikli ressam Paolo Veronese tarafından çizilmiş portresi, 1553.]]&lt;br /&gt;
Osman Gâzî &#039;nin Mal Hatun bint Ömer Bey adlı zevcesinden, 680 ( 1281/1282 )&#039;de, doğmuştur. Umumiyetle kabul edilen bu doğum tarihi hakkında birbirinden epeyce farklı ve çeşitli kayıtlar veren bâzı Osmanlı vak&#039;anüvisleri, Orhan *ın annesinin Şeyh Ede-Bâlî&#039;nin kızı Bala Hatun olduğunu bildirirlerse de, kendisinin 724 ( 1324) tarihli vakfiyesi (bk. İ. H. Uzunçarşıh, Belleten, sayı 19, s. 277 — 288) bu hususta kesin bir hüküm verdirecek mâhiyettedir; zîrâ bir temlik hukukunu tesbit eden ve düzenleyen bu vakfiyede hâzır bulunanların hemen hepsi aileden olup, Osman Gâzî &#039;nin çocukları ve bir de zevcesi kaydedilmiş görülmektedir. Orhan Bey babasının istiklâl ilân edip, bizanslılara karşı mücâdeleye ve fütuhata giriştiği ilk anlardan itibaren askerlik ve idare işlerine katıldı ve vazifeler aldı. Nitekim Osman Gâzî 1301&#039;de küçük beyliğini idare bölgelerine ayırdığı sırada, Sultan-Önü tesmiye edilen yerleri, yâni Karaca-Hisar ve nahiyelerinin idaresini artık yiğitlik çağına gelmiş olan büyük oğlu Orhan Bey&#039;e tevdî etmiş idi. Daha önce de Bilecik ve Yar-Hisar kalelerinin fethinde pek çok yararlığı görülmüş ve evvelce Bilecik tekfuruna nişanlı iken, bu savaşlarda ( 1299 ) esir edilen Yar-Hisar tekfurunun kızı Nilüfer Hatun, babası tarafından, kendisine tezvic edilmiş idi (Âşık Paşa-zâde, İstanbul, s. 17 &#039;de Ülüfer Hatun ye Neşri, TTK L 104&#039;te: Lülüfer Hatun; Şk. bir de Kunh al-ahbâr, V, 33) ki, bu izdivacdan bilâhare iki oğlu, Süleyman Paşa ve Murad ( I . ) [b. bk.] doğdular. Osman Gâzî yine ilk fütuhat sıralarında Orhan &#039;1 Köprü-Hisar ( Yeni-Şehir ile iznik arasında )&#039;m fethine gönderdiği gibi, diğer gâzîler ile birlikte İznik üzerine de 4oö ORHAN. yolladı ( Lutfî Paşa, Tarih, s. 23 ). Mamafih Orhan &#039;m bu esnada asıl vazifesi Karaca-Hisar &#039;1 Germi yanoğulları tarafından gelecek bir tecâvüze karşı muhafaza etmek idi ve buna gazilerden Saltuk-Alp ile birlikte me&#039;mûr edilmiş idi. İlhanlı devletinin Anadolu &#039;ya hâkim olduğu bu devirde, onlar ile birlikte gelip de, Germiyan topraklarına ( Kütahya taraflarına ) yerleşmiş bulunan ve Bizans kaynaklarında Toharlar olarak zikredilen Çavdar aşireti ( Çavdar-oğlu diye tanınan bir reise tabî oldukları için böyle tesmiye edilmişlerdir) fırsat buldukça „yel gibi eser, sel gibi yol keser&amp;quot; takımından idiler ve Osman Gâzî &#039;nin hâkimiyeti altındaki yerlere geçip, ansızın köy basarak, halka zulüm ettikleri olurdu. Osmanlılar ile Germiyanlılar arasında bir soğukluğa sebep olan ve iyi komşuluk münâsebetlerine te&#039;sir eden bu duruma karşı Orhan Bey Karaca-Hisar &#039;da dâima hâzır bir hâlde durmakta, Çavdar-oğlu bir tarafa sarkıntılık yaptıkça, hemen üzerine gidip; bunu defa çalışmakta idi. Bir aralık Osman Gâzî &#039;nin Lefke ( bugün Osman-Eli ) gazasına gittiği ve Orhan Bey&#039;in de Eskişehir&#039;de bulunduğu bir sırada (1315 veya 1316) Çavdar aşireti Karaca-Hisar &#039;1 basmış, kurulu olan pazarı yağma etmiş idi. Bunu duyunca, Orhan Bey, yanma AykutAlp ve Saltuk-Alp &#039;1 alarak, mütecavizin peşine düştü ve onu dağlar arasında „Oynaş-Hisarı&amp;quot; denilen harap bir kale yakınında yakaladı ; vuku bulan çarpışmada Çavdar-oğlu kuvvetlerini perişan ve kendisini de esir etti. Bu hâdiseyi öğrenen Osman Gâzî de Karaca-Hisar &#039;a geldi; fakat Çavdar-oğlu affedildi ve esirler de serbest bırakıldı (krş. Aşık Paşa-zâde, ayn. esr., s. 25; Neşrî, Cikan-nümâ, I, 122 v. d.; Sâdeddin, I, 26; J. v. Hammer, trc. Atâ Bey, I, 121). Orhan Bey bundan sonra, babasının tam güvenini kazandığı cihetle, Bizans &#039;a karşı girişilen fütuhat hareketinde başlıbaşma kumandan tâyin edildi ve maiyetine Akça-Koca, Gâzî Abdürrahman, Konur-Alp ve Köse-Mihal gibi, ünlü gâzîler de verilerek, Sakarya ile deniz arasındaki mahallerin zaptına gönderildi ( 1317 ). Kara-Çiş ( Kara-Cüyûş ), Kara-Tekin hisarları, Ak-Yazı, TuzPazarı, Kapucuk-Hisarı, Sapanca ( Ayan ) gölü kenarındaki Kereste kalesi, Ebe-Suyu Kiliki-Hisarı ( Geyve-Ak-Hisan, bugünkü Pa-muk-Ova yakınında ) gibi yerleri, beraberindeki gâzî kumandanlar ile birlikte, bu ve sonraki senede ( 1318 ) fethetti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Tughra Orhan I.jpg|küçükresim|321x321pik|Orhan Bey tarafından kullanılan ilk tuğra]]&lt;br /&gt;
Babasının artık yaşlanması, romatizmadan da muztarip olması ve fazla hareket edememesi sebebi ile, kurulan yeni devletin kuvvetlenmesine ve itibârının artmasına Orhan Bey &#039;in kâfî gelebileceği bir çok tecrübeler ile sabit olmuş idi. Bundan dolayı, 1320 &#039;den itibaren, babası tarafından adetâ vekil yapılmış gibi idi. Gerçekten bu tarihten sonra, devlet ve idare işlerinin hemen tamamen Orhan Bey &#039;in elinde bulunduğu görülmektedir. Bu durum karşısında ve tarihî kaynakların birbirini tutmayan kayıtları nazara alınarak, daha kat&#039;î ve güvenilir bir vesikadan da yoksun bulunulması sebebi ile, Osman Gâzî &#039;nin, idareyi oğluna bıraktıktan sonra, ne kadar daha yaşadığı ve ölümünden sonra mı Orhan &#039;in hükümdar olduğu, yoksa beyliğini tamamen oğluna terkettikten sonra mı vefat ettiği bugün bile münâkaşa mevzuu olmaktadır (I. H. Uzunçarşılı, Osmanlı tarihi, Ankara, 1961,1, 112). Bununla beraber Orhan Bey&#039;in I32i&#039;de Mudanya üzerine yine müstakillen varıp, fethine muvaffak olması, müteakiben senelerden beri abluka altında bulundurulan Bursa &#039;mn artık teslim olacağının anlaşılması üzerine, Osman Gâzî &#039;nin asker ve ümerâyı Yeni-Şehir ovasına toplayarak, her kesin huzurunda Orhan Bey &#039;i bu işe me&#039;mûr etmesi gibi hâdiseler, diğer taraftan 724 tarihli vakfiyenin ve 727 tarihli ilk sikkesinin ışığı altında Orhan Gâzî &#039;nin hükümdarlığının 1324&#039;te mevcut bulunduğunun anlaşılması keyfiyeti onun, daha babası ölmeden, resmen devletin başına geçmiş olduğunu göstermektedir ki, Âşık Paşa-zâde (s. 31) ile Neşrî ( s. 136 ) ve Oruç Bey ( s. 14 , &#039;in de Osman Gâzî &#039;nin, daha hayatta iken, devletin idaresini oğlu Orhan &#039;a bıraktığını müttefikan bildirmeleri, hattâ Neşrî &#039;nin — „ ... ve dahi bunu kas-detti kim, oğlu Orhan kendü zamanında şevket tutup, nârndar ola ki, kendüden sonra halk ana itaat göstereler...&amp;quot; — diye bunun sebebini de açıklaması bu hususta her hangi bir şüpheye yer bırakacak gibi görünmemektedir. Aneak vekâyînâmeler arasında Bursa &#039;nin fetih tarihi ve bunun Osman Gâzî ile Orhan Bey &#039;in saltanat devirlerinden hangisi zamanında olduğu noktası mevzuunda da ihtilâf ve tereddüt bulunduğunu, Âşık Paşa-zâde ve Neşri ile İbn Kemâl gibi, XV. asrın sonlarına âit ilk tarihî kaynaklarımızın bile bu mes&#039;eleleri münâkaşa ettiklerini kaydetmemiz, Cihannümâ (s. 134 ) &#039;nin Bursa fethinin 722 ( 1322 ) &#039;de vuku bulduğunu kat&#039;î bir lisan ile bildirirken, diğerlerinin daha ziyâde 726 ( 1 326 ) &#039;yi kabul ettiklerini belirtmemiz lâzımdır. Filhakika Orhan Bey, galip bir ihtimâl ile, babasının henüz hayatta ve hasta bulunduğu son senesinde ordusu ile Bursa üzerine yürüyerek, kat&#039;î teşebbüse geçmiş, bir taraftan o zamana kadarki ablukayı kuşatmaya ve sıkıştırmaya çevirirken, diğer yandan Köse-Mihal Bey &#039;i Bursa tekfuru nezdine göndererek, çok âciz ve muztar bir duruma düşmüş bulunan kalenin teslimi teklifinde buI ORHAN. 401 iunmuş ve nihayet bu Önemli Bizans beldesini fethe muvaffak^_elrnuş idi [ bk. raad. BURSA ]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tesiim şartları gereğince, tekfurun kaleden ayrılmasını müteakip, Orhan Gazi, beili-başlı kumandanları TurgutAlp, Köse-Mihal Bey, ünlü gaza arkadaşları Şeyh Mahmud, Ahî Şe:nseddin-zâde, Ahî Hasan v. b. ile açılan kale kapılarından içeri girmiş ( 2 cemâziyeievve! 726=6 nisan 1326 ) vs cuma namazını bir manastırda kılmış idi. Orhan Bey *in verdiği emir üzerine, fâtihler tarafından şehir ve mülhakatı ahâlisinden hiç bir şey gâret olunmamış, sâdece kalenin tesliminde yardımı dokunduğu vs kale kumandam ile birlikte İstanbul &#039;a gitme-yerek, burada kaldığı Neşri tarafından bildirilen, tekfur vezirinin gazilere verdiği paralar kabul edilmiş idi. Kaleain tamire muhtae olan yerlerini tamir ettiren Orhan Bey buraya muhafızlar koydu ve emniyet tedbirleri aldırdı, Orhan Bey Bursa &#039;nın fethinden önce bu kalecin anahtarı telakki edilen Atranos ( Orhan-EK ) kafesini alıp, yıktırmış idi (Ibn Kemâl &#039;e göre, 745 sonlan = teşrin II. 1325). Bursa &#039;nın fethinden sonra ilk işi ise, babası Osman Bey &#039;in ölüm yatağında kendisine yaptığı vasiyeti [ bk. mad. OSMAN ] yerine getirerek, nâşmı kaledeki Gümüşlü-Künbed tâbir edilen türbeye defnettirmek olmuş idi. Bu sıralarda ümerâdan AkçaKoca, Kandıra &#039;yi, maiyetindeki Gâzî Abdür-rahman ile birlikte de, Kartai civarındaki Aydos ve bunun şimâiindeki Şamandıra kalelerini, yine ümerâdan Kara- Mürsel ise İzmit körfezinin cenup bölgesini fethederek, Osmanlı hududunu Karadeniz ve istanbul boğazına doğru genişletmişlerdi. Orhan Bey &#039;in saltanatının ilk devresi Bizans devleti ile mücâdele içinde geçti, ilhanlıların Anadolu valisi Tisnurtaş Bey&#039;in 1327&#039;de Mısır &#039;da idam edilmesi ile, bu devletin baskısından ve tehdidinden kendisini tamamen kurtulmuş hissettiği ve tam bir istiklâl ile harekete muktedir bulunduğunu anladığı cihetle, diğer taraftan genç devletinin hayatî menfaatlerinin İstanbul istikametindeki Bizans kale ve beldelerine sahip olmakla sağlanabileceği düşüncesi ile, başta iznik ve izmit &#039;i alması ve bunun için de Bizans ordusuna karşı askerî üstünlüğünü isbat etmesi icâp ediyordu. Bu vesilenin zuhuru gecikmedi ve Bursa &#039;nm sukutundan sonra, iznik &#039;in Orhan Bey tarafından şiddetle muhasara edilmesi üzerine ve hiç değilse, bu mühim Bizans merkezini kurtarmak emeli ile, imparator A.ndronikos III., büyük bir ordunun başında oiarak, Anadolu yakasına geçip, Osmanlılara karşı hareket etti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Orhan Gazi - Manyal Palace Museum.jpg|küçükresim|Sultan Orhan Gazi]]&lt;br /&gt;
İznik muhasarasına bir mıkdar kuvvet bırakarak, Bizans ordusunu karşılamağa koşan Orhan Bey kuvvetleri ile islâm ADsikiopadisi Bizans kuvvetleri arasında Darıca ve Eski-Hisar arasında bulunan Pelekanon mevkiinde bir çarpışma vuku buldu. Orhan Bey muharebeyi kazandı ( mayıs 1329 ). Yaralanan imparator evvelâ kendisine karargâh ittihaz ettiği Fiokrini kalesine, sonra da İstanbul &#039;a çekildi. Bu gâ-libiyeti müteakip, Orhan Bey artık yardımdan ümidini kesen iznik kalesini teslim aldı. Bursa &#039;da olduğu gibi, burada da yerli halktan isteyenlerin malları ile birlikte gitmelerine müsâade etti ve kalanlar için de, kendi tebeasmdaıı olmak ve sâdece haraç vermek şartı ile, din ve âdetlerini muhafaza edebileceklerini ilân ettirdi ve burayı kendisine beylik ve hükümet merkezi yaptı ( 1330). Nitekim 3 sene sonra (•333), Anadolu&#039;yu gezerek, İznik&#039;e gelen seyyah Ibn al-Battûta (Seyahainâme, s. 341 v. dd.) „Türkmen mülûkünün âzami ve kesret-i emval ve bilâd ve asâkirce cümlesinin ekberi&amp;quot; dediği Sultan Orhan &#039;a burada mülâki olmuş, iznik&#039;te ikamet eden Nilüfer Hatun tarafından, îzâz ve ikram görmüş idi. Bu mühim Bizans kalesine sahip olan Orhan Bey, derhâl buranın imârına girişmiş, büyük bîr kiliseyi camie, bir manastırı medreseye tahvil ile. Yeni-Şehir kapısı tarafında bir de imaret yaptırmış, buna zevcesi Nilüfer Hatun &#039;un diğer bir imaret ve oğlu Süleyman Paşa&#039;nm da bir medrese inşâsı sureti iîe katılmaları neticesinde, Sznik tamamen bir türk-möslüman şehri manzarası almış idi, Müteakiben o sıralarda ticarî faaliyeti ila meşhur olan İzmit &#039;i muhasaraya teşebbüs eden ( 1331 ) Orhan Gâzî, imparatorun sür&#039;atie bu kalenin yardımına koşması üzerine, muhasarayı kaldırmış ise de, bilâhare 6 sene sonra ( 1337 )&amp;gt; şiddetli bir tazyik sonunda teslim almağa muvaffak olmuş vs izmit ve havalisinin idaresini de oğlu Süleyman Paşa &#039;ya vermiştir ki, bunun adaletli hareketi sebebi iie ve etraflarının tamamen Osmanlı türkîeri ile çevrili olmasından dolayı, civardaki bir çok kaleler ( TaraklıYenicesi, Göynük, Mudurnu ) de birer-birer teslim oldu. Aynı suretle İzmit körfezindeki Gemlik, Armutlu ve Anafaur mevkileri de, bu işe me&#039;mûr edilen Kara Timurtaş Bey vâsıtası ile, Orhan Bey kuvvetlerinin eline geçti ( 1334; krş. Tâc al-tavârih, I, 44 v. dd.). Orhan Bey saltanatının ikinci devresinde bir yandan Anadolu harekâtı ile komşu türk beylikleri arazilerinden bâzı kazançlar te&#039;min etmeğe çalıştı; diğer taraftan da Bizans devletinin iç işlerine, saltanat ve hanedan mücâdelelerine karışmak ve böylece yeni kurulmakta olan devleti hesabına çok esaslı medfaatler sağlamak fırsat va imkânını buldu. Evvelâ 1342 &#039;de Ulubad, Mihaliç v® Kirmasti gibi, Osmanlı memleketleri ile merkezi Balıkesir &#039;ds 26 40» ORHAN. bulunan Karasi-ogulları beyliği arasındaki yer-leri aldı ve bu suretle onlar ile hem-hudut oldu. Bu sırada Karasi Bey &#039;in öiümü ile, bu beyliğin başına Demirhan Bey geçmiş, fakat kardeşi Dursun Bey ona muhalif olarak, Orhan Bey &#039;e iltieâ etmiş bulunuyordu. Dursun Bey &#039;in tahriki ve şayet Karasi beyliğinin başına geçmek için. kendisine yardım edilecek olursa, Balıkesir ila birlikte bâzı yerleri Osmanlılara vereceğini bildirmesi üzerine, Orhan Bey Karasi seferini yaptı t Osmanlı kaynaklarının Demirhan &#039;ı &#039;Aclân Bey &#039;in oğlu göstermesi, bu hususta Hacı tl-Beyi &#039;nin tavassutta bulunması v.b. hakkında tafsilât için bk. mad. KARASÎ-OĞUL-LARI; Neşrî ve Sâdeddin, Aşık Paşazâde). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Orhan I area map.png|küçükresim|385x385pik|Orhan Bey zamanında yak. 1335&#039;e kadar Osmanlı Beyliği&#039;nin genişlemesi]]&lt;br /&gt;
Bu seferin tarihi için türlü kayıtlar ve nakiller arasında en fazla ihtimâl 134; sıralarında olduğu merkezindedir. Orhan Bey&#039;in Balıkesir üzerine yürüdüğünü duyan Demirhan Bey Bergama &#039;ya çekilmiş ise de, burada muhasara edildi. Ancak bu esnada Dursun Bey &#039;in kaleden atılan bir ok ile öldürülmesinden sonra Demirhan Bey Orhan Gâzî &#039;ye teslim olmağa meebûr kaldı ve bu beyliğe âit olan Balıkesir, Manyas, Kapı-Dağı veEdineik gibi memleketler Osman iı arazisine ilhak olundu. Karasi beyliğinin bir çok sahil arazisinin Osmanlılara geçmesi ile, Rumeli &#039;ye geçiş imkân altına girdi ve büyük bir nisbette kolaylaştı. Bu ilhakın Orhan Bey için diğer ehemmiyetli bir fâidesi de bu beyliğe tabî değerli ümerânın Osmanlı hizmetine geçmeleri ve Haeı Il-Beyi, Evrenos Bey, Ece Halil ve Gâzî Fâzıl gibi, büyük ve teerübeîi kumandanlardan, müteakip Rumeli fütuhatında azamî şekilde hizmet ve yararlık sağlanması olmuş idi. Orhan Bey &#039;in Bizans imparatorluğunun iç işlerinde müdâheleei rol oynaması mes&#039;elesine gelince, bunun Andronikos III. &#039;un 1341&#039;de ölümünden sonra tahaddüs eden vaziyet dolayısı ile ve bu sırada vuku bulduğu görülmektedir; zîrâ şerik imparator Jean Kantakuzenos, rakibine ve muhaliflerine karşı evvelâ Aydmoğlu Gâzî Umur Bey &#039;in, sonra da Orhan Gâzî &#039;nin yardımına müracaat etmek zorunda kalmış idi. Orhan Bey imparator Kantakuzenos &#039;A 5.000 — 6.000 kişilik bir yardımcı kuvvet gönderdi ki, bu sayede, Karadeniz kenarındaki Süzebol müstesna olmak üzere, bütün sahil bölgesini rakibi küçük imparatorun annesi ve vesîsi Anna de Savoie &#039;nm elinden alabildi ( *345 )• Keza yine bu kuvvetler ile Edirne &#039;yi zaptedebilmiş idi. Bir rivayete göre, Kantakuzenos Orhan Gâzî &#039;yi kendisine bağlamak için. kızını ona vermeği vaad etmiş ve bunun kargılığında 5 000 kişilik bir kuvvet almış idi (E. de Muralt, Essai de Chronographie Bgzan-îme, Petersburg, ı8f3, II, 598}. Gerçekten 1346 &#039;da Orhan Bey Kantakazenos &#039;un kızı Theodora ile evlendi. Aynı sene zarfında Kantakuzenos Rumeli &#039;de hâkim vaziyet» geçtiği için, istanbul &#039;u almağa teşebbüs etmiş ve Orhan Bey &#039;in verdiği yardımcı kuvvetler ile, buna ve kendisini şerik imparator tanıtmağa muvaffak da olmuş idi. Ertesi sene (1347) yaz mevsiminde Orhan Gâzî &#039;nin bir donanma ile ve beraberinde zevcesi Theodora da bulunduğu hâlde, Üsküdar&#039;a gelerek, kayınpederi ile görüştüğünü ve Sırplara karşı hareket etmek için, Bizans Ordusuna 6.000 kişilik bir kuvvet göndermeği vaad ettiğini görüyoruz. Osmanlı yardımcı kıt&#039;alarmm sırp kiralına karşı gide. rek, bu taahhüdü de yerine getirdikleri anlaşılmaktadır ( Cantacuzene &amp;quot;den naklen 1. H. Uzunçarşılı, agn. esr., s. 136). Aneak damadı Orhan Bey&#039;in verdiği bu kuvvetler ile sıkışık bir durumdan kurtulmağa muvaffak olan Kantakuzenos zaman-zaman Papa&#039;ya müracaat ile haçlı seferi tertibi istediği gibi, diğer taraftan da başı daraldıkça Orhan Bey &#039;e baş-vurmak-tan da geri durmuyordu. Nitekim 1349 &#039;da Sırbistan kiralı Stefan Duşan Selanik şehrini zapteylsmek üzere iken, Kantakuzenos &#039;un Orhan Bey &#039;e müracaat ile te&#039;min ettiği vs Orhan Bey &amp;quot;in oğlu Süleyman Paşa kumandasında bulunan 20.000 kişilik Osmanlı kuvveti vaziyeti kurtarabilmiş idi. Bu sırada Bizans donanması ile birlikte, bir mıkdar Osmanlı deniz kuvvetlerinin de harekâta iştirak ettiği görülmektedir. Çok geçmeden Kantakuzenos ile şerik imparator &#039;oannes V. arasında mücâdele alevlendiği vakit Orhan Bey, Cenevizliler ile beraber, yiae Kantakuzenos tarafını tutmuş ve yardımcı kuvvetlerini göndererek, bir taraftan Edirne &#039;de muhasara altında bulunan Kantakuzenos &#039;un oğlu Mateos &#039;u kurtarmış, diğer yandan ayriea 10.000 kişilik bir türk kuvveti ile Dimetoka &#039;da sırp ve bulgarlara karşı mühim bir galibiyet elde etmiş idi (1352 ). Bu yardımcı türk kuvvetlerine Süleyman Paşa kumanda ediyordu ki, bu vazifesini başarı ile yapıp, Anadolu &#039;ya dönerken, Kantakuzenos &#039;un bu yardıma mukabil Gelibolu yarımadasında vermiş olduğu Çimpe ( Çimbi ) kalesinde bir mıkdar asker bırakmış idi (1353). Bu suretle Osmanlılar Bizans &#039;taki taht ve saltanat mücâdelesine 1345&#039;ten itibaren karışmış, fakat buna mukabil, hem ileride kendi hesaplarına yapacakları Rumeli fütuhatı için teorübe kazanmış, hem de Rumeli yakasında hakikaten yerleşerek bir hareket üssüne sahip olmuş bulunuyorlardı (krş. M. Aktepe, Osmalıların Rumeli &#039;nde ilk fetihleri. Çimpe kalesi, istanbul, 1950, Tarih derg., sayı * ). Orhan Bey saltanatının üçüncfi ve sen devresi 1353 ten itibaren, Rumeli&#039;ye ORHAN. 4»î yerleşmek &amp;quot;şeklinde başladı ve bu yerleşme ve fütuhat hareketi bizzat Kantakuzenos ile de ciddî ihtilâfa yol açtı; çünkü o Osmanlıların Avrupa mmtakasına yerleşmelerinin imparatorluk için ne kadar tehlikeli ve vahîm olduğunu anlamakta gecikmemiş. 1354&#039;te Gelibolu&#039;yu alan Orhan Bey kuvvetlerinin, Bolayır ve Tekirdağı &#039;na kadar, bütün Marmara kîyılarma sahip olduğunu da gördükten sonra, buna mâni olmağı düşünmüş idi! böylece Orhan Gâzî &#039;ye haber gönderip, 10.000 altın mukabilinde Çimpe &#039;yi satın almak istediğini ve türk kuvvetlerinin Gelibolu &#039;yu terk ve tahliye etmelerini, İzmit &#039;te kendisi ile görüşmek arzu ettiğini bildirdi. Buna karşılık Orhan Gâzî. imparatorun kendisine yardımları mukabilinde verdiği Çimpe &#039;yi, teklif mucibince, terk edebileceğini, fakat Gelibolu&#039;yu bizzat kendi kuvvetleri zaptetmiş olduğu cihetle burayı iade edemeyeceğini ve hastalığı sebebi ile de görüşemeyeceğ-i eevabı-nı gönderdi. Gerçekten Kantakuzenos izmit &#039;e kadar» geldi ise de, Orhan Bey ile görüşemeden, istanbul &#039;a döndü ve bu defa da sırplar ve buigariar ile birlikte. Balkanların türkîere karşı muhafaza ve müdâfaası hususunda başarısız bir takım teşebbüslere girişti. Mamafih çok geçmeden de BozeaAda &#039;daki mahbesinden Venediklilerin yardımı ile kurtulup-gelen rakibi loannes &#039;e saltanatı bırakmak zorunda kaldı ve bir manastıra çekilerek artık dâmâdı Orhan Bey ile münâsebetini tamamen kesti ( 1355 ). Bu sırada iyice yaşlanmış durumda bulunan Orhan Gâzî&#039;nin yerine, büyük oğiu Süleyman Paşa &#039;nın harekâtı idare ettiği görülmektedir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Territorial changes of the Ottoman Empire 1359.jpg|küçükresim|386x386pik|1359 yılında Osmanlı Beyliği]]&lt;br /&gt;
Ezeümle 1354 &#039;te Eretna devletindeki karışıklıklardan istifâde ile bu devletin elinde mü. him bir merkez gibi telakkî edilebilecek, Ankara &#039;yi şark hududunun kilit noktası telakkî ederek, ele geçirmeği düşünen Orhan Bey, burayı oğlu Süleyman Paşa &#039;nın kumandasında sevketmiş olduğu kuvvetler ile zaptettirmiş idi. Daha sonra (1356) Süleyman Paşa bir aralık elden çıkmış bulunan Gelibolu &#039;yu tekrar zaptettiği gibi, Rumeli &#039;de geniş mikyasta faaliyete geçti ve Çorlu&#039;yu da aldı. imparator loannes V., türkleri buralardan çıkarmak için kuvveti olmadığından, fütuhatı önlemek maksadı ile, Orhan Bey ile iyi geçinmek mecburiyetini duydu. Bu sırada Orhan Gâzî &#039;nin Theodora &#039;dan doğmuş olan oğlu şehzade Halil &#039;in İzmit körfezinde, kayık ile gezerken, Foça Ceneviz korsanları tarafından yakalanıp, Foça &#039;ya götürülmesi ( 1356 ), bu münâsebetlerin daha dostâne bir şekil almasını, yâni imparatorun bu çsouğu kurtarmak üzere, bizzat donanması ile Foça &#039;ya gidip, oradaki Ceneviz valisine, yarısı kendi tarafından, yansı da Osmanlı hükümdarı tarafından ödenmek üzere, 100.000 altın vermek suretiyle, şehzadeyi kurtarmasının ve izmit &#039;te babasına teslim etmesinin ( &#039;359 ) bu hususu sağladığı görüldü ( Muralt ve Grigoras&#039;tan naklen İskender Hoeî, Şehzade Halil &#039;in sergüzeşti, TOEM, I, 249 v. dd.); aynı sene zarfında yapılan bir muahede ile, imparator Orhan Bey &#039;in Rumeli &#039;de yerleşmesini, yâni Süleyman Paşa tarafından yapılan Gelibolu, Bolayır, Malkara, Çorlu ve Tekir-Dağı &#039;na ka-darki fütuhatı kabul etti. Orhan Bey &#039;in ve Osmanlı türklerinin bir köprü-başı telakkî edilebilecek olan Gelibolu &#039;da yerleşmeleri, Avrupa &#039;nın dikkatim çekmekle beraber, Balkan milletleri arasındaki karışıklık, ihtilâf ve mücâdeleler ile dolu durum, bu tarafta türk fütuhatım esaslı bir şekilde engelleyecek gibi değil idi. Bu sebepten sür&#039;atle hareket edip, Balkan yarımadasına yayılmak, rom illerini Osmanlı türkie-rine açmak fikri başlıca hedefi teşkil ediyordu. Ancak Balkanlardan sırp-bulgar ve macarlarm, Gelibolu yarım-adasmda da Bizans ile Venediklilerin ittifak hâlinde ve müştereken taarruz ihtimâli olabilirdi. Buna karşı derhâl iskân ve yerleşme siyâsetinin tatbikma başlandı. Süleyman Paşa babasından aldığı talimat ile, fethettiği Rumeli arazisini türkleştirmek için, Anadolu &#039;daki Osmanlı memleketlerinden, yeni ilhak olunan Karası topraklarından göçebe türk aşîretlerini, türkmenîeri nakledip, yerleştirdi. Onun bu faaliyetinde kardeşi Murad Bey [ bk. mad. MURAD I.] de bulunuyordu. Ancak Rumeli &#039;de faaliyette bulunan Süleyman Paşa [ b. bk.] &#039;nm bir avı takip ederken, atmdaa düşerek, kaza neticesinde vefat etmesi ( 1358 veya 1359 ), bu taraflardaki fütuhat harekâtında bir duraklama ve bâzan da bir gerileme husule getirdi. Gerçi onun yerine derhâl acabaca bir kardeşi Murad Bey kumandan tâyin edildi ise de, asıl vaziyeti muhafaza ve idâr© edenlsr Lala Şahin Paşa, Hacı li-Beyi ve Evrenos Bey gibi muktedir ve tecrübeli emirler oldular ve bunların Murad I. &#039;m bir müddet sonra Orhan Bey &#039;in vefatını ( 1362 ) müteakip, teşebbüsü eline alıp, fütuhat hareketini daha hızlı bir tarzda yürütmesine kadar, soğukkanlı ve cesû-râne bütün hücumlara karşı koymaları Rumeli &#039;de bu sırada vukuu melhuz büyük bir çözün-tünün önüne geçti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Osmanlı devletinin ilk teşkilâtı Orhan Gâzî zamanında kuruldu. Bursa ve İznik &#039;in zaptedil-mesi Osmanlı beyliğinin ilk devir tarihinde ehemmiyetli hâdiseler olarak mütâlea edilebilir. Orhan Gâzî beyliğinin hudutları artık mütemadiyen genişlemekte olduğundan, yeni müesseseler ile sağlam temellerin atılması bu siyâsî fârhğa ve birliğe bir hayatiyet ve devamlılık 404 ORHAN. sağlamakta idi. Bu beylik yavaş-yavaş eski aşîret usûl ve kaidelerinden, tiirk ve türkmen törelerinden az-çok ayrılarak, o zamana göre modern bir devlet olmak yolunu tuttu. İdare sahasında, adalet ve askerlik işlerinde teşkilât vücûda getirmek lüzumu hîssolundu. Bu hususlarda ulemâ sınıfından gelmiş olan vezir Alâeddin Paşa i!e Bursa kadısı Çendereii Kara-Haîil Efendi [ bk. mad. ÇANDARLI ] bilhassa faaliyet ve hizmetlerde bulundular. Evvelâ Orhan Bey &#039;in cülusunun üçüncü yılında (727 ) bir gümüş sikke basıldı (krş. t. H. Uzunçarşılı, Câzî Orhan Bey &#039;in hükümdar olduğa tarih ve ilk sikkesi, Belleten, sayı 34, s. 207 — zil ); bu parada Osmanlıların mensup oldukları Kayı boyu damgası da bulunuyordu. Orhan Bey devrinin Osmanlı fütuhat hareket ve siyâseti şöylece hulâsa edilebilir: babasının zamanında olduğu gibi, Orhan Bey devrini de evvelâ, bir uç beyliği hüviyeti ve şuuru içinde mütâlea etmek ieâp eder. 1302 &#039;de Karaca-Hisar sancak beyliğine tâyin edildiğinden itibaren Selçuklu devletinin an&#039;anesinin bir devamı olarak, kendisi uç beyidir; beyier-beyi derecesini babasından almıştır ve „emîr-i kebîr&amp;quot; unvanını. Bursa &#039;daki Şehâdet camii kapısında Orhan Bey nâmına mevzu kitabeden de anladığımız vecihle, 1338 &#039;de, yâni hükümdarlığının ortalarında bile kullanmakta idi. Bir islâm serdârının kendi kılıcı ile aldığı yerin gaza hakkı veya diğer bir tâbir ile, kılıç hakkı olarak, kendisine âit olması ve dolayısı ile uç beyliği arazinin parçalanmasına mâni olmak durumunda bulunuyordu. Kumanda işlerini ya bizzat veya oğulları vâsıtası ile elinde tutuyordu. Bu devir fütuhat siyâsetinin ikinci fârik vasfı, Osmanlı idâresinin bütün Türkiye &#039;ye hâkim olma istidadım göstermesi keyfiyetinin Orhan Bey zamanından başlaması vâkıasıdır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:BASA-516K-1-2080-2-Orhan.JPG|küçükresim|Orhan Bey]]&lt;br /&gt;
O bir taraftan Bursa &#039;yi, diğer yandan iznik ve izmit &#039;i aldı ve müteakiben türk kuvvetleri istanbul boğazının Anadolu kıyılarım tamâmiyle zaptetti; fakat İstanbul gibi müstahkem bir şehrin o sırada fetholunamayacağı ve bu şehre karşı&amp;lt;nowiki&amp;gt;&#039;&#039;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; geniş ölçüde ve müessir bir hareket yapmak imkânı bulunamayacağını anlayınca, fütuhat istikametini Bursa üzerinden Gelibolu cihetine çevirmeği düşünmüş, akmcılığı artık İstanbul &#039;a karşı değil, yeni beliren fırsatların da sevkı ile, Rumeli tarafına tevcih etmiş idi. Diğer yandan, Orhan Bey &#039;in miils birlik teşebbüsünde attığı adımlar ve yaptığı hamleler ile Osmanlı beyliğinin Anadolu işlerinde mühim bir rol oynayacak bir yer almasını te&#039;mine çalıştığı görülmektedir 1354 &#039;te Ankara &#039;yi oğla Süleyman Paşa &#039;ya fethettirmesinde, muhakkak ki, evvelce.buralarda mevcut bir aile tımarı veya malikânesi haklarını kendisine destek yapmak istemesinin bir payı olmslı idi; yâni Orhan Bey &#039;in Bursa &#039;dan Ankara &#039;ya ve oradan Tokat &#039;a ulaşan bir yolun etraf ve civarını zaptetmeği bir hedef olarak alması, anlaşıldığına göre Selçuklular devrindeki Türkiye &#039;yi yeniden ihya siyâsetinde ilk iş olarak eline almak ve tatbik etmek istediği bir usûl idi ve bunu mühim bir âmil sayıyordu. Onua Karaman-oğîu ile Germiyanoğuilan mücâdelesinde, Feridun Bey münşaâtmdaki muhaberelerinden öğrendiğimize göre (I, 80—87 ), Ger-miyan-oğlunu himaye yollu bir vaziyet takınması, Eretna devleti ümerâsından Kutlu-Şah &#039;m müttefiki gibi hareket etmesi, Anadolu &#039;da büyük bir nufûz te&#039;mini gayesine matuf bir siyâset telakkî olunabilir. Şüphesiz ki, bizzat fetihler yapması, gaza ve cihâd işlerinde bütün Anadolu türk islâm cemiyetini manen tatmin eden mühim zafer ve başarılara ulaşmasının bunda büyük hissesi olmuştur. Bu sebepledir ki, Orhan Bey &#039;in son devirlerinde, Osmanlılar istediği vakit, küffâra karşı gaza ve cihâd uğrunda, bütün Anadolu türk beylikleri yardımcı askerî birlikler göndermekten çekinmediler. Orhan Bey &#039;in devlet idaresi kuruculuğu vasfına gelince, bütün tarihler onun Osmanlı uç beyliğini hakikî bir devlet hâlinde teşkilâtlandırdığını ifâde etmekte müttefiktirler. Orhan Bey ilk devlet teşkilâtında Anadolu Selçukluları ile ilhanlıları örnek almış ve buna göre bir hükümet cihazı kurmuş idi. Bunun esâs temeli beylik merkezindeki d i v â n idi. Orhan Bey saltanatının sonlarına kadar Osmanlı divânı, bir uç beyliğinde gelişmekte olan genç ve küçük bir devlet cihazı olarak, basit ve mütevâzî bir vasfı hâiz idi. Henüz bey unvanını taşıyan hükümdar divâna bizzat başkanlık ediyordu. Uç beyliğinden beri, âdet olduğu üzere, bir da veziri var idi. Fetih hakkı veya kılıç hakkı dolayısı ile, ordunun basma. Selçuklu an&#039;anesine göre, henüz bir beyier-beyi tâyin edemeyen hükümdar bu işi veiiahd olan şehzadeye tevdî ediyordu. Bu sebepten Orhan Bey devrinin sonlarına kadar divânda askeri müessesenin doğ-rudan-doğruya temsil edilmediği görülür. Divâna hükümet reisi durumunda bulunan ve ilk kuruluş devirlerinde ilmiye sınıfından gelmesi mûtad olan vezirin de icâbında başkanlık ettiği olurdu. Orhan Bey devri ilk vezirinin, ramazan 723 ( eylül 1323 ) tarihli ve Orhan Bey zevcelerinden bulunan Asporça Hatun vakfiyesinden anlaşıldığına göre. Hacı Kemâle^dinoğlu Alâeddin Paşa (ölm. 1340 sıralarında) adında, ilmiye sınıfından, belki de ahî ricalinden bir zât olduğa ve bunun isim benzerliği ORHAN. 4»S yüzünden, Orhan Bey &#039;in küçük kardeşi Aiâ-eddin Bey ile karıştırıldığı görülmektedir, ikinci veziri ahi Mahmud-oğîu Nizâmeddin Ahmed Paşa olup, rebiulevvel 749 (haziran 1348) tarihli Lala Şahin Paşa vakfiyesinde, Ahmed b. Mahmüd al-Vazir kaydı ile, şâhidler arasında bulunuyordu. Bunu müteakip Hacı Paşa adında bir vezir, en nihayet de, 749 tarihli bir temKknâmede Sinan Eİ-Din al-Fakih olarak ve Haeı Paşa&#039;dan sonra, Orhan Bey &#039;in 761 ( 1360) tarihli vakfiyesinde de Sinâneddin Paşa şeklinde gördüğümüz, yine EM ricalinden Sinâneddin Yusuf Paşa divânda vezîr olarak bulunmuşlardır (tafsilât için bk. Hüseyin Hasâmedöin, Koca Mehmed Paşa, T OEM, sene 7, s. 43, 117; ayn. mî!., Alâeddin Bey, TTEM, sene 14, s. 15 ; Uzunçarşılı, Osmanlılarda ilk vezirlere dâir mütâlea, Belleten 9, s. 99 v.dd.; ayn. mil., Os-manlı tarihi, I, bk. fihrist). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:OrhanBeySikkesi.jpg|küçükresim|230x230pik|Orhan Gazi döneminde basılmış gümüş sikke.]]&lt;br /&gt;
Bütün bu Orhan Bey devri vezirleri paşa unvanı alıyorlar hükümdarın askerî-idârî bütün devlet işlerinde yardımcısı olduklarından dolayı, bu vazifelerine uygun olarak, bu unvanı taşıyorlardı. İlhanlılarda olduğu gibi askerî sınıf hâricinden tâyin olunmuş bulunduğu ve baş-kumandanhk şehzadeye verildiği, fakat onun beyler-beyi sıfatı ile divânda yer alamadığı cihetle, ihtisası dışında olmakla beraber, vezir divân içinde adetâ beyler-beyi vazifesini görüyordu. Ancak çeşitli askerî meselelerin, divân hârieinde hükümdara arzolunmak ve müsâadesi alınmak suretiyle bir karara bağlandığı da olurdu. Divân bu devirde, bir vezîr, Bursa kadısı ve Orhan Bey ile birlikte, en çok dört kişiden mürekkep idi. Divâna dâhil olmamakla beraber, bir fetva makamının, müftînin mevcudiyeti de umumiyetle kabû! edilmektedir. Divân bütün memleket işlerinin birinei derecede ve en yüksek mercî olduğuna ve hükümlerin, nihâî kararların hep burada verildiğine göre mâliye işleri ile meşgul olan ve sonraki inkişâflara göre defterdar mevkiini iktisap edecek bulunan bir me&#039;mur da, her hâlde vezire bağlı olarak, vazife görüyordu. XIV. asrm ortalarına kadar geçen zamanda Osmanlı divânında ancak bir vezirin mevcut olduğu anlaşılmaktadır. Orhan Bey Bursa&#039;yi zaptetmeden ve devlet teşkilâtını henüz genişletmeden önce, payitaht kadısı kazaskerlik vazifesini de görmekte ve ayrıca kazasker bulunmamakta idi. Divânda diğer mühim bir değişiklik de, yine Orhan Bey &#039;in son devirlerinde, şehzade Süleyman Paşa &#039;nın ( o da bir istisna olarak vezirler gibi paşa ınvâmnı kullanıyor, fakat divân ile bir alâkası bulunmuyordu ) ölümünü müteakip veliahdiiğe ve Rumeli harekâtmdaki ordunun başına Murad Bey &#039;in geçmesi ile yapılmış ve Karaman-oğullan ile Eretna devleti arasında çıkan ihtilâf dolayısı ile, Murad Bey&#039;in Ankara&#039;ya gitmesi zarureti hâsıl olunca ( 1360 ), ilk defa şehzadeler dışında bir şahsın, Lala Şahin &#039;in, Rumeli fütuhat ordusu başına, beyler-beyi sıfatı ile ve paşa unvanını alarak, bu rütbesi ile de aynı zamanda v e z î r payesine yükselmiş olarak, getirildiği görülmüş idi. Yine bu sıralarda Or» han Bey bu türlü bir vasfı hâiz olaısr&#039;yâni ilmiye sınıfı hâricinden bir kimseyi, kendi sarayı mensuplarından Lulu (Lülü veya Lolu) Paşa &#039;yi beyler-beyi payesi ile, Ankara &#039;ya yollamış idi. Bu suretle o devirde sâdece vezirlere mahsûs paşa unvanını alarak, birer beylerbeyivezîr olan bu şahıslar ikinci ve üçüncü vezir durumunda bulunmakta, baş-şehre geldikleri zamanlarda da divâna dâhil bir âza durumunu iktisap etmekte idiler (tafsilât için bk. Mustafa Akdağ, Türkiye ,nin iktisadî ve içtimaî tarihi, Ankara, 1959, I, 323—333 ). Osmanlı divânında vezirler ve askerî sınıfa mensup beylerin giyecekleri elbise ve başlarına saracakları sarığın şekli tesbit olunmuş ve böylece devlet erkânı ve askerî sınıf ile halk kıyafet bakımından birbirlerinden ayrılmışlardı. Orhan Bey *in divânda burma tüibend sarılması, kendi askerine, Anadolu beylikleri askerlerinden ayrılması için ve onların kırmızı börküne mukabil, ak börk giydirilmesi hususunda bir karar aldığı bütün tarihlerde kayıtlıdır. Bu hususta diğer bir kaynak da Osmanlılarda ümerâ ve askerin elbiselerinin dar yenli tatar kaftanları olduğunu, bunların uçlarının elin üstünü örttüğünü, ümerânın ayrıca ham kumaştan, geniş dikişli ve pamuklu kaftanlar ve ekser askerin keçeden yapılmış kırmızı ve beyaz börk giydiklerini bildirmektedir ki, bu belki bir az daha muahhar kıyafeti anlatmaktadır (Kalkaşan-di, Şubh al-a&#039;şâ &#039;dan naklen, Uzunçarşılı, Osmanlı tarihi, l, 126 v.d.). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Şehir, kasaba ve kazaların idaresinde ise, Osman Bey zamanından itibaren elde edilen yerler buraları fetheden beylere verilmek suretiyle, doğrudan-doğruya aşiretin ileri gelen ve birer askerî kumandanı durumunda olan beyler kullanılıyordu; yâni Selçuklu divân dâiresi çevrelerindeki idarenin aynı idi. Msl. ın-Önü, Eski-Şehir, Bilecik, İznik, Karaca-Hisar, İzmit, Yeni-Şehir ve Bursa hep birer kaza teşkil ediyordu. Başlarında birer kadı ve su-başı var idi. Subaşılar tıem asayişe bakıyor, hem de o bölgenin askerî reisi bulunuyorlardı. Daha sonraları buraları birer sancak itibâr edilerek, savaşlarda asker başında olanlara tevcih edilmiş, yalnız en mühimlerinin başlarında şehzadeler bulunmuş idi. Bu esnada saneak tâbiri idarî bol» i geyi ifâde etmemekte ve daha ziyâde askerî 4o6 ORHAN. birlik mânasına gelmekte idi. Bursa sancağı e m î r - i k e b î r unvanım hâiz ve fiilen hükümdar olan Osmanlı beyi yâni Orhan Bey tarafından temsil ediliyordu. Bu sebeple oraya Bey-Ssncağı denilmiş idi. Böyle bir tesmiye şekli, bir yanda» Osmanlıların uç beyliği hâtırasını da canlandırmakta idi. 1350 sıralarında diğer mühim sancaklardan Karası ve izmit (bunlar aynı zamanda birer uç durumunda idiler ) diğer şehzadelerin idaresinde idi. Saneak ve kaza merkezleri olan şehir ve kasabalarda askerî işlerin dışındaki bütün idâri, adlî ve beledî muamele ve hizmetler kadılara bırakılmış idi. Bunların en yüksek ilmiye makam ve mercileri Bursa kadısı olup, yukarıda işaret edildiği gibi, hem divâna dâhil olur, hem de bütün kadıların tâyin ve azilleri işine bakardı. Kazaskerlik makamı ihdas edilince, bu hususta köklü bir değişiklik vukua geldi. Orhan Bey Osmanlı beyliğinde muntazam bir devlet teşkilâtı meydana getirdiği sırada bütün timarlıları, muayyen birlikler hâlinde bir takım kumanda kademelerine bağladı. Osmanlı ordusunun en mühim unsurunu teşkil eden bu kısım, bilhassa aşiretlerden hizmetleri mukabilinde kendilerine tımarlar verilmek üzere çok vakit toplu bir hâlde vazifeye alınan sipahiler idi. Bunların ileri gelenleri, kendi boy ve oymaklarından topladıkları adamları ile beraber seferde vazife alıyorlar, gaza ve fetihten sonra, bu gazilere iptidadan ti m ar verildiği gibi, onlara kumanda edenlere de daha yüksek bir timar tahsis olunuyordu. Hepsi de atlı olan bu timarhlar bir alay hâline konularak, başlarına en büyük timar sahibi olan kimse alay beyi tâyin ediliyordu. Her kazanın tımarlıları birer çeri-başı idaresinde idiler, Şehzade Süleyman Paşa ordunun baş-kuman-danhğmı yaptığı esnada ise, sancak beylerinin kumandasındaki bütün kuvvetlere kumanda etmekte idi. Orhan Bey devletinin dayandığı ikinci sınıf askerî kuvvet yaya ve müsellem teşkilâtı oldu. Bunların vücûda getirilmesindeki temel sebep, her zaman vaktinde sefere gelmeyen yahut uzun zaman muhasara hizmetlerinde kalamadıklarından dolayı başarıları mahdut olan atlı aşiret sipahileri yerine yine türk gençlerinden daimî ve esaslı kuvvetlere ihtiyaç duyulması idi. Bursa kadısı Çandarlı Kara Halil &#039;in fikri ve uygulaması ile meydana gelen ve çiftçi halk arasından yazılarak teşkil olunan, hem atlı (müsellem ), hem de yaya demlen bu birlikler her 10 kişiye bir baş ve her 100 kişiye de daha büyük bir baş tâyin edilmek suretiyle teşkil olundular. İlk zamanlarda bunlar „padişâh hizmetinde olalım deyü&amp;quot; büyük bir tehalük gösteren gönüllülerden meydana geliyordu (Neşrî. Cihannümâ, s. 154) ve evvelâ 1.000 kişilik bölükler hâlinde tertip edildiler. Sonraları sefer devam ettiği müddetçe 2 akçelik ulufe almak suretiyle, hizmet gördüler. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bunlar muharebe olmadığı zamanlarda kendilerin» gösterilen toprakları iş. leyip, bâzı vergilerden muaf tutuluyorlardı va müsellem denilen 1.000 kişilik atlı kuvvetin 30 neferi bir ocak itibâr olunmuş idi ve içlerinden 5 nefer nöbetle savaşa giderdi;- sefere gitmeyenlerin ise, yamak olmaları ve gidenlere seferden dönünceye kadar muayyen harçlık vermeleri kanun hâline sokuldu ki, bu usûl XVI. asırda Rumeii &#039;de mevcut olan diğer bâzı askerî teşkilâtta da, yörükler ve tatarlarda da carî olmuştur. Şehzade Süleyman Paşa&#039;mn kumandası altında, aynı zamanda yaya sancakbeyi eri, müsellem sancak-beyleri ve tımarlı si-pâhî saneak-beylerinin seferlere katıldıkları bilinmektedir. Orhan Bey &#039;in son zamanlarında ordu teşkilâtının daha fazla genişlediği ve askerî sınıfların mükemmel bir müessesenin muhtelif kolları hâlinde tertiplendiği görülmektedir. Msl. Süleyman Paşa, babası Orhan Bey &#039;e gönderdiği bir mektubunda ( krş. Feridun Bey, Münşaât, I) „zümre-i sipâhtan îvaz yiğit-başı-yj* 1.000 nefer atlı ile Evrenos Bey &#039;e yardıma gönderdiğini bildirmekte, elde edilen zafer üzerine, Orhan Bey de, ivaz yiğit-başıya bir sancak yollamakta, oralarda bir sancakbk yer verilmesini emretmekte, bu harekette yararlığı görülen Kara Cafer &#039;e de yiğit-başılık tevcih etmekte idi. Bundan her sipah böiüğünün başında yiğit-başılar bulunduğu anlaşılmaktadır. Ancak bunların müsellemlerin yerine teşkil edilmiş merkezî bir ordu hâlinde, yâni ücretlerini divânın ödediği kuvvetler olup.o&#039;madığı, yayaların yerini de azapların ( bunun ilk zamanlarda hükümdarın şahsına bağlı n ö k e r denilen hassa kuvvetlere muahharan verilen ad olduğu iddia edilmektedir) yerini tutup-tutmadığı, yaya ve müsellemlerin bundan sonra eyâlet kadroları içinde yardımcı bir askerî teşkilât hâline getirildikleri meselesi, henüz kesin olarak halledilmiş ve salim bir hüküm ve karar verilebilecek bir mevzu hâline gelmiş sayılamaz (tafsilât için bk. Mustafa Akdağ, ayn.esr., s. 343—348; Uzunçarşıh ayn.esr.,s. 126 v.dd.). Keza Osmanlılarda kapı-kulu müessesesinin ilk yetiştirme ocağı sayılan „acemioğianlar&amp;quot; ocağının, Orhan Bey &#039;in son devrinde kurulduğu yolundaki görüş de ( Akdağ, s. 350 v.d.) henüz bir iddiadan ileri geçecek mâhiyette değildir Osmanlı beyliğinin ilk mühim fethi olan ve yeni, kuvvetli bir siyâsî varlık yaratma yolunda belki en faîila cesaret veren şey, Orhan ORHAN. 407 Bey &#039;in Bursa &#039;yi aldıktan sonra, burada kur. duğu ve sonra haleflerinin de onun. izinde yürüyerek, vücûda getirdikleri te&#039;sislerin bu şehirde büyük bir türk nüfusunun toplanmasına sebep olması gerçeğidir. O evvelâ kilise ve manastırları eâmi ve medreseye çevirmek sâretiyl®, ilk ihtivadan karşıladı. Orhan Bey Bursa *yı muvakkat bir baf-şehir yapmış idi; çünkü İznik &#039;i aldıktan sonra, epeyce bir müddet orada kaldı ve daha geniş te&#039;sislerini orada meydana getirdi. Fakat bu uzun sürmedi ve 1336 &#039;dan itibaren, tekrar Bursa &#039;da cami, medrese, hankah ve imaret inşası i!e mühim vakıflar yaptı. Gerek bunların vücûda getirilmesi, gerek başkaca te&#039;sis edilen imaret ve tekkelerin yolcu misafirlere, fıkarâya yemek vermeleri, eski Selçuklu memleketlerinden muhacirlerin yeni yerlere, zahmet çekmeden, yerleşmelerini epeyce kolaylaştırıyordu. Yalnız komşu Germi-yan-ogu!!arı arazisinden değil, fakat Anadolu &#039;mm her tarafından gelen türk nüfusunu Bursa ve etrafına çekme bakımından, bu te&#039;sisier büyük faydalar sağlıyordu. Bizans devrinde iznik &#039;e nazaran çok daha ehemmiyetsiz görünen Bursa &#039;mn, Orhan Bey devrinde, bu süv&#039;atli gelişmesine mukabil, Bileeik, İzmit ve hattâ İznik gibi, merkezler nisbeten sönük kalmışlardı. Bursa bu devirdeki üstünlüğünü bütün XIV. asır boyunca muhafaza etti ve türlü buhranlara ve karışıklıklara mâruz kalan diğer Anadolu şehirleri muvacehesinde huzur ve sükûn içinde devamlı inkişât gördü ve aynı zamanda dâr-ül-cihad gerisinde heyecanlı bir hareket üssü oldu. Bununla beraber, İznik de, daha zapt-edildiğinden itibaren, Orhan Bey tarafından ihtimam gösterilen bir şehir idi. Fethi müteakip müdâfîlerin firar ve kayıpları sebebi ile, erkeksiz kalan kadınlar Orhan Bey &#039;e müracaat ve hâllerini arzettikleri zaman, gâzîler bu evlere yerleştirilmiş, kocasız kalan hıristiyan kadınları ile evlendirilmek suretiyle, buranın şenlenmesi sağlanmış idi (krş. îbn Kemâl, Tevârîh-i âl-i Osman, 2. defter, Millet kütüp., nr. 26, var. 33 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Türbe of Orhan Gazi, Bursa.jpg|küçükresim|422x422pik|Orhan Bey&#039;in Bursa&#039;daki Gümüşlü Kümbet&#039;de türbesi]]&lt;br /&gt;
Osmanlılarda ilk sikke Orhan Bey zamanında kesilmiştir. Orhan Bey parası denilince, Selçuklu sultanı Mas&#039;üd Il.&#039;un kestirdiği dirheme muâdil olan 13 kıratlık, yâni 2.4 gramlık bir dirhem ile bunun yarısı olan 6 kıratlık ( dirhemin vezni 11.5 ise, bunun yarısı da 5.75 oluyordu ) akçenin yâni Selçuklu devri sikkelerinden nısfiye&#039;nin iki ayrı ağırlıkta olduklarını anlamak icâp eder. Böylece Orhan Bey tarafından 5.75 kırat ve 100 dirhem gümüşten 270 aded olarak kestirilen Osmanlı akçesi, Fâtih &#039;in birinci defa tahta çıktığı 1444 tarihine kadar, oldukça sabit bir vezinde tutulmağa çalışılmıştır (tafsilât için bk. Halil Edhem, Meskûkât-ı Osmaniye kataloga, s. 4,6; Ali Bey, Osmanlt imparatorluğunun ilk akçesi, TOEM, sene 8, s. 358 ; Akdağ, ayn. esr., s. 421, 425 ). Mamafih Orhan Bey akçesini, vezin itibârı iie dirhemin dörtte biri veya üçte biri sayanlar ve bana göre, msl. 100.000 akçelik Selçuklu ikramın, Orhan Bey devri akçesinin değeri bakımından, 300.000 akçelik Osmanlı hassına karşılık olduğunu ileri sürenler de vardır (krş. Akdağ, s, 26). Orhan Bey &#039;in Süleyman Paşa, Sultan P»&#039;urad, İbrahim, Halil ve Kasım adlarında, 6 oğlu olmuş idi. Mart 1362 &#039;de vefat ettiği zaman, Murad, İbrahim ve Hali! Bey &#039;ier hayatta idiler. Gregoras &#039;a göre, Orhan Bey Kantakuzenos &#039;un kızı olan zeveesi Theodora &#039;dan doğan oğlu Halil &#039;i çok sevmekte, kendisinden sonra onu hükümdar yapmağı düşünmekte idi ve imparator İoances de bu çocuğu kendisine dâmad yapmak istiyordu ; hattâ şehzade Halil &#039;in Foça Cenevizlileri tarafından kaçırılıp da, bilâhare kurtarıldıktan sonra, babasının onu 1359 &#039;da Kocaeli valiliğine getirdiği de iddia edilmektedir ( Gregoras &#039;tan naklen Uzunçarşıh, ayn. esr., s. 160; iskender Hcçi, Şehzade Halil &#039;in sergüzeşti, TOEM, sene 1, s 251 ). İbrahim&#039;in annesinin ise imparator Andronikos III. &#039;un kızı Asporça Hatun olduğu ve Orhan Bey&#039;in bu zeveesinden Fatma adında bir kızının da bulunduğu sanılmaktadır. Bu suretle Orhan Bey hem Kantakuzenos &#039;un kızını almış hem de Pa-leolog hanedanına dâmad olmuş demek idi. Süleyman Paşa ile Murad Bey ise, Yar-Hisar tekfurunun kızı olan Nilüfer Hatun adındaki ilk zevcesinden idi. Ahmedî &#039;nin bir kaydından anlaşıldığına göre, Murad Bey tahta geçince, hayatta bulunan kardeşleri İbrahim ve Halil &#039;in isyanları üzerine, onlar ile uğraşmış ve ele geçirerek, öldürmüş idi ( tafsilât için bk. Uzunçarşıh, ayn. esr.; ayn. mil., Gazi Orhan Bey vakfiyesi, Belleten, sayı 19, s. 277 v. dd,). Neşri, Orhan Bey &#039;in, biri Bursa &#039;da ve biri de İznik &#039;te olmak üzere, iki imaret yaptırdığını ve Bursa &#039;da bir manastırı medrese hâline getirdiğini bildirdiği gibi, muhabbet gösterdiği dervişler, ezcümle Geyikii-Baba için zaviyeler yaptırdığını, ıssız yerleri imâr etmeği sevdiğini, msl. imaretini Gök-Dere suyu gibi, çok tenhâ bir yerde inşâ ettirdiğini, ilim amları hâmisi olduğunu kaydetmektedir (tafsilât için bk. Ci-hannümâ Ankara tab., s. 186), &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g r a f y a : Metinde zikredilenlerden başka bk. Âşık Paşa-zâde, Oruç Bey, Sâdeddin, Âlî, Lutfî Paşa, Dustûr-nâme-i Enverî Karamanı Mehmed Paşa (nşr Mükri-nün Halil, TTEM) Solak-sâde, Müneccim40 8 ORHAN - ORUÇ. Başı ve Hayrullah Etendi tarihleri; Bizans tarihlerinden bilhassa o devre âit olanlar, Kautakuzenos ve Nikephore Gregoras mühimdir. En ehemmiyetli kaynaklar Orhan Bey ile alâkadar olarak son neşredilen vakfiye ve temliknâmelerdir; Orhan Gâzî&#039;ain rebi-ülâhsr 749 ( 1348) tarihli mülknâmesi için, Arşiv kılavuza (İstanbul, 1938 ), I, Uzun-çarşıh, Câzî Orhan Bey vakfiyesi ( 724 ■= 1334; Belleten, 19;) ayn. mil., Gâzî Orhan Bey &#039;in hükümdar olduğu tarih (Belleten, 34); Hüseyin Hüsâmeddin Bey, Asporça Hatun nâmına 723 (1323)&#039;te tertip edilen vakfiye ve cemâziyelûhır 761 (nisan 1360) tarihli Orhan Beg vakfiyesi ( TTEM sene 16, eayî 17/94, s- 2§ı — 284); Mirmiroğlu, Orhan Bey ile Bizans imparatora Andronikos III. arasındakiPelekano muharebesi ( Belleten, 50, s. 309 v.dd.); Gibbons, Osmanlı devletinin kuruluşu ( trc. Râgîb Huîûsî ); Fuad Köprülü, Osmanlı devletinin kuruluşu ( Ankara 1959 ); j. v. Hammer ; Zinkeisetı ve Ior-ga tarihleri; Beiîg Bursevî, Rigâz-ı belde-i irfan; Koyunlu-oğlu Mehmed Turgut, iznik ve Bursa tarihi { Bursa, 1935 ). (M. TAYYİB GÖKBÎLSİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Nizam-%C4%B1_Cedid&amp;diff=495</id>
		<title>Nizam-ı Cedid</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Nizam-%C4%B1_Cedid&amp;diff=495"/>
		<updated>2024-04-22T11:46:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== NİZÂM-I CEDÎD ==    &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Osmanlı devletinin XVIII. asrın sonlarında, askerlik ve idare sahasındaki gerilik ve düzensizliklerine bir çâre olmak üzere, garp mânası ile ileri bir nizam kurmak hususundaki İslâhat teşebbüs ve hareketleri için kullanılan bir tabir ve bu maksatla meydana getirilip de, Avrupa usûlünde yetiştirilmek istenilen talimli askere verilen addır.&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;   Dosya:Joseph Warnia-Zarzecki - Sultan Selim III - Google...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== NİZÂM-I CEDÎD ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı devletinin XVIII. asrın sonlarında, askerlik ve idare sahasındaki gerilik ve düzensizliklerine bir çâre olmak üzere, garp mânası ile ileri bir nizam kurmak hususundaki İslâhat teşebbüs ve hareketleri için kullanılan bir tabir ve bu maksatla meydana getirilip de, Avrupa usûlünde yetiştirilmek istenilen talimli askere verilen addır.&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Joseph Warnia-Zarzecki - Sultan Selim III - Google Art Project.jpg|küçükresim|Reformları Uygulayan Sultan III. Selim]]&lt;br /&gt;
Bu tâbir, imparatorluğun inhitat devrinde her yeni İslâhat teşebbüsü ve yenilik hareketi için, zaman-zaman kullanılmış idi. Ezcümle Köprülü-zâde Fâzıl Mustafa Paşa vezîr-i âzam bulunduğu sırada Osmanlı ülkesindeki hıristiyan, mûsevî ve kıp-tîlerin cizyelerinin bir elden tahsil olunmak üzere, cizye kalemine kayıt ve tescîl edilmesi ve bu suretle hem tahsilatın mûtemed ve emek-dar cizyedarlar marifeti ile icrası, hem de mîrîye fazlaca bir irâd te&#039;miııi mevzuunda bir yenilik yapmış ve buna „nizâm-ı cedîd&amp;quot; tertibi denilmiş idi ki, o bu hareketi ulemâ ile müşavere ederek, tatbika koymuş ve ahvâl-i âlem nizâmını hak ve adalet üzere tensik etmeği, bu ve buna benzer İslâhatı da şeriata uygun bir şekilde icrayı hedef tutmuş idi (tafsilât için bk. Râ-şid, Tarih, II, 148 v. d.; bir de mad. KÖPRÜLÜLER ). XVIII. asır boyunca, mağlûbiyet île sona eren her harbi müteakip veya her hangi askerî ve idarî bir düzensizlik vukuunda başta askerlik olmak üzere, çeşitli sahalarda yeni nizamlar konulduğu sık-sık görülmüş, bu arada, Haîîl Hamîd Paşa sadâretinde (1197), KüçükKaynarca muahedesini müteakip, muharebede vuku bulan acı hâdiselerin tesiri ile, bâzı İslâhata girişilmiş, müverrih Enverî ve Vâsıf&#039;1 bu mevzuda kaynak olarak aldığını söyleyen Cevdet Paşa bu yeni askerî ve mülkî nizamları „nizâmât-ı asrîye&amp;quot; olarak tavsif etmiş idi ( Cevdet Paşa, Tarih, II, 242 v.d. ). Ancak Selim III. tahta geçtikten sonra, nizâm-ı cedîd tâbiri artık iyice kullanılmağa başlamış ve eski usûl ve teşkilât için kullanılan „nizâm-ı kadîm&amp;quot; sözüne (Cevdet, Tarih, III, 51) karşılık, bu ıstılaha büyük bir mevkî ve ehemmiyet verildiği görülmüştür. Bu pâdişâh daha saltanatının ilk günlerinde kendi huzurunda bir meşveret meclisi akdettirmiş ve akabinde de, bir takım „nizâmât-ı cedîdeye&amp;quot; tevessü! eylemiş idi. Diğer taraftan, bu sırada Viyana &#039;ya fevkalâde elçi olarak gönderilen Ebû Bekir Râtib Efendi Avusturya &#039;daki mevcut idare şeklini bir „nizâm-ı cedîd&amp;quot; olarak vasıflandırmakta, yine aynı sene zarfında vuku bulan (1789) fransız ihtilâlinin neticesinde orada kurulan yeni idare tarzı Osmanlı devletinde, „Fransa nizâm-ı cedîdi&amp;quot; olarak kabul olunmakta idi (Cevdet Paşa, Tarih, IV, 291 ; Enver Ziya Kara!, Osmanlı tarihi, Ankara, 1947, V, 63; ayn. mil., Selim IH. &#039;in hatt-ı hümâyûnları, Nizâm-ı cedîd, Ankara, 1946, s. 31 ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buna göre, Osmanlı devletinde bu devirde „nizâm-i cedîd&amp;quot; tâbiri ile, evvelâ, mevcut siyâsî ve idarî bir nizâmın yerine yenisinin konulması mânası anlaşılmakta idi. Sonra da Selim III. tarafından girişilen bütün İslâhat hareketlerine alem olmuş idi. Bu itibârla „nizâm-ı cedîd&amp;quot; tâbiri, dar ve geniş olmak üzere, iki türlü mânada kullanılmış idi: dar mânası ile nizâm-ı cedîd bu devirde Avrupa usûlünde yetiştirilmek istenilen talimli askerî teşkilâtı anlatıyordu; geniş mânası ile ise, Selim III. &#039;in yeniçeriliği kaldırmak ve hiç değilse, kendilerinden faydalanılabilecek şekilde, muntazam ve inzibattı bir hâle getirilmesini sağlamak, ulemânın geriliğe müteveccih zihniyetine karşı koyarak, onların nüfuzunu kırmak Osmanlı imparator luğunu Avrupa&#039;nın ilim, teknik ve medeni yetteki hamlelerine ortak yapmak için giriş tiği İslâhat hareketlerinin bütününü ifâde etI mekte idi. Şu hâlde hemen bir asırdan beri, i I belli-başh bir mevzu hâline gelen ve zaman zaman müracaat edilen İslâhat hareketlerimi yeni bir merhalesini teşkil eden bu nizâm-:edîd fikri ve mefhûmu bilhassa Selim III. &#039;h şahsına bağlanıyor, onun da bu İslâhatı geı çekleştirmek hususunda, daha şehzadeliğinde itibaren, yenilik ve yeni nizâm düşüncelerini b nimsiyerek, buna hazırlandığı görfilüyoro 3io NİZÂM-I CEDÎD. Filhakika babası Mustafa III. devrinde bile, küçük yaşta olmasına rağmen, imparatorluğun içinde bulunduğu güç ve fena durumu görerek, o zamanlar başarılmasına çalışılan İslâhat ve yeni nizâm hareketlerine can ve gönülden bağlanmış, müteakiben Abdüihâmid I. devrinde, veliahd sıfatı ile, kafes hayatı yaşadığı zamanlarda da, bu fikirleri, bir baba vasiyeti olarak, dâima kalbinde yaşatmış ve ara-sıra bu yolda girişilen teşebbüsleri, büyük bir ilgi ile, takip etmiş idi. Nizâm-ı cedîd fikri ve hareketi, Selim III. &#039;in tahta çıkması ile, bir usûl ve tertip dâhilinde, ortaya atıldı. Ancak bu hususta örnek olarak alınması düşünülen Avrupa &#039;yi etraflı bir şekilde tanımak lâzım idi. Bu bakımdan genç pâdişâh nizâm-ı cedîd İslâhatının esâslarını anmak ve bu harekette beraber çalışacağı ve çalıştıracağı devlet adamları hakkında tam bir kanâat sahibi olmak zaruretini duydu; nizâm-ı devlet hakkında mütâlealar toplamak suretiyle, geniş çapta bir istimzaç işine girişti. Selim III. &#039;in İslâhat hareketlerine, vaktiyle Rusya &#039;da büyük Petro&#039;nun gittiği yollardan, onun usûlünü uygulamak suretiyle başlamasına Osmanlı devletinin bünyesi müsait değil idi. Her hareketinde büyük bir kuvvet olan ulemâ ile müşavere ederek, onların hiç olmazsa zımnî tasvibini alarak, karar vermesi lâzım idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu itibârla, nizâm-ı cedîd hareketini tesbit ederken, bu ciheti göz önünde tuttu; devletin bünyesinde yapılacak geniş İslâhatın selâmetini sağlamak için, nizâm-ı cedîdi bir şahsın değil, devletin malı yapmak istedi. Diğer taraftan buna mukaddime olmak üzere ve Avrupa &#039;yi iyice tanımak için, Viyana &#039;ya sefaret vazifesi ile gönderdiği bir zâta (Ebû Bekir Râtıb Efendi), Avusturya &#039;nm bütün müesseselerini görüp, tetkik etmesi ve incelemelerinin neticesinden kendisini haberdâr eylemesi vazifesini vermiş idi (1791). Pâdişâhın nisâm-ı cedîd tasavvurları üzerinde kesin bir te&#039;sir icra ettiği bilinen ve 8 aylık bir seyahat ve tetkikatının neticelerini telhîs eden bu sefâret-nâme, hulâsa olarak, bu mevzuda bâzı önemli mes&#039;eleleri bahis mevzuu etmekte ve devlet kuvvet ve kudretinin bir takım şartların tahakkukuna bağlı bulunduğunu belirtmekte idi. Selim III.&#039;in yapacağı nizâm-ı cedîd İslâhatı ile sıkı bir münâsebet derecesi göze çarpan bu şart ve tedbirler şöyle ifâde edilmiş idi: 1. askerin çok nizamlı ve itaatli olması: 2. hazînenin zengin, tertipli ve dâima dolu bulunması; 3. vezirler, büyük devlet adamları ile me&#039;mûrların doğru, muktedir ve sâdık kimseler olması; 4. halkın huzur, refah ve himayesinin te&#039;min edilmesi; 5. bu şartlar tahakkuk ettikten son- : ra, bâzı devletler ile ittifak ve yardım anlaş» malarının yapılması. Bu yeni nizâm tedbir ve tavsiyelerinin başında askerî sahadaki İslâhat bulunuyordu ki, Osmanlı devletini o sıralarda en çok zorlayan ve çok güç durumlara sokan mes&#039;ele de bu idi ve askerlik bakımından Avrupa &#039;dan ziyâdesi ile geri kaldığımız söz götürmez bir hakikat idi. Her devletin, kendisinden kuvvetli ve üstün bir vaziyette bulunan diğer bir devletin harbe dâir kanun ve nizâmlarından iktibaslar, seçmeler yapmak ve bizzat kendi bilgi ve tecrübelerini de buna ekleyerek, bir nevî nizâm-ı cedîd vücûda getirdiklerini göz önüne alan Ebû Bekir Râtıb Efendi ye göre, avrupa-lılara yetişmek zorunda bulunan Osmanlı devletinin de böyle yapması, onlardan seçme suretiyle alınacak, kanun ve nizâmlara mahallî ihtiyaç ve şartların gerektirdiği hususları ve bilgileri de katarak, kendisine mahsûs ayrı bir „nizâm-ı cedîd&amp;quot; meydana getirmesi lâzımdır (tafsilât için bk. Ebû Bekir Râtıb Efendi, Sefâret-nâme, Süleymâniye kütüp., Es&#039;ad Efendi, nr. 2235 ; Alî Emîrî, Tarih yazmaları, nr. 845 ; bundan naklen Cevdet Paşa, Enver Ziya Karal, göst. yer.). İşte bu bir çok değerli bilgileri ve tavsiyeleri ihtiva eden sefâret-nâmeyi gördükten sonradır ki, Selim III. devlet ricalinden nizâm-ı devlete dâir lâyihalar kaleme almalarını istemiş ve böylece nizâm-ı cedîd hareketinin nazarî ve hukukî cephesinin teşkil ve te&#039;sisine girişilmiştir. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pâdişâh 1792 &#039;de, başta sadrâzam olmak üzere, devlet ve idare hayatında bilgi ve tecrübesi bulunan belli-başlı şahsiyetlere kendisine nizâm-ı cedide dâir lâyihalar vermelerini emretti. Bu suretle, İstanbul &#039;dan başka hiç bir tarafını bilmediği imparatorluğunun durumu ve ahvâli hakkında salahiyetlilerden bilgi ve tavsiyeler almış oluyor, diğer taraftan da girişeceği esaslı İslâhat işinde yalnız kalmamış ve vaktiyle Ahmed III. devrinde tasarlanan bir askerî İslâhat teşebbüsünün ulemâ ve devlet ricalinden gizlenmesi yüzünden, muvaffak olamaması gibi bir vaziyet ile karşılaşmayarak, mes-&#039;ûliyete belli-başlı devlet adamlarını da iştirak ettirmiş bulunuyordu. Nizâm-ı cedîd hakkında pâdişâha mütâlealarını bildiren ve lâyiha verenler, başta sadrâzam Koca Yusuf Paşa olmuş ve aralarında sudûrdan tanınmış zâtlar, defterdar Şerîf, Tatarcık Abdullah Efendi&#039;ler ile tersâne-emîni, mabeyinci, beylikçi, çayuşbaşı, kethüda gibi bir kısım vazifeliler ve müverrih Enverî de bulunmak üzere, 20 türk ile türk ordusunda hizmet gören Bertrano adında ıbir fransız zabiti İsveç sefareti me&#039;mûrlarından meşhur d&#039;Ohsson olmak üzere, iki yabancıdır. Bu lâyihalarda teklif ve tavsiye edilen İslâhat •1 CEDÎD. 311 bilhassa askerlik mes&#039;elelerine dâir idi. Ancak Cevdet Paşa &#039;nm fikrine göre, bunlarda tertip ve teşkili tamim edilen muallem asker hususunda sahîh bir bilgisi yok idi ve zâten içlerinde „askerlik ne idüğini ve sefer ne türlü esbaba mevkuf&amp;quot; bulunduğunu bilmeyenler çok idi. Bu sebepledir ki, o devirde bu lâyihalar bir az gülünç bulunmuş ve alay mevzuu bir takım garip rey ve mütâîealara rastlanmış idi. Sonra da pâdişâhın yakınında bulunan ve dünyâ ahvâlinden habersiz ve tecrübesiz, yeni yetişmiş bâzı kimseler de bu lâyihaları dillerine dolamış, çocuk oyuncağına döndürerek, istihza makamında „her kesin istidad derecesi lâyihasından malûm ve kişinin idrâk mertebesi zâde-i tab&#039;ın-dan meczûm olur imiş&amp;quot; şayialarını halkın ağzına düşürmüş, böylece devletin icrasına çalıştığı nizâm-ı cedîd aleyhinde, daha başlangıçta, belki de istemeyerek, bir zemin yaratmışlardı (Cevdet, VIII, 142 ). Bu lâyihalarda görüş birliği bulunmadığı muhakkaktır ; ağırlık noktalarını askerî sahada arzu edilen İslâhat teşkil etmekle beraber, taşıdıkları esâs düşünceye göre, nizâm-ı cedîd lâyihacıları üç kısma ayrılıyordu. Birinci kısım yeniçeri ocağını ve diğer ocakları, Kanunî Sultan Süleyman devrindeki kanunlara göre, islâh etmeği istiyordu ki, bunlar muhafazakârlar idi. ikincisi bu ocaklara, „Kanûnî Sultan Süleyman kanûnnâmeîeri ieâ-bındandır&amp;quot; diyerek, frenk tâlim ve terbiye usûlleri ve silâhlarının kabul ettirilmesini teklif edenler idi ki bunlara da te&#039;lifci demek mümkündür. Üçüncü kısım ise, yeniçeri ocağının kaldırılması veya islâh edilmesi mümkün olamayacağından, bu ocak bir kenara bırakılarak, bunun yanında Avrupa usûlüne ve frenk orduları esâslarına göre, yeniden bir ordu kurmağı düşünüyorlardı; bunlar da inkılâpçılar idi. Bütün bu İslâhat lâyihalarını verenlerin üzerinde ittifak ettikleri nokta mevcut asker ocaklarının bozukluğu idi. Her biri durumu kendi zaviyesinden uzun-uzadıya anlatıyor ve sonunda hâl çâresini gösteriyordu. Muhafazakârların esâs düşüncelerini şöyle hulâsa etmek mümkündür: „Kanûnî Sultan Süleyman devrine gelinceye kadar, Osmanlı askeri kuvvetli, kudretli ve kumandanları harp san&#039;atma dâir esaslı bilgiler ile mücehhez idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu yüzden bu kadar geniş fütuhat yapılabilmiş idi. O devirlerde frenk orduları esaslı kanun ve nizâmlardan mahrum idiler; harp etmesini iyi bilmezlerdi ; bu hususları bizden öğrendiler. Şu hâlde eski kanunlarımızı yeniden yürürlüğe koymakla ordumuzu nizâm aitma almış ve nizâm-ı cedîdi mevcudu aslına, hakikî hüviyetine irca etmekle te&#039;sis etmiş oluruz&amp;quot;. Te&#039;iifçiierden Tatarcık Abdullah Molla&#039;mn fikrine göre ise, „yeniçeri ocağı, Kanunî Sultan Süleyman zamanında olduğu gibi, itibâr görmeli ve eski kanunlarına hürmet edilmelidir. B.u te&#039;min edildikten sonra, Kanunî Sultan Süleyman kanûn-nâmesidir diyerek, f renklerin harp san&#039;atında kabul etmiş oldukları usûller alınmalı&amp;quot; idi. inkılâpçılar bu düşüncelere, devletin kanûn-nâmelerinin zamanla bozulmuş olduğunu ve ortaya bir çok yanlış usûller ve kanunlar çıktığını, eski kanûnnâmeleri ihya etmenin devlet için bir kuvvet olamayacağını, çünkü bunların zamanın ihtiyaç ve icâplarına uymadığım veya kifayet etmediğini, bu itibârla, yeni esâslara göre, yeni tedbirler düşünmek gerekeceğini ileri sürmek suretiyle cevap veriyor, ocakların hiç bir suretle istenilen şekilde islâh edilemeyeceğini iddia ediyorlardı ki, „yeniçeri olmak için, yeniçerilik haklarından faydalanmağı sağlayan ve bir nevî maaş cüzdanı olan esâmî elde etmek kâfî gelmektedir. Çiftçiler, esnaf ve daha başka iş-güç sahipleri, şu veya bu şekilde ve çok defa para ile, esâmî satın alarak, yeniçeri sıfatını kazanmışlardır. Her hangi bir meslek ve aile sahibi olan bu gibi kimselerin, askerî tâlim ve terbiye ile uğraşacak zamanları olmadığı gibi, işlerini ve ailelerini bırakarak, harp yapmağa da heves ve istekleri yoktur. Esnaftan olanlar dükkânlarına mensup oldukları ortanın nişanını asıyorlar, kendileri de bedenlerine bu nişanları nakşettiriyorlar; yeniçerilik buraya giren kimselerin şahsî menfaatini sağlayan bir iş hâlini almıştır. Yeniçeri ocağı da asıl maksadını ve hakikî değerini kaybetmiş bir müessese gibi görünmekte ve ekseriya devlete isyan etmek üzere bu unvan aralarında bir birliğe ve toplanmaya bir mesned teşkil ettiği hâlde, seferlerde bir işe yaramadıkları ve yaramayacakları sabit olmaktadır. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu itibârla Avrupa usûlü, askerî tâlim ve terbiye alınarak, mevcut ocakların dışında en az 15.000 kişilik yeni bir ordu, nizâm-ı cedîd ordusu, kurmak lâzımdır.&amp;quot; Selim III. bu fikirlerden birini seçmek zorunda kalınca, inkılâpçıların düşüncesine katıldı ve tatbikata girişmek üzere, bu fikri iyice benimsemiş kimselerden mürekkep bir İslâhat hey &#039;eti meydana getirdi ki, bu takımın başında sudûrdan ismail Paşa-zâde el-Seyyid ibrahim İsmet Bey gibi dirayetli birisi var idi. Daha işin başlangıcında, meselenin önemini ve tatbikat esnasında vukuu muhtemel tehlikeleri pâdişâha hatırlatmak isteyen bu zât, Yayla imâmı risalesi &#039;ne göre (Veliyüddin Efendi kütüp., Cevdet Paşa kitapları, nr. 73/3370), bu yolda ziyâde doğruluk ve cesaret gerektiğine işaret ile, „devleti alîye tarumar ve tâc ü tahtınız perîşan olNİZAM-1 î&#039;2 NİZÂM-! CEDİ D. mak dereceleri zuhur ve asla havf târî olmayıp, verilen nizâm-ı cedidin aksine dâir amel etmeyip ve ol makûle tahrirâta kat&#039;â iltifat buyurmamasını&amp;quot; ve takip edilecek hatt-ı hareketi bildirdi; buna cevaben Selim III. &#039;den de buna „ahd ü peyman eylediği&amp;quot; şeklinde te&#039;mi-nât aidi. Bu sözleşmeden çıkan mâna pâdişâh ile başında İbrahim İsmet Bey &#039;in bulunduğu İslâhat hey&#039;etinin bu istikamette, birlikte çalışacaklarına dâir yemin etmiş olmalarıdır. Bu suretle nizâm-ı cedidi pâdişâhın idaresindeki bir İslâhat hey&#039;etinin programı gibi kabul etmek ieâp ediyordu. Yayla imâmı risâlesi&#039;ne göre, bu program 72 maddeden mürekkep, tafsilâtlı bir İslâhat tasarısı idi ki, bunun evvelâ askerlik ile ilgili kısmının tatbikına girişil-diği görülmektedir. Bu meselede yenilik başlıca şu maddelerde yapıldı: 1. mevcut asker ocaklarının nizâm altına alınması; 2. Avrupa usûlünde yeni bir ordu kurulması (nizâm-ı ce-dîd ordusu ); 3. harp sanayii müesseselerinin yeniden tertip ve tanzimi. Yeniçeri ocağını kaldırmak imkânsız olduğuna, çünkü böyle bir iş için devletin istinat edeceği her hangi başka bir kuvvet bulunmadığına göre, Selim III. bir taraftan Avrupa usûlünde bir ordu hazırlarken, diğer yandan da mevcut ocakları mümkün mertebe nizâm altına almağı mühim ve faydalı gördü. Yeniçeri ocağı için haftada bir kaç gün tâlim ve terbiye mecburiyeti konuldu. Kumbaracı, lâğımcı, arabacı ve topçu ocakları için yeni ka-nûn-nâmeler yapıldı. Bunlara göre, bu ocaklar ordunun teknik sınıflarım teşkil edecekti. Ocaklara rica, iltimas ve tavsiye ile nefer alınmayacak, erler evlenmeyecek, bunların ve zabitlerinin terfîierine, mesleklerinde gösterecekleri kabiliyet ve bilgileri esâs teşkil edecek, bunun için de hendese, endaht bilgisi, harp tâlim ve terbiyesi kendileri için mecburî olacaktı. Msl. 1792 &#039;de neşredilen kumbaracı kanûn-nâ-mesine göre, bütün kumbaracı efradı, tımarlı veya yevmiyeli olsun, istanbul &#039;da toplanacak ve yoklamaya tabî tutulacaklardı. Mevcut olmayanların yevmiyeleri hazîneye devredilerek, bu gibi kimseler kumbaracı sıfatını kaybedeceklerdi. Yoklamada evli olupolmadıkları da araştırılacaktı. Kumbaracı efradının İstanbul &#039;da meslekleri dışında her hangi bir iş ile uğraşmayacakları göz önünde tutularak, Kâğıthane veya OkMeydam &#039;nda yapılacak kumbaracılar kışlasında oturacak, burada dâima sınıflarının icâp ettirdiği tâlim ve terbiye ile meşgul olacaklardı. Lağımcı topçu, arabacı ocakları için de, buna benzer yeni usûl ve nizâmlar veya ka-nûn-nâmeler vücûda getirilmiş idi. Avrupa usûlünde yeni bir ordu kurulması ve nizâm-ı ce-dîd askerinin tertip ve teşkil keyfiyeti de şöyle olmuş idi: Avusturya ve Rusya ile sulh muahedeleri (Ziştova ve Yaş muahedeleri) yapıldıktan sonra, sadrâzam Koca Yusuf Paşa ordu ile İstanbul &#039;a döndüğünde, beraberinde bir kaç avrupah zabit getirmiş ve meşveret meclislerinde de talimli piyade askeri teşkili kararla;-tırılınca, bunları, pâdişâhın öteden beri şiddetle arzuladığı böyle bir mevzuda vazifelendirerek, Levend çiftliğinden tedârik edilen bir mıkdar yeni neferi tâlime me&#039;mûr etmiş idi. Yavaş-yavaş talimli asker sayısı artınca, talimli asker nezâreti unvanı ile bir nezâret ihdas edilerek, buraya Mustafa Reşid Efendi (Çelebi) tâyin olundu; Selim III. nizâm-ı cedidin başlı-başına bir askerî ocak olmasını ve buraya yeniçerilerden genç olanlarının girmesini istiyordu; fakat yeniçeriler bunu kabul etmedikleri gibi, devlet ricali de, yeniçeri ocağının dışında bağımsız bir ocağın kurulmasını hem kanun ve an&#039;ane-lere uygun görmemekte, hem de çok tehlikeli bulmakta idiler. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yeniçerilerin istirkap hisleri ile hareket ve isyan etmeleri, bütün planları alt-üst eylemeleri ihtimâli var idi. Bu sebepler ile, nizâm-ı cedîd, hâssa bostancılar ocağına bağlı olmak üzere, bostancı tüfenkçisi ocağı şeklinde kuruldu. Başlangıçta mevcudu 12.000 olarak tesbit ve bunun da, evvelâ bir orta numunesi gibi, Levend çiftliğinde tertip ve teşkiline karar verildi (1207=1793). Buna istinaden çıkarılan irâde-i senîye, ileride iradı bulundukça arttırılmak üzere, şimdilik Levend çiftliğinde, zabitleri ile birlikte 1.602 neferden ibaret 12 bölük olarak bir orta tertibine başlatmağı ortaya bir bin-başı, sağ ve sol kol-ağaları, bunların iki mülâzim-ağaları ve her bölüğe birer yüz-başı ve diğer zabitler tâyinini emrediyor, Levend çiftliği kethüdası Veli Ağa, kapıcı-başılık rütbesi ile, ocak ağası nasbolunu-yor ve neferlere de süngülü tüfenkler verilerek, tâlime başlanıyordu. Müteakiben bu talimli asker için bir kanûn-nâme hazırlandı ve buna Levend çiftliği kanûn-nâmesi adı verildi. 21 sa-fer 1209 (17 eylül 1794) tarihini taşıyan ve sonra gurre-i zilhicce 1210 ( 7 haziran 1796 ) tarihli bir zeyli ihtiva eden bu kanûn-nâmeye göre bostancı tüfenkçisi ocağına devlet ricalinden bir nazır ve dergâh-ı âlî kapıcı-basılarından bir ağa nasbolunmakta, bütün işler nazır ve ağa marifeti ile görülmekte, ayrıca hâcegândan bir kâtip, iki kâtip yamağı bunlara ilâve edilmekte idi. Yavaş-yavaş 12.000 ve geliri bulunduğu takdirde daha da arttırılmasına çalışılmasını derpiş eden kanûn-nâme, İstanbul &#039;da Levend çiftliğinde bulunan 1.602 neferden mâdâsımn Anadolu ve Rumeli &#039;nin muhtelif yerlerinde, NİZÂM-Î CEDÎD. 3i3 imkânlara göre, 800 veya 1.500 olarak, yetiştirilmesini bildiriyor, ilk teşkil edilen Levend çiftliği ortasında tâlim ve terbiyenin nasıl yapılacağını, buraya ne suretle nefer alınıp, ne zaman tekaüt olunacaklarını, kadrosunu v.b. açıklıyordu (tafsilât için bk. Cevdet Paşa, VI, 366 v. dd.). Nizâm-ı cedîd ocağının emniyet ve istikbâlini sağlamak da mühim idi. Bu ocağın inkişâfı ve kendisinden beklenen gayeyi te&#039;min için, yeniçeri ocağı ile halkın sevgisini kazanmasına veya hiç değilse, bunların bir zarar getirmemelerine dikkat etmek lâzım idi. Yeniçeriler, bütün memleketin her tarafına yayılmış, şehir ve kasabalarda yerleşmiş olduklarından, nizâm-ı cedîd askerini istirkab etmeleri de düşünülebileceğinden, yeni askerin lüzum ve ehemmiyetini açık bir şekilde anlatmak icâp ediyordu. Bu iş tecrübeli ve güvenilir kimseler vâsıtası ile yapılmak istendi. Osmanlı devletinin büyüklüğünün askerin ve ahâlinin devlet kararlarına gösterecekleri saygı ile mümkün olabileceği ve binâenaleyh pâdişâhın koyduğu yeni kanunlar ve ezcümle nizâm-ı cedîdi muteber tutmanın bir vazife bulunduğu anlatılmağa çalışıldı. Bu arada, rusların boğazları ve İstanbul &#039;un su bendlerini zaptetmeleri ile payitahta sahip olmak hususunda tasavvurları bulunduğu sözleri ortaya çıkarıldı; böyle bir hâl vukuunda, Osmanlı ordusunun büyük bir kısmının Anadolu &#039;da ve Rumeli &#039;de çift ve çubukları ile meşgul bulunmaları ve istanbul &#039;u müdâfaa için gereken kuvvetlerin en az 2 ayda te&#039;min edilebileceği cihetle, devlet merkezinin can damarı mesabe-sinde olan Bendlere yakın bir yerde, Levend çiftliğinde teşkil edilen talimli askerin derhâl böyle bir müdâfaa hizmetini yapabileceği etrafa duyuruldu. Selim III. &#039;in nizâm-ı cedîd lehinde yaptırdığı bu propagandanın büyük te&#039;siri olmamakla beraber, ilk zamanlarda bu askerin teşkiline ses çıkarılmadı. Bu vaziyet pâdişâha Anadolu &#039;da da harekete geçmek ve nizâm-ı cedîd askerini orada da teşkil etmek arzu ve cesaretini verdi; itimat ettiği idare adamlarından Karaman valisi Alâiye &#039;li Kadı Abdurrahman Paşa &#039;yi, kendi bölgesinde talimli asker yetiştirmeğe me&#039;mûr etti ki, bu güzîde valinin bildirdiğine göre, Konya, Kayseri, Niğde, Ankara ve civar merkezlerde 7.000 kadar nizâm-ı cedîd askeri yetiştirebilecekti. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aynı suretle Amasya sancağını kendisine verdiği Cebbârzâde Süleyman Bey &#039;den de bu hususta gayret ve faaliyet istendi. Bu işe gittikçe daha fazla ehemmiyet verilmesinin bir sebebi de nizâm-ı cedîd İslâhatı cümlesinden olarak, bir müddet evvei yeniçeri ocağı için haftada bir kaç gün tâlim ve terbiye mecburiyeti konulması, bunların ise, Levend çiftliği kanûn-nâmesinden ziyâdesi ile ürkerek ve bilhassa bundan sonra esâmî satılmasının men&#039;edilmesi, hâricden esâmî ile ulûe alanların ve dâhilden bir çok yolsuz usûller ile âidât elde edenlerin menfâatlerine set çekilmek istenmesi dolayısı ile, endîşe duyarak, „tâlim maddesi hâriç ez kadîmdir&amp;quot; ve „bu tâlim gavur işidir&amp;quot; sözleri ile, gerçeklerden habersiz yeniçeri efradını ifsâd etmeleri neticesinde, gerek İstanbul &#039;da, gerek hâricdeki yeniçerilerin tamamen tâlimi bırakmaları ve içlerinden nizâm-ı cedide kaydolmuş bulunanların da dağılmaları ve böylece İslâhat ümitlerinin sâdece nizâm-ı cedîd ocağında kalmış olduğunun devlet adamlarınca anlaşılması idi. Bu itibârla Anadolu &#039;daki teşebbüslerden mâda, İstanbul &#039;da, Levend çiftliğinden ayrı olarak, bir de Üsküdar ortası teşkil edilmiş ve buraya kısmen Kadı Abdurrahman Paşa &#039;nın yetiştirdiği talimli askerden getirilmiş idi. Nizâm-ı cedîd ordusunun yetiştirilmesine muvazi olarak, tophane, tersane ve mühendishâ-nenin de düzenlenmesine girişildi. Tophanede, evvelâ, bir takım acezenin toplanmasına mâni olacak bir usûl vücûda getirildi. Daha sonra İsveç, İngiltere ve bilhassa Fransa &#039;dan mahir ustalar, dökümcüler getirtildi. İstanbul, Selanik ve Gelibolu baruthaneleri islâh edildiği gibi, yenileri de açıldı ve kısa zamanda iyi barut istihsâline muvaffak olundu. O zamana kadar çok ihmâle uğrayan donanma ve tersane işlerinde de İslâhat ve yeni nizâm hareketine girişen Selim III. bu mevzuu küçük Hüseyin Paşa &#039;ya verdi; o da, denizcilik işlerini yeniden bir kanûn-nâmeye bağladığı gibi, ka-pudanların ve deniz neferâtının yetişmesi ve bilgilerinin artması hususunda gereken tedbirleri aldı; tersanenin ıslâhı mevzuunda İsveç ve Fransa &#039;dan mühendisler celbedildi. Az zamanda donanma, kemiyet ve keyfiyet bakımından, kuvvet ve kudret kazandı. Aynı suretle pâdişâh nizâm-ı cedidin zarurî olduğuna inanmış bulunan devîet adamlarını, yâni İslahatçılar hey&#039;etinin askerlik sahasında kabul etmiş oldukları ileri ve yeni usûlü bir kısım tahsil ve terbiye müesseselerine de tatbika sevk ve me&#039;mûr etti ki, bunun neticesinde teknik tedrisat yeni baştan kuruldu ve teşkilâtlandırıldı. Selim III. evvelce 1773 &#039;te açılmış olan mühendishânei bahrî-i-hümâyûn yanında kum-barahâne ile bir de mühendislıâne-i berrî-i hümâyûn kurdurdu (1794). Buralarda yabancı mütehassıslardan geniş mikyasta faydalanıldı. Kurulan müesseselerin idaresi için husûsî bir ka-nûn-nâme hazırlattı. Diğer taraftan nizâm-ı cedîdin nazariyatını ve edebiyatını ihzar ve •=14 NİZÂM-I CEDID. ikmâl maksadı ile, bu devirde Avrupa &#039;ya gönderilen Osmanlı elçilik me&#039;mûrlarına gittikleri yerlerde boş durmayıp, bilgilerini arttırmaları ve bunları birer rapor hâlinde bildirmeleri emredildi ki, neticede pâdişâha ve Bâbıâlî &#039;ye sunulan bir çok sefâret-nâmeler meydana geldi. Yeni nizâmın başarı sağlayabilmesinin bir şar-ti da ilmî ve fennî eserlerin neşir ve tâmîmi, bu &amp;quot;vadide her dilden tercümelere girişilmesi idi. Bu meyânda bâzı kitaplar yazdırıldığı veya tercüme ettirildiği gibi, mühendishâne matbaasında ve yeniden kurulan Üsküdar matbaasında bu kitaplar bastırıldı; bunlardan biri de, 1793 &#039;to Londra &#039;ya gitmiş olan Mahmud Râif Efendi &#039;nin nizâm-ı cedîdi Avrupa &#039;ya tanıtmak maksadı ile yazmış olduğu fransızca bir eser idi. Mütercim Asım Efendi &#039;nin Kâ-mös&#039;u ve Burhân-i kâtf &#039;1 arapça ve farsça-dan türkçeye tercüme etmesi de nizâm-ı cedîd devrinde, türk kütüphanesinin zenginleşmesi yolunda ehemmiyetli bir adım sayılabilir. Ordu ve donanmada nizâm-ı cedîdin vaz&#039; ve tatbiki çok paraya ihtiyaç göstermekte idi. Bu para „irâd-ı cedîd&amp;quot; adı ile ve nizâm-ı cedîdin bir cephesini teşkil eden husûsî bir hazîneden tedârik edildi. Bu husus bizzat pâdişâhın da katıldığı müzâkerelerden sonra kararlaşmış idi; çünkü tersane, tophane, topçu, lağımcı, kumbaracı ocakları, Levent çiftliği bostancıları, nizâm-ı cedîd askeri için olduğu kadar, istikbâlde devletin yapmak zorunda kalacağı harpler için de, alel&#039;âde gelirlerin dışında kaynaklar bulmak lâzım idi. Bu yeni gelir „irâd-ı cedîd&amp;quot; tesmiye olunacak ve darphâne hazînesi ile enderûn hazînesine konula-mayarak, müstakil bir hazîne teşkil edecekti. 200.000 kese değerinde olması kararlaştırılan irâd-ı cedîd hazînesinin gelir kaynakları rüsûm-i zecrîye denilen ve son zamanlarda ihdas edilmiş olan tütün, rakı, şarap, kahve, yün gibi şeylerden alman vergiler ile 10 kese akçeden fazla faizli olan mahlûl mukâtaalar-dan, bir de her sene yenilenen ferman ve beratlardan bir mıkdar alınacak husûsî vergiden ibaret idi. Bu gelirlerin hesaplarını görmek için, irâd-ı cedîd defterdarlığı adı ile, bir teşkilât kuruldu; talimli asker nazırının aynı zamanda irâd-ı cedîd defterdarı olması da kararlaştırıldı. Bu hazînenin mâhiyeti, ehemmiyeti ve çalışma şekli bir kanûn-nâme ile tesbit olundu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu devirde, geniş mânası ile, nizâm-ı cedîd hareketinİD - rfiiğer sahalardaki tatbikatına gelince, idarî, siyâsî, iktisadî ve ticarî sâhalar-Ja olmak üzere, bu istikamette bir takım teşebbüs ve gayretlere şâhid oluyoruz. İdarî sahada evvelâ mülkî İslâhat ele alındı; Anadolu ve Rumeü 28 vilâyete taksim olundu; vezirlerin sayısı da buna göre tesbit edildi. Ehliyetsiz ve derebeyi makûlesi kimselere vezirlik verilmemesi bir kanûn-nâme ile belirtildi ; bunların tâyin hakkı sâdece pâdişâh ile sadrâzama bırakıldı. Vezirlerin me&#039;mûriyet mahallerinde en az 3, en çok 5 sene kalmaları uygun görüldü. Kadıların durumu, timar ve zeamet usûlünün yeni kanûn-nâmede gösterildiği şekilde yürütülmesi v.b. hakkında da ileri bir nizâm kurulmak cihetine gidildi. Ancak gerek bu İslâhat, gerek siyâsî ve iktisadî sahada uygulanmağa çalışılan nizâm-ı cedîd düşünce ve zihniyeti istenilen istikamette tam bir başarı sağlamağı mümkün kılmadı; çünkü bu İslahat şekilde ve satıhta kalmış, derine nufûz edememiş ve bilhassa ileri zihniyette bir nizâm yaratamamış idi. Esasen çok geçmeden bir nizâm-ı cedîd düşmanlığı da başladı. Bu programın yürütülmesi için, kuvvetli ve aydın bir İslahatçı sınıfının varlığı, bunların da bu düşünceleri samîmî olarak kabul etmeleri ve cesaret ile tatbika çalışmaları şart idi; aynı zamanda devletin tam bir iç ve dış sükûn içinde bulunması lâzım idi. Hâlbuki Selim III. &#039;in nizâm-ı cedîd devrinde bu şartların hiç birinin tam olarak mevcudiyeti görülemedi. Nizâm-ı cedîdi tatbika me&#039;mûr hey&#039;et sayıca az idi; sadrâzam ve şeyhülislâm gibi en büyük makamları işgal edenler arasında da, pâdişâhı ve yeni nizâmcıları bu gayretlerinde dört el ile tutanlar hemen-hemen yok idi. Ulemânın büyük bir çoğunluğu ise, doğrudan-doğruya nizâm-ı cedîde düşman idi. Bu gibiler menfaatten başka bir şey düşünemeyecek kadar alçaldıklanndan, devletin mâruz kaldığı bütün güçlüklere ve gayr-ı müsait durumlara sebep olarak, nizâm-ı cedîdi gösteriyorlar, camilerde vaizler çok kere halka «askere setre pantalon giydirip, imânına halel getiren, önlerine, muallim diye, frenkleri düşüren pâdişâha elbette Allah tevfikmı çok görür; Hâdim-ül-Haremeyn unvanına liyâkati olmadığını bu suretle meydana çıkarır&amp;quot; diye aleyhte konuşuyorlardı. Nizâm-ı cedîd devri imparatorluğun hemen her tarafında devlete karşı ayaklanmalar ile dolu idi. Nizâm-ı cedîd tarafdarlarınm haricî siyâsette uğradıkları bâzı başarısızlıklar da onların yaptıkları İslâhatın değerini ve itibârını halk nazarında düşürmüş idi. Nizâm-ı cedîd aleyh-darlan diyorlardı ki, — „pâdişah ingiliz ve rus devletleri ile yeniçerileri ortadan kaldırmak için anlaştı, ingiliz donanması pâdişâhın müsaadesi ile istanbul &#039;a geldi; rus donanması da yalanda gelecektir. O vakit yeniçeri kaldırılacak ve yerine nizâm-ı cedîd geçecektir&amp;quot;. Buna inzimam eden iç isyanlar ve huzursuzluklar, Arabistan &#039;da Vehhâbîlik hareketi. Mora NİZÂM-! CEDU&amp;gt;. 315 &#039;da rûm, Balkanlarda sırp ihtilâlleri, Vidin &#039;de Paspanoğlu, Rusçuk &#039;ta Trisnikli-oğlu, Edirne &#039;de Dağdevirenoğlu hâdiseleri ve daha başkaları karşısında devlet âciz bir durumda kalmış, imparatorlukta vazife yerine menfaat ve kanun yerine kuvvet hâkim olmuş idi. Gerçi maksat» lı-maksatsız bir şekilde ortalığa yayılan „dünya nizâm ve intizâmının bozulmasına ve Rumeli &#039;de dağlı eşkıyasının zuhuruna işte bu nizâm-ı cedîd sebep oldu&amp;quot; yaygaralarına karşı mücâdele edenler, hakikati bilen ve anlayanlar yok değil idi. Ezcümle bu hususta bir lâyiha hazırlayan ve bunda nizâm-ı cedidin, etraflı bir şekilde ve delilleri ile birlikte, savunmasını yapan Koca Sekban-başı bilhassa zikredilebilir. O, bu meseleyi münâkaşa ettiği kimselere, nizâm-ı eedîdin ihdasından önceki gaile, isyan ve ihtilâlleri, 1182 seferinden sonra, 7 sene müddetle, üst-üste her yıl ordumuzun uğradığı bozgun ve mağlûbiyetlerin mâhiyetini, iç-yüzünü gayet iyi bildiği yeniçeri ocağındaki bin-bir yolsuzluğu say4p-dökmekte ve bir çoğuna, hakikati kabul ve itiraf ettirerek, susturmakta idi. Bâzıları da samimiyetle „ocakta beş on akçem var; eğer nizâm-ı cedîd çoğalıp da, iş görürler ise, korkarım ki, yeniçeri ocağına devletin itibârı kalmayıp, ulufemizi alamayız. Yoksa iradımıza zarar gelmeyeceğini bilsek, Allah versin bütün halk nizâm-ı cedîd askeri olsun&amp;quot; diyerek, içlerin-dekini açıklıyorlardı. Bu arada „tâlim lâzım değil, hemen bize düşman göstersinler&amp;quot; diyen köşebaşı bahadırlarına gayet müskit cevaplar veren, 200.000 kişilik bir yeniçeri ordusunun «kıvırcık eti ve has-ekmek yiyip, tamam düşmana mukabele esnasında ulufe, tâyin ve mâlide kavgası çıkarıp kendi ordusunu yağma ederek, dönüp kaçtığını, ertesi sene de, Rumeli &#039;de ve Anadolu &#039;da müslüman ve reâyâ hanelerini yakıp-yıkıp ... nice fezâhat irtikâp&amp;quot; ettiklerini yüzlerine vuran Koca Sekban-başı Akkâ muhasarasında yararlıkları ve üstünlükleri görülen nizâm-ı cedîd askeri hakkında Cezzâr Paşa&#039;nm söylediklerini aleyhdarlarma yine bu mevzuda diğer muknî bir cevap olarak bildir. mekte idi (tafsilât için bk. Koca Sekban-başı Hulâşat al-kalâm fi radd al-&#039;avâmm risalesi; Cevdet Paşa Tarih. VII, 289 V. dd.; Ebüzziyâ Tevfik Nümûne-i edebiyât-ı osmâniye, istanbul, 1330 s. 7° v dd. ). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ancak nizâm-ı cedîdi yıkmak hususunda yeniçeri ocağı ve tarafdarları ile bir kısım ulemâya devlet işlerinden uzaklaştırılmış bir kısım vezirler de katılıyor ve onları el altından destekliyorlardı. Diğer yandan düşman propagandası da, maksadına erişmek için, bu türlü menfî şayiaları ortalığa yaymakta ve bundan faydalanmakta idi Pâdişâh ve Bâbıâlî bir aralık fransızlardsr ayrılarak ingilizler ile ruslara yanaşmak istemiş, bu sefer de fransız elçisi „nizâm-ı eedîdden maksat yeniçeri ocağını lağvederek, mevâcibi vükelânın ceplerine atmaktır. İmparator bunu duydu; sizin hâlinize müteessiftir; eski usûlün bozulmaması tarafdarıdır&amp;quot; diyerek, yeniçerileri kışkırtmağa başlamış idi. Nizâm-ı cedîd hareketinin başarısızlığında, bâzı gayr-i müsait tesadüflerin ve idaresizliklerin yanı-sıra, bir taraftan „ikmâl-i nizâmât ve icrâ-i İslâhattan geri durmayan ve müşkülâttan ürküp, yeis ve fütur getirmeyen&amp;quot;, fakat diğer taraftan da, bu işi mal ve servet toplamağa vesîle sayıp, kendilerini ve mensuplarını zengin ederek, bir çok israfa ve ihtişama düşen ve Cevdet Paşa &#039;um „atabegân-ı saltanat&amp;quot; dediği nizâm-ı cedîd hey&#039;etinin yaşayışlarındaki değişikliğin büyük hissesi olmuş idi. Halkın alışmadığı nizâm-ı cedidin icrasında fedâkârâne hareket etmek ve zatî menfaatleri terkederek, diğerlerine iyi misâl ve örnek olmak icâp ederken, bu gibi devlet ricali, gûyâ nizâm-ı cedîd işi halktan bir çok para toplayıp da, kendilerinin bol-bol sarf ile sefahat etmeleri için bir vâsıta imişçesine bir hayat sürüyorlardı. Zâten pâdişâh musikî ve eğlenceye mail, Boğaziçi ve Kâğıthane mesireleri, mehtap geceleri hanende ve sazendeler ile dolu idi. Bu suretle sefahat ve ihtişamın çoğalması her kesin masrafını arttırıyor, mağşuş sikke ve muhdes rüsum dola-yısı ile de, erzak ve eşya fiatları yükseliyor, umûmî bir sıkıntı yaratıyordu. Taşralarda ise, vergilerin tahsil şekiilerindeki sû-i istimaller bâzı taaddîlere yol açmakta, şikâyetler gittikçe genişlemekte ve yayılmakta idi. İstanbul &#039;da Avrupa&#039;yı taklîden alafranga âdet ve usûller başlayıp, nizâm-ı cedîdeilerin hareketlerini bu vâdîde, lüzûmlulüzûmsuz, Avrupa usûlüne uydurmakta mâkul haddi tecâvüz ettikleri görü-rülünce, ifratlarından bütün halk ürktü ve onları tekfîre kadar gidenlerin ve „ifrat tefriti davet eder&amp;quot; hükmünce, bütün-bütün tefrit yolunu tutan mutaassıpların nefreti alenî bir hâl aldı. İşte bütün bu sebepler halkı, ocakları, ulemâyı ve bir kısım devlet adamlarını nizâm-ı cedîde düşman etmiş bulunuyordu. Bu kadar kuvvetli bir düşmanlık karşısında İslâhat fikrinin yaşamasına ve nizâm-ı cedîd hareketlerinin ayakta durmasına imkân yok idi. Yenilik düşmanları gerici unsurlar, nizâm-ı cedîdi boğmak için, küçük bir vesîle bekliyorlardı ki, bunu da bulmakta gecikmediler. Nizâm-ı cedîd ordusu evvelâ İstanbul&#039;da, sonra Anadolu &#039;da da kurulmuş, ilk defa olarak da Asır seferi esnasında, Akkâ kalesi önünde, Na-poleon ordularına karşı başarılar kazanmış idi Mısır seferinden sonra, Rumeli &#039;de dağlı eski3* NİZÂM-I CEDÎD. yası hareketlerinin genişlemesi, harp isyanlarının vahîm bir hâl alması, fransızlarm Ragu-sa&#039;ya yerleşmeleri, Rusya ile harp ihtimâllerinin belirmesi hükümetin dikkat nazarını çekmiş, bütün bu tehlike ve ihtimâlleri önleyecek bir tedbir olmak üzere, nizâm-ı cedîd askeri ve teşkilâtının Rumeli &#039;ye de geçirilmesi ve orada da kurulması düşüneesi kabul edilmiş idi. Nizâm-ı cedidin kurulmasında büyük hizmeti geçmiş olan Karaman valisi Kadı Abdurralıman Paşa yanındaki nizâmı cedîd askeri, Anadolu &#039;dan, İstanbul yolu ile, Rumeli &#039;ye geçirildi. Oradaki ayanların bundan kuşkulanması ihtimâline karşı, bu askerin sırp isyanlarını bastırmak vazifesi ile hareket ettikleri ilân edildi. Pâdişâhın ve nizâm-ı cedîd tarafdarlarınm bu isabetli tedbiri, bir az daha cür&#039;et bulan muhalif güruhun, sadrâzam İsmail Paşa ve bir takım devlet küskünü ulemâ ve rical ile ittifak ederek, bir taraftan İstanbul &#039;daki yeniçerileri, diğer taraftan Rumeli ayanlarını tahrik etmelerine sebep oldu. Ancak hâdiselerin gelişmesinde Selim 111.&#039;in tabiat ve karakterinin de bir rol oynadığını kabul etmek icâp eder; zîra yaradılış itibârı ile gayet halîm dürüst, mürüv-vetli, rahîm ve şefkati sonsuz, deryâ-dil olan pâdişâhın fikirlerinde sebat yok idi. Yakınları ne derse yapar, bâzan onların mütenâkız ricalarına müsâade ederdi. Muhakemesinde tereddüt, mizaç ve tavırlarında televvün ile şöhret bulmuş idi ; keza kimseyi incitmek istememiş, azli lâzım gelenleri kolayca azledemediği için, kimsede ceza ve mes&#039;ûliyet korkusu kalmamış idi. Yeniçeriler, nizâm-ı cedîd askerim alenen tahkir ve tekfire cür&#039;et eylemeleri karşısında bile, pâdişâhtan hiç bir şiddetli mukabele görmediler ve gittikçe cür&#039;etlerini arttırdılar. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer taraftan, şehzade Sultan Mustafa da gayet harîs idi Kendisinin ve tarafdarlarınm bir fitne ihdasına çalıştıkları, Tayyar Paşa &#039;nm isyanına sebep oldukları sabit olmuş iken, pâdişâh, hiç bir aksül&#039;ame! göstermemiş, sükûtu ihtiyar etmiş idi. İşte bu hâl ve şartlar içinde, İsmail Paşa &#039;nın Rumeli ayanına: — „gözünüzü âçm, Kadı Abdurrahman Paşa hepi-oizi kılıçtan geçirmeğe geliyor&amp;quot; — diye haberler göndermesi nizâm-ı cedîd düşmanlığını açık ve kesin bir hâle getirdi. Bunun meş&#039;ûm neticeleri de derhâl görülmeğe başladı. Tekirdağı nda nizâm-ı cedidin kurulacağını bildiren fer-nan mahallinde okunduğu zaman, yeniçeriler )unu okuyan hâkimi öldürmüşler Çorlu ve Silivri ahâlisi Edirne &#039;ye harekete geçen Kadı \bdurrahman Paşa ordusuna mukavemete kalkışmışlardı. Bir iç harp tehlikesi baş-göstermiş di. Dü şman ordularının hudut boylarında yı-■îdığı, ingilizlerin boğazlardan donanmalarını geçirerek, İstanbul &#039;u yakmakla tehdit ettikleri bir sırada, böyle bir iç mücâdele ve karışıklık doğru görülemezdi. Selim III. Kadı Abdurrahman Paşa ordusuna geri dönmesini emretti (1806). Bu hâdise nizâm-ı cedîd düşmanları__________nın iyice şımarmasına ve neticede, çok geçmeden, isyan hareketinin İstanbul &#039;a da sirayet ederek, Boğaz yamaklarının ayaklanmasına sebep oldu. Bu Edirne vak&#039;asından sonra Atâullah Efendi &#039;nin şeyhülislâmlığa, sadrazamın ordu ile hareketini müteakip, Köse Musa Paşa &#039;nın kaymakamlığa tâyinleri de nizâm-ı cedîd hareketi için çok vahîm neticeler doğurdu; çünkü ikisi de kendilerini pâdişâha yenilik tarafdan gösterdikleri hâlde, hakikatte gerici ve nizâm-ı cedîd düşmanları ile müttefik idiler. Ordunun İstanbul &#039;da bulunmayışını fırsat bilen bu iki şahıs, yeniçeriler ve ulemâ ile anlaşarak, nizârn-ı cedîdi ortadan kaldırmağa karar verdiler Onların bu düşünce ve kararlarından habersiz ve gafil olan pâdişâh nizâm-ı cedîd askerlerinin çoğalmasına çalışmakta ve Karadeniz boğazın-daki Kılâ&#039;-ı seb&#039;a yamaklarını da yavaş-yavaş nizâm-ı cedîd neferleri ile ihtilât ettirmeğe ve bu teşkilâta almağa gayret göstermekte iken, Musa Paşa, yamakların yanına gönderdiği gizli ve husûsî bir me&#039;mûr ile, onlara —„ni-zâm-ı cedîd elbisesi giyerseniz dinden çıkarsınız, giymezseniz tardedileceksiniz. Belki nizâm-ı cedîd sizi öldürecek&amp;quot; — yolunda haberler gönderdi ve onların ayaklanmalarına sebep oldu ki, bu maksat ile, yâni onlara nizâm-ı cedîd elbisesi giydirmek için gönderilmiş olan ingiliz Mahmud Efendi diye mâruf, o sırada Boğaz istihkâm işlerine me&#039;mûr Râif Mahmud Efendi &#039;yi katlettiler ve ertesi günü de ( 17 rebiülev-vel 1222 = 26 mayıs 1807 ) Büyük-Dere çayırında toplanarak, Bâbıâlî isteklerini yerine getirmedikçe, dağılmamağa yemin ettiler ve Kabakçı Mustafa adında birisini kendilerine reis seçtiler. Kabakçı Mustafa, âsîlerin programını, İstanbul &#039;un her tarafına „ey ahâli, maksadımız nizâm-ı cedîd belâsını kaldırmaktır; başka niyetimiz yoktur. Müslüman olanlar, kendilerini ocaklı bilenler bizimle beraber olsunlar&amp;quot; şeklinde ilân ettirmiş, bütün nizâm-ı cedîd düşmanlarını etrafına toplamış idi. Veliahd şehzade Mustafa ve şeyhülislâm Atâullah Efendi âsîlere akıl hocaları yolladıkları esnada, kaymakam Köse Musa Paşa da pâdişâha bu isyan hareketini ehemmiyetsiz ve sönmeğe mahkûm gibi gösteriyor, diğer taraftan ise, nizâm-ı cedîd askerlerinin kışlalarından çıkmamalarım emrediyor ve âsîlere karşı harekete hazırlanan topçu ocağına da : — „karş&amp;gt; gelmesinler ; bu iş cümle ittifakı iledir&amp;quot; — diye haMİZÂM1 CEDlO. |i? ber gönderiyordu. Kabakçı Mustafa âsîleri Et-Meydanı &#039;nda toplandığı vakit, yeniçeri ihtiyarları ve başta şeyhülislâm olmak üzere ulemânın ileri gelenleri ile görüştüler ve anlaştılar. Bu suretle isyan programı bu güruhun umûmî tasvibini kazanmış, nizâm-ı cedîd hareket ve zihniyeti de ortadan kaldırılmağa mahkûm edilmiş oluyordu. Pâdişâh, vaziyetten haberdar olunca, derin bir acı ve ıztırap duydu. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Devletin idaresini ellerine bırakmış olduğu kimseler tarafından ihanete uğramış ve çaresizlik içinde yapa-yalnız denecek bir durumda kalmış gibi idi. Asîlere karşı koymak için hiç kimseye güvenemezdi. Tab&#039;an korkak olmadığı hâlde, çâr u nâçâr, derin bir tevekküle kendini kaptırdı ve âsîlerin isteğini kabul ederek, nizâm-ı cedîdin kaldırıldığına dâir Babıâli &#039;ye „ulemâ duacılarım benim emîn ve hulûskârlanmdır. Şeyhülislâm ile sadreyn efendiler nizâm-ı cedîdin merfû olduğunu ifâde ve cumhurun cemî-i mültemesle-rine müsâade olunacağını derûhde ederek, cemiyete sa&#039;y ve gayret eylesünler&amp;quot; şeklinde bir hatt-ı hümâyûn gönderdi. Bunu şeyhülislâma bildirince, âsîler bu defa da, Musa Paşa &#039;mn gizlice Kabakçı &#039;ya göndermiş olduğu listede isimleri bulunan kimselerin kendilerine teslimini istediler ve: — „bunda mastûr olan on bir kimse mülkü harap etti; bunları hayyen veya meyyi-ten pâdişâhımızdan talep ederiz&amp;quot; — dediler. Asîlerin idamlarını istedikleri on bir kişi şunlar idi: ricalden ve devlet ve saltanat müsteşarı vaziyetinde bulunan ibrahim kethüda adı ile mâruf ibrahim Nesîm Efendi, bahriye nâzın Hacı İbrahim Efendi, rikâb-ı hümâyûn kethüdası Memiş Efendi, reisülküttâb vekili Safî Ahmed Efendi, irâd-ı cedîd defterdarı Ahmed Bey, darphâne emîni Ebu Bekir Efendi, valide kethüdası Yusuf Ağa, enderûn-i hümâyûn ricalinden sır-kâtibi Ahmed Efendi, mabeyinci Ahmed Bey, bostancı-başı Şâkir Bey ve müderrislerden kapan-nâibi Lutfullah Efendi. Hâin şeyhülislâm, pâdişâha bu isimleri derc-ettiği bir arîza göndererek, Et-Meydanı&#039;nda toplanan yeniçerilerin nizâm-ı cedîd askerinin kaldırılmasına memnuniyet izhâr ettiklerini, fakat adları yazılı bu kimselerin cezalarının tertip olunmasını beklediklerini bildirmiş, Selim III. de, fesâd ve fitne eshâbının canlarına kıyamadığı hâlde, hattâ başka bir vesîle ile „bu işlere sebep benim hilnıimdir&amp;quot; diye itirafta bulunmuş iken, şimdi cam gibi sevdiği kimselerin idamına çaresiz müsâade etmiş idi. O, sarayın tarihini iyi biliyordu; âsîlerin istediklerini yapmazsa, zorla daraya girip, isteklerini daha da arttıracaklarına kanî idi. Hâlbuki içlerinde nizâm-ı cedîd korkusu hâlâ yaşayan âsîlere karşı bir mıkdar nizâm-ı cedîd askeri Sultan-Ahmed camii civarına celbedilip de, Cevdet Paşa&#039;nm ifâdesi ile, „At-Meydanı &#039;nda cüz&#039;î bir süngü parıltısı gösterilmiş olsaydı, yeniçerilerin şakavetkedesi olan Et-Meydanı &#039;ndaki eşkiyâ kendikendilerıne perişan olacaklardı&amp;quot; (Cevdet, VIII, 167); fakat mücessem hiyânet timsâli olan kaymakam ve şeyhülislâm, böyle bir tedbîre mahal bırakmamak için, evvelâ pâdişâhı iğfal ile, nizâm-ı cedîd askerini ilga ettirmişlerdi. Enderûn-i hümâyûn ağaları tarafından vâkî hayırhâhâne ihtarlara karşı da, pâdişâh: —„benim için kan dökülmesin, benim yüzümden ümmet-i Muhammed &#039;e zarar gelmesin&amp;quot;— diye çok basiretsiz ve mütevekkilâne mukabelede bulunmuş idi. Âsîler bu zevatı birer suretle ele geçirdiler ve türlü hakaret ve işkenceler ile öldürdüler; fakat mesele bununla bitmiş olmuyor, azgın kaba kuvvet, cehalet ve irtica yeni bir kurban ve mağdur istiyordu ki, çok geçmeden, bu emellerine de nail oldular ve nizâm-ı cedîd hareketinin başı olan mazlum pâdişâhı da evvelâ tâc ve tahtından, sonra da hayatın mahrum ettiler. Böylece, Selim III., aşırı derecedeki rahmi, şefkati ve safiyeti yüzünden, hem kendi saltanat ve hayatından olmuş, hem de millet ve memleketin garp medeniyetine ve ilerivbir nizâma kavuşmak hususundaki ihtiyaç ve meselelerinin hallini uzun bir müddet geciktirmiş oldu [bk. madd. SELİM III., MUSTAFA IV., MAHMUD II.].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
  B i b l i y o g r a f y a : Şerif Mehmed, Tatarcık Abdullah Molla, Sultan Selim hân-ı sâlis devrinde nizâm-ı devlet hakkında mü-tâleât ( TOEM, sene 7, 8, sayı 37, 38, 41,&#039;43, s- 74, 257, 32l); lâyihaların hulâsaları. Millet kütüp., Tarih yazmaları, nr. 71 ve Enver Ziya Karal, Nizâm-ı cedide dâir lâyihalar ( Tarih vesikaları, 1942, 1943, say! 6, 8, 11 12); ayn. mil., Selim III. devrinde Osmanlı bahriyesi hakkında vesikalar (Tarih vesikaları, sayı 1); ayn mil., Tanzimattan evvel garplılaşma hareketleri ( Tanzimat, İstanbul, 1940); Halîl Nûrî, Vak&#039;a-i Selimiye (Veli-yüddin Efendi kütüp., Cevdet Paşa kitapları, nr. 72/3369); Tüfenkçi-başı Arif Efendi, Risale (Veliyüddin Efendi kütüp., Cevdet Paşa kitapları, nr. 83/3374); Âsim, Tarih, I ve II, tür. yer.; Cevdet Paşa, Tarih, V, VII, VIII, bk. fihrist; Driault, Selim-i sâlis ve Napoleon (trk. trc., Köprülü-zâde Fu-ad), İstanbul, 1329; İsmail Hakkı Uzunçar-şılı, Selim III. &#039;in veliahd iken Fransa kralı Louis XVL ile muhabereleri [Belleten, Ankara, 1938, II, 191 — 216); Enver Ziya Karal, Osmanlı tarihi (Ankara, 1947), V; ayn. mil., Selim III. &#039;in hatt-ı hümâyûnları, nizâm-ı cedîd (Ankara 1946)., bk. fihrist; Zinkeisen, İt8 NİZÂM-i CEDİ D - NİZAMÎ. GOR, VII, 323, 342, 458 v.d., 464, 471, 552; Iorga, GOR, V, 117 v.d.; Cari von Sax, Geschichte des Machtverfalls der Tihkei (Wien, 1908), s. 133 v. dd. (M. TAYYİB GöKBİLGİN.)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ni%C5%9Fanc%C4%B1&amp;diff=494</id>
		<title>Nişancı</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.gokbilgin.com/index.php?title=Ni%C5%9Fanc%C4%B1&amp;diff=494"/>
		<updated>2024-04-22T11:43:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Gokbilgin: &amp;quot;== NİŞANCI. NİŞANCİ ==   &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Osmanlı devleti teşkilâtında, divân-ı hümâyûnun mühim hizmetlerinden birini gören vazifelinin makamıdır&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ve bir şeyi belli etmek üzere, alâmet, belge koymak mânasına gelen fars. nişandan kelimesinden gelmekte olup, ferman berat, menşur, nâme, mektup, ahid-nâme, hüküm, biti gibi, devlet resmî evrakının baş tarafına pâdişâhın imzası demek olan „nişan&amp;quot; &amp;#039;1 koymak, diğer bir ifâde i...&amp;quot; içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== NİŞANCI. NİŞANCİ ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;Osmanlı devleti teşkilâtında, divân-ı hümâyûnun mühim hizmetlerinden birini gören vazifelinin makamıdır&#039;&#039;&#039;&#039;&#039; ve bir şeyi belli etmek üzere, alâmet, belge koymak mânasına gelen fars. nişandan kelimesinden gelmekte olup, ferman berat, menşur, nâme, mektup, ahid-nâme, hüküm, biti gibi, devlet resmî evrakının baş tarafına pâdişâhın imzası demek olan „nişan&amp;quot; &#039;1 koymak, diğer bir ifâde ile, „tuğra çekmek&amp;quot; vazifesinde bulunan kimsenin me&#039;mûriyeti için kullanılan tâbirdir ki, bu kelime, bu türlü evrakta nifân-ı şerîf-i sultanî, nişân-ı hümâyûn ve tuğrâ-ı garrâ-i hâkanî, tevkî-i hümâyûn, tevkî-i refî v.b. gibi ifâdelerde geçmekte, do-layısı ile bu husûsî alâmetleri hâvî olan mu-harrerat için de nişan sözü kullanılmakta ( Âşık Paşa-zâde &#039;nin, »tımarların dahi nişanı Bayezid adına oldu&amp;quot; şeklinde, timar beratını nişan kelimesi ile ifâde ettiği hakkında bk. Tevârih-i âl-i Osman, İstanbul, 1332, s. 65), bu vazifeyi görene de n i şancı , muvakkî, t e v k i î , bâ-zan da tuğrâî denilmekte idi (bu hususta tafsilât için bk. F. Kraelitz, Osmanische Ur-kunden in türkischer Sprache, Wien, 1922, s. 18, 22; Fekete Lajos, Bevezetes a hödoltsâg tö-röle diplomatikâjâba, Budapest, 1926, s. XXVIII v. dd.; Ananiasz Zajaczkowski-Jan Reychman, Zarys Dyplomatyki Osmansko-Tureckiej, Varşova, 1955, s. 73, 75, 80 v. dd.; Fuad Köprülü, Bizans müesseselerinin osmanlı müesseselerine te&#039;siri hakkında bâzı mülâhazalar, Türk hukuk ve iktisat tarihi mecmuası, İstanbul, 1931, s. 198 v. dd.; İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı teşkilâtına medhal, İstanbul, 1941, bk. fihrist). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Jean Baptiste Vanmour - Dinner at the Palace in Honour of an Ambassador - Google Art Project.jpg|küçükresim|380x380pik|Topkapı Sarayı&#039;nda büyükelçiler]]&lt;br /&gt;
Osmanlı devleti teşkilâtında, XVIII. asrın başlarına kadar, devlet kanunlarını iyi bilen, yeni kanunlar ile eskilerini ve şer&#039;î-hukukî esasları te&#039;lil etmek kudretini hâiz olan ve divân-ı hümâyûnda bu meselelerde düşünce ve mütâ-leası esas tutulan, ayrıca hükümdarlara yazılacak nâmeleri, diğer mühim ferman, berât ve hükümleri de tesvid, tahrir veya tetkik eden n i ş a n c ı , gördüğü bu hizmetlerden dolayı, zaman-zaman tuğrâkeş-i ahkâm, tuğrâ-ı şerif hizmetlisi ve müftî-i kanun tâbirleri ile de tesmiye olunmakta idi. Keza divân-ı hümâyûndan sâdır olan emir ve kanunlara nezâret etmek, askerî tevcihâtı, yâni timar, zeamet ve hâslardan mürekkep olan dirlik tevcihlerini, mevzu kanun ve nizâmlar dâiresinde, bizzat yürütmek ve yeni fethedilen memleketlerin tahririne itinâ eylemek de nişancının vazifeleri cümlesinden idi ki, sonradan başlı-başına birer makam ve dâire olan reis-ül-küttâblık ve defteremînliği vazifelerini hâiz ve bunların doğrudandoğruya âmiri bulunuyordu. Islâmın ilk devirlerinden ve bilhassa Abbasilerden başlayarak, tavki&#039; kullanıldığı gibi, bu işler ile meşgul tavki&#039;i vazifesi ve divân al-in-şâ&#039; adı altında bir dâire de doğmuş, daha sonraları da, büyük Selçuklularda, Anadolu Selçuklularında ve diğer türk-islâm devletlerinde muhtelif isimler altında, bu me&#039;mûriyet mevcut bulunmuştur. Bu cümleden olarak, büyük Selçuklularda, büyük divânı teşkil eden yüksek me&#039;mûrlar arasında, şâhib-i tuğra [ bk. mad. TUĞRA] veya tuğrâ&#039;i denilen nişancı bulunduğu ve divân al-inşâ&#039; Oğuz an&#039;anesine tevfikan divân al-tuğrâ &#039;ya tahavvül ettiği gibi, Anadolu Selçuklularında da büyük divânda bulunan arazi defterlerinde hâs ve iktaa, yâni dirlik işlerine âit tevcihleri yapan ve buna dâir menşur ve berâtları hazırlayan mühim bir dâirenin reisine de, osmanlı teşkilatındaki nişancıya tekabül eden pervaneci denilmekte idi. Keza Uygurların, Karahanlılar devletinin ve daha sonraki İlhanlıların idarî ıstılahları arasında görülen ulug bitigçi me&#039;mûriyeti de bu vazife ile ilgili idi. Bu türlü menşur ve berâtlara hükümdarın kavisli tuğrasını çeken tuğrâîye ( nişancı) Memlûklerde ve Anadolu beyliklerinde de rastlanmaktadır ( krş. Fuad Köprülü, göst. yer., s. 200; Uzunçarşılı, Medhal, s. 43, 62, 105, 127; ayn. mil., Tuğra ve pençeler ile ferman ve buyuruldulara dâir, Belleten, sayı 17—18, 1941, s. 105). Nişancının Osmanlılarda ilk defa Gâzî Orhan Bey zamanında hizmette bulunduğunu bu hükümdarın ve müteakiben haleflerinin tuğralarının mevcudiyetinden istidlal etmek mümkündür. Mu-rad II. devrinde, bu pâdişâhın emri ile, arap-çadan türkçeye çevrilen bir tarihteki muvakkî kelimesinin de „nişancı&amp;quot; olarak tercüme edilmesi bu tâbirin XV. asrın birinci yarısında muhakkak surette kullanıldığını göstermektedir. Ancak nişancıya âit sarîh bilgileri, ilk osmanlı teşkilâtında, bu me&#039;mûriyetin vazife ve salâhiyetlerini, toplu bir hâlde, Fâtih kanûn-nâ-mesinden öğrenmekteyiz ki, bundan bu me&#039;mûriyetin (tevkiî, nişancı ) Fâtih Sultan Mehmed zamanında iyice teşekkül ve taazzuv etmiş bu. lunduğuna hukmolunabilir. Bu kanûn-nâmeye göre (krş. Kanûn-nâme-i âl-i Osman TOEM, İOÖ NİŞANCI. ilâve, s. 13 v. dd., 20 v. dd.) merkezî idarede, vezirlik, kazaskerlik, baş-defterdarlıktan sonra, en büyük vazife nişancılık idi. Devletin haricî muhâberâtına o bakmakta ve tuğra çekmekte idi. Diğerleri ile birlikte divân-ı hümâyûnda sadırda oturur, eğer vezirlik veya beyler-beyi-lik rütbesinde ise, defterdara tekaddüm eder, şayet sancak beyliği payesi ile nişancı ise, defterdar ona tekaddüm ederdi; elkabı ve rütbesi defterdar gibi idi. Nişancıların oğulları, bey-ler-beyilerin oğullan gibi, 45 akçe ile müteferrika olurlardı. Nişancı divân-ı hümâyûnda vezirler, defterdarlar ile birlikte sofraya oturur bayram merasiminde padişah, vezirlere, kazaskerlere, baş-defterdara olduğu gibi, nişancıya da ayağa kalkardı. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nişancıların bilhassa münşiler ve âlimler arasından intihap ve tâyini usûlden idi. Bu sebeple dâhil ve sahn müderrislerinden nişancı tâyin olunurdu. Mal defterdarlarından terfian nişancı tâyin edilirse beyler-beyilik hükmü ile, reisülküttâb nişancı olursa, sancak beyliği hükmü ile olurdu. Nişancılara, beylerbeyilik, yahut esasen beyler-beyi payesini hâiz iseler, vezirlik verilirdi. Nişancıların vazife ve nizâmına nişancılık mansıbının devlet teşkilâtında ve divân-ı hümâyûndaki mevkiine taallûk eden bu hükümler bu kanûn-nâme-yi Fâtih Sultan Mehmed &#039;in ağzından kaleme aldığını baş tarafında bildiren ve kendisi de tevkiî bulunan Leys-zâde Mehmed b. Mustafa &#039;ya aittir. Ancak daha önce Mevlânâ Abu Bakr Ahmed b. Muhammed al-Cazari&#039;nin oğlu Abu M-Hayr Muhammed Aşgar al-Cazari (ölm. 869) &#039;nin Fâtih Sultan Mehmed tarafından „imlâ-i mükâtebât ve mürâselâtta ser-firâz-ı âlem olduğu&amp;quot; görülerek „divân-ı şeref-unvânında nişancı nasb... tevkî-i tâm ile muvakkî-i ahkâm&amp;quot; edildiği ve hattâ pâdişâhın, ziyâdesi ile takdir ederek, onu vezârete dahi yükseltmek istediği bilinmektedir ( krş. Şakayık tercümesi, s. 64; Mehmed Arif, Fâtih kanûn-nâmesi, mukaddime, s. 5; SicUl-i Osmûnî, IV, 104; Uzunçarşılı, Merkez ve bahriye teşkilâtı, Ankara, 1948, s. 215; Şakayık tercümesi &#039;ne istinat ederek, Muhammed Aşğar al-Cazari hakkında bilgi verdikleri anlaşılan bu üç eserde bu ilk nişancımızın hüviyeti, yaşadığı devir, kurduğu sıhriyetlere dâir bâzı noksanlar ve farklar görülmektedir )• Nişancılık mansıbı, bilhassa bundan sonra, bu mevkie getirilen ve kendisi de selefleri gibi evvelce müderris olan Karamanı Mehmed Paşa zamanında ehemmiyetli ve itibarlı bir me&#039;mû-riyet oldu ki, 869 &#039;da tâyin edildiği nişancılık vazifesini, 10 ay sonra ihraz ettiği vezâret rütbesi i&#039;e, uzun zaman îfâ etti ve 882 &#039;de sadrâzam oluncaya kadar, vazife ve salâhiyetleri cümlesinden sayılan devlet nizâmlarına, teşkilât ve müessesâtına âit bir çok kanunların cem&#039;, tedvin ve neşirlerinde başlıca rol oynadı ( Hadi kat al-vuzarâ&#039;, s. 14). Bu husustaki faaliyet ve gayretlerine sadrazamlığında da nişancılıkta evvelâ birinci halefi olup, pâdişâh tarafından inşâda ve arapça nazımda kudreti takdir edilen ulemâdan Mevlânâ Sirâceddin marifeti ile [Şakayık tercümesi, s. 214) ve sonra da Leys-zâde Mehmed b. Mustafa &#039;nın nişancılıklarında devam etti. Fâtih kanûnnâmesi diye tanınan kanunlar mecmuasının meydana gelmesinde başlıca âmil oldu (Mehmed Arif, göst. yer.). N&#039;şancıhk, daha sonra Tâcî-zâde Cafer Çelebî &#039;nin nişancı bulunduğu esnada (nasbi 904), büyük rağbet ve itibâr gördü; fazıl ve kemâlinden dolayı ve mevcut kanun ve teamüllere aykırı olarak teşrifatta sağ tarafta ve defterdara takdîm edilerek, oturmasına ve seferde vezirler gibi, otağ kurmasına müsâade edildi (bk. mad. CAFER ÇELEBİ; 905 — 910 tarihlerinde dirlik tevcihlerinde, tevkiî sıfatı ile, kendi eli ile yaptığı kayıtlar ve tescillere misâl için bk. T. Gökbilgin, Edirne ve Paşa livası, fihrist). Bundan sonra nişancı olanlar daha ziyâde divân kalemi kâtipleri arasından ve bu vazifeyi başarabilecek kudrette bulunanlardan seçilmeğe başlandı ki, müverrih Alîde, „müftî-i kanun&amp;quot; tâbir ettiği nişancıların nasıl bir usûl ile intihap ve tâyin edildiklerine dâir bilgi vermektedir {Kunh al-ahbâr &#039;dan naklen Uzunçarşılı, ayn- esr„ göst. yer.). Kanunî Sultan Süleyman devri başlarında bu vazifede olan Seydî Bey bu suretle nişancı olduğu gibi, halefi KocaNişancı Celâl-zâde Mustafa Çelebî de, reisülküttâblıktan bu makama yükselmiş idi. Onun, fasılasız olarak, 23 sene (h. 941—964 ) bu mevkide kalması, kendisine pâdişâhın büyük bir itibâr ve iltifat göstermesi ve o zamana kadar emsali görülmemiş bir şekilde 300.000 akçelik hâslar tahsis ettirmesi ( bk. mad. CELÂL-ZÂDE MUSTAFA ÇELEBİ; dirlik tevcihlerinde ve temliklerde tevkiî ve tuğrayı olarak bizzat yaptığı kayıt ve tescillere misâl için bk. T. Gökbilgin, ayn. esr., fihrist ) nişancılık mansıbının çok yüksek derecede tutulmasına sebep oldu. Nişancıların nüfuzları ve gördükleri mühim ve çeşitli hizmetler bundan sonra da devam etti ve aralarında bir çoğu beyler-beyi ve vezir rütbesini aldı. Mamafih XVI, asrın sonuna kadar nişancılar, vezir olmayıp, sâdece beyler-beyi rütbesinde idiler. Bu rütbe ile nişancı olan Boyalı Mehmed Paşa (ölm. ıool ) vezirliğe nakledilince, bu vazifeyi bırakmış, bilâhare tekrar nişancı olunca da tâyini beyler-beyi rütbesi ile yapılmış idi (krş. -Hali fat al-ru&#039;asS, s. »2; Atâî, Şakayık zeyli.s.sn). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Dosya:Carl Frederik von Breda - Yusuf Agah Efendi - Google Art Project.jpg|küçükresim|Önemli nişancılardan biri olan Yusuf Agah Efendi]]&lt;br /&gt;
Muahharca NİŞÂNĞÎ. âö* bâzan kubbe vezirliği ile nişancılığın birleştirilerek bir kişiye tevcih edildiği de oldu ( Uzun- . çarşılı. ayn. esr., göst. yer.). Nişancı, divân-ı hümâyûn âzasından olmasına rağmen, vezir rütbesini hâiz olmadıkça, arz günlerinde kanun üzere, pâdişâhın huzuruna kabul edilmezdi; ; yalnız nişancılığa tâyin edildiği vakit, bir defa pâdişâhın huzuruna girip, tâyinlerinden dolayı teşekkür ederdi ( krş. Defter-i yevmiye-i oda-i teşrifat, Beşvekâlet arşivi, teşrifatçılık, 677 mükerrer, s. 49 &#039;dan naklen Uzunçarşılı, ayn. esr., s. 217 ). -■ XVI. asırda ve, XVII. asrın başlarında, serdar veya pâdişâh seferde bulunduğu zaman, İstanbul muhafazasında bırakılan vezire nişancı tarafından tuğraları çekilmiş boş ahkâm /kâğıtları gönderilir ve bunlar, icâp ettikçe kaymakam tarafından doldurularak, kullanılırdı (krş. Mühimme defteri, nr. 5, sene 973, s. 612 &#039;den naklen Uzunçarşılı, ayn. esr., göst. yer.). XVII. asrın sonlarında (1087) tedvin edilmiş mühim bir .Osmanlı kanûn-nâmesi olan tevkiî Abdurrahman Paşa kanûn-nâmesinde Kanûn-ı nişancı başlığı altında ayrı ve husûsî bir fasıl .nişancıların bu esnadaki nizâmlarını tafsilâtı ile tesbit etmekte, onların hukukî ve resmî durumlarını belirtmektedir. Buna göre, nişancı tuğrâ-i şerîf hizmeti ile me&#039;mûrdur; kendi dâiresinde kanuna müteallik ahkâm yazılır; mümeyyizi tashih ettikten sonra, tuğralarını çekeri ve defteri tashih etmek lâzım gelse, kendisine hitaben varit olan ferman mûe&#039;bin- _ ce, defterhâneden getirtip, kendi kalemi ile tashih eder. Bu ferman gelince, defter emîni ile defterhâne kesedarım düzeltilmesi lâzım gelen defter hakkında vazifeli kılar; sonra tashihi yapar ve fermanı da kendisi saklar. Kazaskerlerden mühürlü kese ile gelen ehl-i cihât berâtlarının tuğralarını çektikten sonra, ehl-i - cihâdın isimlerini defterlerine şahh çekip ve yine kesesine koyup, mühürleyerek, kendi kesedarı ile kâğıt-emînine gönderir, divân tarafın- . dan verilen şikâyet ahkâmını reisülküttâb „re-sîd ettikten sonra, kesedarı toplayıp, kendisine getirir, tuğralarını çekerdi. Kanûn-nâme aynen şu maddeyi ihtiva etmekte idi; „Osmanlı kanunları ve merâsim-i sultanîye nişancılardan sorula-gelmiştir; eskiden bunlara müftî-i kanun ıtlak olunmuştur &amp;quot;. Nişancıların eğer vezâreti var ise, vüzerây-i izam silkine dâhil olup, hükmünü verir, eğer Rumeli beyler-be- • yilik payesi var ise, beyler-beyi merasimini icra edip, kendisinden kıdemli Rumeli payesinde olan beylerbeylerden maada, bütün bey-ler-beylere ve kazaskerlere tasaddur eder ve bu paye ile divân-ı hümâyuna -girip.çıktıkça, vezirler ile beraber, girer, çikar; fakat arza girmezdi. Keza kanûn-nâme, arz esnasında da nişancının dışarıda nerede duracağını ve nasıl selâma çıkacağını di. belirtmiştir. Nişancının beyler-beylik payesi yok ise, sâdece ümerâ pâyesindedir ve kendisine nişancı bey denilmektedir. Bu takdirde divân-ı hümâyûna ümerâ tariki üzere gider, ancak taht kadılarına tasaddur eder; diğer divân hâcegâm gibi, mü-eevveze, sof üst, lokmalı kutnî, iç kaftanı giyer ve ata orta abâyî ve orta raht vururdu. Hâsları da dört yükten (400.000 akçe) fazla olurdu. Nişancıların vezîri azama gitmesi için, muayyen bir vakit yok idi; sâdece istîzân âdet idi (krş. MTM, sayı 3, sene 1331 = 1915. s5&#039;5 v.d.). Bu kanûn-nâme, ayrıca nişancıya hitaben yazılan tashih emirlerine tuğra çekmenin sadrâzamlara mahsûs olduğunu, divân-ı hümâyûn toplantılarında nişancının nasıl hareket ve muamele edeceğini, müteakiben yemek esnasındaki mevkî ve sırasını, mühr-i şerîfin ahnıp-ve-rilmesi sırasındaki yerini, elçilerin divâna geldikleri esnadaki vazifelerini, bayram merasimlerinde tabî oldukları teşrifatı, tûg-i hümâyûnun sefere çıkarılması hâlindeki davranışım, alaylarda seiîmî ile erkân feracesi giymesi lüzumunu v.b. da tesbit etmiş idi (tafsilât için bk. aynı kanûnnâme, s. 499, 507, 509 v.d., 513 521, 523. 53°. 532 )• Nişancıların, XVI asırdan itibaren, bütün bu devir esnasında, hâslarından başka, Eflâk, Boğ-dan voyvodalıkları ile Erdel kırallığının tevcihinden dolayı, muayyen gelirleri var idi. islâm devletleri hükümdarlarından gelen arapça fars-ça nâmeleri tercüme vazifesi nişancıya âit idi. Keza Fâtih zamanından ve belki daha öncelerinden itibaren, nişancıların maiyetlerinde ve dâirelerinde rûm ve slav dillerini bilen kâtipler bulunmakta idi ki, bunların yazdıkları rûmca ve slavca buyuruldu, ferman, berât ve nâme gibi muharrerât, pâdişâhın tuğrasını hâmil olarak, ilgili yerlere gönderildi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diğer taraftan, bir kısım nişancıların dîvân-ı hümâyûndan çıkan menşur ve fermanların tertip ve yazılışlarında, imlâ ve inşâ tarzında, koydukları usûl ve kaideler bir an&#039;ane hâlini almış ve bunlara kendilerinden sonra uzun müddet halefleri de riâyet etmişlerdi ve vaz&#039;edi-len usûl ve kanunlara onların zamanım telmîhen adları ilâve olunmuş idi ki, bunların başında Tâcî-zâde Cafer Çelebî, Koca-Nişancı Ramazanzâde, Okçu-zâde, Hamza Paşa gib\ nişancıları zikretmek mümkündür. Mamafih XVI. asrın meşhur ve muktedir nişancılarından sonra, bu mevkîe pek o kadar kuvvetli şahsiyetler gelmediği cihetle, pâdişâha gelen nâmelerin muhteviyatım tetkike olan selâhiyetleri bilâhare kaldırılmış ehemmiyet ve itibârları da ted. m NÎŞANCİ - NIŞAPÖfi. rîcen azalmıştır. Nişancılar, 1007 senesine kadar pâdişâh ile beraber bulunup, rikâb-ı hümâyûndan ayrılmazken, bu tarihte nişancı Ok-çu-zâde Mehmed Şah Efendi, serdar ile birlikte, sefere me&#039;mûr edilmiş, bundan sonra da, nişancıların vezîr-i âzam ve serdar ile birlikte sefere gitmeleri kanun olmuş idi. Nişancılar, XVIII. asrın başlarından itibaren başdefterdar ile aynı olan mevkî, rütbe ve derecelerini XIX. asrın başlarına kadar muhafaza etmekle beraber, ehemmiyetlerini gittikçe kayıp ve yerlerini, mühim vazifelerini, reis-ül-küttâblara terkettiler. Daha sonraları ise, bu vazife hâcegân sınıfının ikinci derecedeki me&#039;-mûrlarına verilmeğe başlandı; ancak divân müzâkerelerinde yine de hazır bulunurlardı. XVIII. asrın sonlarında nişancının işi çok azalmış idi ve asıl vazifesi olan tuğra keşidesini tuğ-râ-keş denilen nişancı muavini yapmakta idi; kendisi de adetâ sadrâzamın mühürdarı menzilesine düşmüş idi. XIX. asrın başlarında nişancılık işlerinin çoğu defterhâneye taallûk ediyor ve bu mansıp rütbe-i sâmiyeden addolunuyordu. 1827 &#039;de Rumeli ordusu defterdarlığına muvakkaten gönderilen bir nişancı, Babıâli&#039;ye bildirmeksizin, defter-emînini yerine vekil bırakmış, fakat bu hareketi yolsuz görüldüğü için, ricalden bir zât bu vazifeye asaleten tâyin edilmiş idi (krş. Lutfî, Tarih, I, 238 ). Nişancılık 1836&#039;da lağvedilerek, vazifesi def-tereminliğine verildi. Mühim işlere dâir fermanların üzerlerine Bâbıâlî ve diğerlerine de defter-eminleri tarafından tâyin edilen ve tağ-ra-nüvis denilen me&#039;mûrlar tarafından tuğra çekilirdi. 1838 &#039;de deftereminliğindeki tuğra-nüvislik hizmeti de kaldırılıp, Bâbıâlî ile def-ter-eminliği tuğracılığı birleştirildi ve bu hizmetin Bâbıâlî &#039;de görülmesi kararlaştırıldı (Lutfî, Tarih, V, 124). Nişancılık bir paye olarak da verilirdi. Msl. Mahmud I. devrinde Toskana dukalığına orta elçilik ile gönderilen sabık mevkûfâtî Hattî Mustafa Efendi &#039;ye nişancılık payesi verilmiş idi (krş. Izzî, Tarih, var. 189 ). Fesin ihdasından sonra menâsıb-ı sitte rütbesinde bulunan ve defterdar, reisülküttâb, şıkk-ı sânî defterdarı, defter-emîni ile birlikte, nişancı da başına âdî fes ve arkasına güğez harvânî giyerdi (Nâme-i hümâyûn defteri, nr. 10 &#039;dan naklen Uzunçarşılı, ayrı. esr., göst. yer.). Tanzimattan sonraki devlet teşkilâtında, nişancılığın bi( kısım aslî ve kadîm vazifeleri mabeyin başkâtipliği, kısmen de reisülküttâb-lığın yerini tutan hâriciye nazırlığı tarafından görülmeğe başlanmış, diğer çeşitli işleri de mâliye ve defter-i hâkânî dâirelerine intikal etmiş idi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 B i b l i y o g ra fya : Metinde zikredilenlerden başka bk. J. v. Hammer, Der osma-nisehen Reiches Staatsverfassung und Sta-atsvervıaltung ( Wien, 1815 ), I, 64; II. 127, 135; ayn. mil., Devlet-i osmâniye tarihi, trk. trc, III, 226 v.d.; almanca aslı, I, 173; II, 217, 229; IV, 3; VIII, 43tj Mouradjea d&#039;Ohsson, Tableaa general de l&#039;Empire Ot&#039; tornan, III, 373; Mustafa Nûrî Paşa, Natâ-yic al-vaktîât, I, 58; Mehmed Zeki Pakalın, Tarih deyimleri; t. H. Dânişmend, Osmanlı tarihi kronolojisi, I, bk. fihrist. ( M. TAYYİB GÖKBİLGİN. )&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Gokbilgin</name></author>
	</entry>
</feed>